- körelmiş organ
Bir organın 'körelmiş' olması, onun %100 işlevsiz olmasını gerektirmez. 'İşlevsiz organ'la 'körelmiş organ' aynı şey değildir. İşlevsiz organlar, körelmiş organların seviyelerinden sadece biridir. Körelmiş organları genelde 3 kategoriye ayırıyoruz: İnsan kuyruğu gibi, körelerek tamamen yok olmuş organlar; erkeklerdeki meme ucu gibi işlevini tamamen yitirmiş ama ya yeterince zararlı olmadığı için ya da diğer özelliklerle birlikte genetik olarak sürüklendiği için canlılarda halen bulunan işlevsiz organlar; ve son olarak, yine insanlarda apandis veya 20 yaş dişleri gibi, hayvanların çoğunda çok spesifik işleri yapacak şekilde özelleşmiş, ama çevre şartlarının değişmesi sonucunda işlevsiz kalarak körelmeye başlamış, ama bu körelme sırasında oluşan yeni seçilim baskıları altında bazı yeni görevler üstlenmiş olabilen veya eski görevinin bir kısmını koruyabilmiş organlar. Dolayısıyla 'körelmiş' dediğimiz bir organın hasbelkader ufak bir işlevinin bulunması, evrimsel olarak köreldiği gerçeğini değiştirmiyor. Karşılaştırmalı anatomi, fizyoloji ve genetik ışığında değerlendirmek gerekiyor.
- yan parmak / kör parmak (dewclaw)
Köpeklerde, ayağın yanında bulunan ve yere değmeyen fazladan tırnağa Türkçede 'yan parmak' veya 'kör parmak' denir. Bu ismin nedeni, bu organın işlevini büyük oranda yitirerek körelmiş bir organ olmasıdır. Ancak tamamen işlevsiz değildir: bazı ırklarda (örneğin Boğsran/Beauceron) sürü güderken veya karda yürürken bu parmaktan yararlanıldığına dair bulgular var; bazı köpeklerde çok hızlı koşarken yere değip destek sağlayabiliyor. Bunun dışındaki durumlarda çoğunlukla bir görevi yoktur; bazı köpeklerde ayağın geri kalanına bağlanmadığı için ayağın yanında boş sallanabilir ve bu yüzden yaralanıp iltihaplandığında cerrahiyle alınabilir.
- metakarpal yastık
Köpeğin patisinde bulunan ve parmak olmayan, daha ziyade bizim ayaktabanımıza veya avuçiçimize karşılık gelen 'metakarpal yastık' adı verilen, şok emici bir doku yapısıdır.
- karpal yastık
Köpeğin patisindeki, parmağa karşılık olmayan ve daha ziyade bizim topuğumuza karşılık gelen 'karpal yastık' adlı başka bir yapı; hızlı durma veya dik yokuştan inişte yere temas ederek ekstra frenleme imkanı sağlar.
- apandis (kör bağırsak)
İnsanın daha ağırlıklı olarak otlarla beslenen atalarının, selülozu sindirebilmek için sahip olduğu 'kör bağırsak', yani apandisin büyük oranda işlevini yitirmiş olması nedeniyle günümüzde apandis bazen işlevsiz kabul edilir; işlevini yitirmiş olduğu için boş yere iltihaplandığında cerrahi olarak alınabilir. Ayrıca apandis, körelmiş organ kategorilerinden bazılarına örnek teşkil eder; çevre şartlarının değişmesi sonucunda özelleşmiş işlevleri azalmış olabilir.
- vibrissae (bıyıklar)
Vibrissae olarak bilinen bıyıklar, aşırı hassas duyu organlarıdır. Birçok hayvan bu bıyıklarını dar alanlardan geçerken duvarlara olan mesafeyi karanlıkta bile kestirmekte kullanır. Ayrıca bu bıyıkların sosyal iletişimde de rol aldığına dair bazı bulgular vardır. Bıyıkların hareket ettirilmesinde kullanılan kaslar vardır; birçok memeli bu kıllarını aktif olarak hareket ettirebilir. Evcil kedilerde bu kaslar büyük oranda körelmiş ve işlevsiz olduğu için kediler bıyıklarını atalarınkine benzer şekilde hareket ettiremezler.
- SHH genleri (Sonic Hedgehog)
SHH genleri, 'Sonic Hedhehog' proteinini üreten genlerdir. Kol ve bacak gibi uzuvların oluşumunu sağlayan bu proteinle ilişkili genlerin bazı düzenleyici bölgelerindeki (örneğin ZRS olarak bilinen bölge) mutasyonlar, yılanlarda kol ve bacakların gelişmemesine neden olur. Yani yılanların genetik yapısında SHH ve düzenleme bölgelerindeki değişiklikler uzuvların körelmesine yol açmıştır.
- ZRS (Polarize Aktivite Düzenleme Sekans Bölgesi)
ZRS, 'Polarize Aktivite Düzenleme Sekans Bölgesi' olarak bilinen, SHH geninin düzenlenmesinde rol oynayan bir bölgedir. Yılanların SHH genlerinde veya bu ZRS kısmındaki mutasyonlardan ötürü, kol ve bacakların gelişmediği görülmektedir.
- pelvik mahmuz (körelmiş bacak)
Bazal piton ve boa gibi yılanlarda görülen, körelmiş bir şekilde kalan kol ve bacak kalıntılarına 'körelmiş bacak' veya daha teknik adıyla 'pelvik mahmuz' denir. Bu yapının dokusu, bacaklarımızın bağlandığı leğen kemiğiyle (pelvisle) birebir aynıdır ve anatomik olarak bacağın aslen sürüngenlerde bağlanacağı bölgeye bağlanır; yani gerçek bir bacağın geride kalan kalıntısıdır.
- Öpodofis / Eupodophis
Öpodofis (Eupodophis) günümüzden yaklaşık 92 milyon yıl kadar önce yaşamış bir yılan türüdür. Bu hayvan Kretase döneminde yaşamış olup, bugünkü uzuvsuz yılanlar ile kertenkeleler arası bir geçiş formu olarak kabul edilir; fosilde körelmiş arka bacağı hâlâ görülebilir ve bu kemikte diz eklemi de dahil bütün kemikler körelmiş olarak bulunmuştur.
- skink ve Acontias örnekleri (uzuvların bağımsız körelmesi)
Skink olarak bilinen bazı bacaksız kertenkelelerde bacakların farklı derecelerde köreldiği görülür: tipik skinkte 4 uzuv da vücuda göre çok küçük; Acontias gibi bir cinsse kol ve bacakların hiç oluşmadığı örneklerdir. Bu, yılanlardaki gibi bağımsız olarak uzuvların körelmiş olduğu ayrı bir soy hattını gösterir; yani bu bir yılan değildir, bağımsız bir körelme evrimi örneğidir. Ayrıca 'İki Ayaklı Solucan Kertenkelesi' gibi türlerde sadece körelmiş ön ayaklar bulunur; bunlar birbirlerinin ara türü değildir, bağımsız soy hatlarıdır.
- hipnogojik sıçrama (hypnic jerk)
Hipnogojik sıçrama, bizim tam uykuya dalarken ya da uyanmaya yakın düşüyormuş gibi hissederek aniden uyanmamıza sebep olan olaydır. Bunun nedeni atalarımızın ağaçlarda uyurken düşmeye karşı geliştirdiği anlık uyanma tepkisidir; benzer bir mekanizma sultan papağanlarında 'gece korkusu' denen duruma yol açar: gece kafeslerinde aşırı karanlıkta aniden uyanıp titreme, sallanma, çılgınca uçma denemeleri gibi davranışlar gösterebilirler.
- pariyetal göz / üçüncü göz (parietal eye)
Sürüngen ve amfibilerde iki gözün arasında kalan noktada bulunan ve 'pariyetal göz' veya 'üçüncü göz' olarak adlandırılan bir yapıdır. Bu göz, 'pineal foramen' denen bir boruyla beyindeki epifiz bezine bağlanır. Buradan gelen veriler sayesinde epifiz bezi, gün içindeki hormonal süreçleri düzenleyen sirkadyen ritmi kontrol edip termoregülasyona katkı sağlar. Bu göz, gerçek gözlerden farklı olarak her zaman çok daha küçük ve üzeri deriyle kaplı bir tabakadır. İnsanlarda üçüncü göz yok olmuş; ancak epifiz bezi vardır ve doku analizleri kimi durumda üçüncü gözün ardında bıraktığı doku izlerini tespit edebilmektedir.
- pineal foramen
Pineal foramen, pariyetal göz ile beyindeki epifiz bezini birbirine bağlayan bir borudur; pariyetal gözden gelen bilgiler bu boru aracılığıyla epifiz bezine iletilir.
- epifiz bezi (pineal gland)
Epifiz bezi (pineal gland), beyne bağlı bir yapı olup pariyetal gözden veya diğer duyusal girdilerden gelen veriler sayesinde gün içindeki hormonal süreçleri düzenleyen sirkadyen ritmi kontrol eder ve termoregülasyona katkı sağlar. İnsanlarda epifiz bezi vardır; beynin irileşmesi ve üst katmanların kalınlaşması sonucu daha iç kısımlarda kalmıştır, oysa sürüngenlerde yüzeye daha yakın olabilir.
- sirkadyen ritim
Sirkadyen ritim, gün içindeki hormonal süreçleri düzenleyen biyolojik saat mekanizmasıdır; epifiz bezi (pineal gland) ve pariyetal göz gibi yapılar bu ritmi kontrol etmeye katkı sağlar.
- 20 yaş dişleri (wisdom teeth)
20 yaş dişleri, körelmiş organ kategorisinin üçüncü türüne örnek gösterilen yapılardandır: bir zamanlar bazı işlevleri olan ancak çevresel değişiklikler sonucu işlevsiz kalarak körelmeye başlamış dişlerdir; bu körelme sırasında bazı yeni görevler üstlenmiş olabilen veya eski görevinin bir kısmını koruyabilen organlara benzer şekilde değerlendirilirler.