Hayvanlardaki Körelmiş Organlardan Kaçını Gördünüz?

1 Mn görüntülenme31.03.2024
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıKörelmiş Organlar Nedir? Neden Körelirler? Neden Hala Canlılarda Bulunurlar?
Derinlemesine

Özet

Videoda evcil hayvanlarda gözlemlenebilecek körelmiş organlar ve evrimin izleri anlatılıyor; kuşların dinozor kökenleri, köpeklerde yan parmak (kör parmak), kedilerin bıyıkları, yılanların uzuv kaybı, penguenlerin kanat evrimi ve sürüngenlerdeki üçüncü göz/epifiz bezi gibi örnekler üzerinden açıklamalar yapılıyor. Ayrıca genetik mekanizmalar, fosil kanıtları ve davranışsal kökenler gibi konulara değinilerek hem anatomi hem de evrimsel süreçler bağlamında örnekler veriliyor.

Terimler

  • körelmiş organ

    Bir organın 'körelmiş' olması, onun %100 işlevsiz olmasını gerektirmez. 'İşlevsiz organ'la 'körelmiş organ' aynı şey değildir. İşlevsiz organlar, körelmiş organların seviyelerinden sadece biridir. Körelmiş organları genelde 3 kategoriye ayırıyoruz: İnsan kuyruğu gibi, körelerek tamamen yok olmuş organlar; erkeklerdeki meme ucu gibi işlevini tamamen yitirmiş ama ya yeterince zararlı olmadığı için ya da diğer özelliklerle birlikte genetik olarak sürüklendiği için canlılarda halen bulunan işlevsiz organlar; ve son olarak, yine insanlarda apandis veya 20 yaş dişleri gibi, hayvanların çoğunda çok spesifik işleri yapacak şekilde özelleşmiş, ama çevre şartlarının değişmesi sonucunda işlevsiz kalarak körelmeye başlamış, ama bu körelme sırasında oluşan yeni seçilim baskıları altında bazı yeni görevler üstlenmiş olabilen veya eski görevinin bir kısmını koruyabilmiş organlar. Dolayısıyla 'körelmiş' dediğimiz bir organın hasbelkader ufak bir işlevinin bulunması, evrimsel olarak köreldiği gerçeğini değiştirmiyor. Karşılaştırmalı anatomi, fizyoloji ve genetik ışığında değerlendirmek gerekiyor.

  • yan parmak / kör parmak (dewclaw)

    Köpeklerde, ayağın yanında bulunan ve yere değmeyen fazladan tırnağa Türkçede 'yan parmak' veya 'kör parmak' denir. Bu ismin nedeni, bu organın işlevini büyük oranda yitirerek körelmiş bir organ olmasıdır. Ancak tamamen işlevsiz değildir: bazı ırklarda (örneğin Boğsran/Beauceron) sürü güderken veya karda yürürken bu parmaktan yararlanıldığına dair bulgular var; bazı köpeklerde çok hızlı koşarken yere değip destek sağlayabiliyor. Bunun dışındaki durumlarda çoğunlukla bir görevi yoktur; bazı köpeklerde ayağın geri kalanına bağlanmadığı için ayağın yanında boş sallanabilir ve bu yüzden yaralanıp iltihaplandığında cerrahiyle alınabilir.

  • metakarpal yastık

    Köpeğin patisinde bulunan ve parmak olmayan, daha ziyade bizim ayaktabanımıza veya avuçiçimize karşılık gelen 'metakarpal yastık' adı verilen, şok emici bir doku yapısıdır.

  • karpal yastık

    Köpeğin patisindeki, parmağa karşılık olmayan ve daha ziyade bizim topuğumuza karşılık gelen 'karpal yastık' adlı başka bir yapı; hızlı durma veya dik yokuştan inişte yere temas ederek ekstra frenleme imkanı sağlar.

  • apandis (kör bağırsak)

    İnsanın daha ağırlıklı olarak otlarla beslenen atalarının, selülozu sindirebilmek için sahip olduğu 'kör bağırsak', yani apandisin büyük oranda işlevini yitirmiş olması nedeniyle günümüzde apandis bazen işlevsiz kabul edilir; işlevini yitirmiş olduğu için boş yere iltihaplandığında cerrahi olarak alınabilir. Ayrıca apandis, körelmiş organ kategorilerinden bazılarına örnek teşkil eder; çevre şartlarının değişmesi sonucunda özelleşmiş işlevleri azalmış olabilir.

  • vibrissae (bıyıklar)

    Vibrissae olarak bilinen bıyıklar, aşırı hassas duyu organlarıdır. Birçok hayvan bu bıyıklarını dar alanlardan geçerken duvarlara olan mesafeyi karanlıkta bile kestirmekte kullanır. Ayrıca bu bıyıkların sosyal iletişimde de rol aldığına dair bazı bulgular vardır. Bıyıkların hareket ettirilmesinde kullanılan kaslar vardır; birçok memeli bu kıllarını aktif olarak hareket ettirebilir. Evcil kedilerde bu kaslar büyük oranda körelmiş ve işlevsiz olduğu için kediler bıyıklarını atalarınkine benzer şekilde hareket ettiremezler.

  • SHH genleri (Sonic Hedgehog)

    SHH genleri, 'Sonic Hedhehog' proteinini üreten genlerdir. Kol ve bacak gibi uzuvların oluşumunu sağlayan bu proteinle ilişkili genlerin bazı düzenleyici bölgelerindeki (örneğin ZRS olarak bilinen bölge) mutasyonlar, yılanlarda kol ve bacakların gelişmemesine neden olur. Yani yılanların genetik yapısında SHH ve düzenleme bölgelerindeki değişiklikler uzuvların körelmesine yol açmıştır.

  • ZRS (Polarize Aktivite Düzenleme Sekans Bölgesi)

    ZRS, 'Polarize Aktivite Düzenleme Sekans Bölgesi' olarak bilinen, SHH geninin düzenlenmesinde rol oynayan bir bölgedir. Yılanların SHH genlerinde veya bu ZRS kısmındaki mutasyonlardan ötürü, kol ve bacakların gelişmediği görülmektedir.

  • pelvik mahmuz (körelmiş bacak)

    Bazal piton ve boa gibi yılanlarda görülen, körelmiş bir şekilde kalan kol ve bacak kalıntılarına 'körelmiş bacak' veya daha teknik adıyla 'pelvik mahmuz' denir. Bu yapının dokusu, bacaklarımızın bağlandığı leğen kemiğiyle (pelvisle) birebir aynıdır ve anatomik olarak bacağın aslen sürüngenlerde bağlanacağı bölgeye bağlanır; yani gerçek bir bacağın geride kalan kalıntısıdır.

  • Öpodofis / Eupodophis

    Öpodofis (Eupodophis) günümüzden yaklaşık 92 milyon yıl kadar önce yaşamış bir yılan türüdür. Bu hayvan Kretase döneminde yaşamış olup, bugünkü uzuvsuz yılanlar ile kertenkeleler arası bir geçiş formu olarak kabul edilir; fosilde körelmiş arka bacağı hâlâ görülebilir ve bu kemikte diz eklemi de dahil bütün kemikler körelmiş olarak bulunmuştur.

  • skink ve Acontias örnekleri (uzuvların bağımsız körelmesi)

    Skink olarak bilinen bazı bacaksız kertenkelelerde bacakların farklı derecelerde köreldiği görülür: tipik skinkte 4 uzuv da vücuda göre çok küçük; Acontias gibi bir cinsse kol ve bacakların hiç oluşmadığı örneklerdir. Bu, yılanlardaki gibi bağımsız olarak uzuvların körelmiş olduğu ayrı bir soy hattını gösterir; yani bu bir yılan değildir, bağımsız bir körelme evrimi örneğidir. Ayrıca 'İki Ayaklı Solucan Kertenkelesi' gibi türlerde sadece körelmiş ön ayaklar bulunur; bunlar birbirlerinin ara türü değildir, bağımsız soy hatlarıdır.

  • hipnogojik sıçrama (hypnic jerk)

    Hipnogojik sıçrama, bizim tam uykuya dalarken ya da uyanmaya yakın düşüyormuş gibi hissederek aniden uyanmamıza sebep olan olaydır. Bunun nedeni atalarımızın ağaçlarda uyurken düşmeye karşı geliştirdiği anlık uyanma tepkisidir; benzer bir mekanizma sultan papağanlarında 'gece korkusu' denen duruma yol açar: gece kafeslerinde aşırı karanlıkta aniden uyanıp titreme, sallanma, çılgınca uçma denemeleri gibi davranışlar gösterebilirler.

  • pariyetal göz / üçüncü göz (parietal eye)

    Sürüngen ve amfibilerde iki gözün arasında kalan noktada bulunan ve 'pariyetal göz' veya 'üçüncü göz' olarak adlandırılan bir yapıdır. Bu göz, 'pineal foramen' denen bir boruyla beyindeki epifiz bezine bağlanır. Buradan gelen veriler sayesinde epifiz bezi, gün içindeki hormonal süreçleri düzenleyen sirkadyen ritmi kontrol edip termoregülasyona katkı sağlar. Bu göz, gerçek gözlerden farklı olarak her zaman çok daha küçük ve üzeri deriyle kaplı bir tabakadır. İnsanlarda üçüncü göz yok olmuş; ancak epifiz bezi vardır ve doku analizleri kimi durumda üçüncü gözün ardında bıraktığı doku izlerini tespit edebilmektedir.

  • pineal foramen

    Pineal foramen, pariyetal göz ile beyindeki epifiz bezini birbirine bağlayan bir borudur; pariyetal gözden gelen bilgiler bu boru aracılığıyla epifiz bezine iletilir.

  • epifiz bezi (pineal gland)

    Epifiz bezi (pineal gland), beyne bağlı bir yapı olup pariyetal gözden veya diğer duyusal girdilerden gelen veriler sayesinde gün içindeki hormonal süreçleri düzenleyen sirkadyen ritmi kontrol eder ve termoregülasyona katkı sağlar. İnsanlarda epifiz bezi vardır; beynin irileşmesi ve üst katmanların kalınlaşması sonucu daha iç kısımlarda kalmıştır, oysa sürüngenlerde yüzeye daha yakın olabilir.

  • sirkadyen ritim

    Sirkadyen ritim, gün içindeki hormonal süreçleri düzenleyen biyolojik saat mekanizmasıdır; epifiz bezi (pineal gland) ve pariyetal göz gibi yapılar bu ritmi kontrol etmeye katkı sağlar.

  • 20 yaş dişleri (wisdom teeth)

    20 yaş dişleri, körelmiş organ kategorisinin üçüncü türüne örnek gösterilen yapılardandır: bir zamanlar bazı işlevleri olan ancak çevresel değişiklikler sonucu işlevsiz kalarak körelmeye başlamış dişlerdir; bu körelme sırasında bazı yeni görevler üstlenmiş olabilen veya eski görevinin bir kısmını koruyabilen organlara benzer şekilde değerlendirilirler.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Kuşlar sadece dinozorların akrabasıdır, dinozorların soyları tamamen tükenmiştir.

    Kuşlar doğrudan dinozor soy hattının devamıdır; bir dinozor soy hattı (kuşlar) günümüze kadar ulaşmıştır, dolayısıyla kuşlar dinozorlardır.

  • Körelmiş organ = tamamen işlevsiz organ demektir.

    Körelmiş organlar farklı derecelerde işlev kaybı gösterir; bazıları tamamen işlevsiz olabilirken bazıları kısmi veya farklı görevler üstlenmiş olabilir.

  • Penguenlerin kanatları körelmemiş veya sadece basitçe işe yaramıyor.

    Penguen kanatları uçmak için körelmiş olsa da yeni bir seçilim baskısıyla yüzmeye uygun flipper'lara evrimleşmiş ve böylece farklı bir işlev kazanmıştır.

  • Yılanlar baştan beri bacaksız hayvanlardır.

    Yılanlar dört bacaklı sürüngenlerden evrimleşmiş olup uzuv kaybı zaman içinde gerçekleşmiştir; bazı bazal yılanlarda pelvik kalıntılar hâlâ görülebilir ve fosiller bu dönüşümü belgeliyor.

  • Köpeklerdeki yan parmak (dewclaw) tamamen gereksiz ve hiçbir işlevi yoktur.

    Çoğu köpekte dewclaw büyük oranda işlevini yitirmiştir ama bazı durumlarda (belirli ırklar, karda yürüyüş, destek) işe yarayabilir; bazen de yaralanma riski nedeniyle alınır.

  • Kedi bıyıkları aktif olarak hareket ettirilebilir tıpkı diğer memelilerde olduğu gibi her zaman.

    Kedilerde vibrissae'ları hareket ettiren kaslar büyük oranda körelmiştir, bu yüzden pek çok kedi bıyıklarını diğer bazı memellere kıyasla aktif olarak hareket ettiremez.

  • İnsanlar sadece iki göze sahiptir ve 'üçüncü göz' tamamen bir efsanedir.

    Bazı omurgalılarda (sürüngenler, amfibiler) pariyetal/üçüncü göz bulunur; insanlarda dışarıdan görünür bir üçüncü göz yoktur ancak epifiz bezi (pineal) mevcuttur ve üçüncü gözün işlevi evrimsel süreçte kaybolmuştur.

Sorular

  • Hayvanlardaki körelmiş organlardan kaçını gördünüz?

    Video evcil hayvanlarda sıkça rastlanan bir dizi körelmiş organı (köpeklerin yan parmağı, kuş kanatlarındaki pençeler, yılan pelvik mahmuzları, kedi bıyık kasları, pariyetal göz vb.) gösteriyor; sayıyı izleyene bırakıyor ama en azından birkaç örnek sunuyor.

  • Köpeklerin ayağının yan tarafında yere değmeyen fazladan bir tırnak (dewclaw) neden var?

    Bu yapı körelmiş bir organdır; çoğu köpekte işlevsizdir ama bazı ırklarda karda yürüyüş, sürü güderken veya hızlı manevralarda destek sağlayabilir ve bazen cerrahiyle alınır.

  • Kedilerin bıyıkları ile insan bıyıkları arasında nasıl bir bağlantı var?

    Her ikisi de kılların evrimsel mirası olsa da kedi bıyıkları vibrissae olarak çok hassas duyuları taşır; insanlar ve diğer memelilerle ortak bir atadan gelmektedir; kedilerde bıyık hareket ettiren kaslar büyük oranda körelmiştir.

  • Kuşların neden sadece 4 parmağı var?

    Kuşların ataları beş parmaklıydı ama yaklaşık 200 milyon yıl önce beşinci parmak körelmiş ve günümüzde kuşlarda genellikle dört parmak kalmıştır; beşinci parmağı kodlayan genlerin izleri genomda mevcuttur.

  • Kuşlar gerçekten dinozor mudur yoksa sadece dinozorların akrabası mı?

    Kuşlar doğrudan dinozorlardır; günümüz kuşları teropod dinozor soy hattının devamıdır, sadece bir dizi özellik değişmiştir.

  • Kaplumbağalarda veya insanlarda üçüncü bir göz var mı?

    Sürüngenlerde ve amfibilerde 'pariyetal göz' (üçüncü göz) bulunur ve epifiz bezi ile bağlantılıdır; insanlarda dışarıdan üçüncü göz yoktur ama epifiz bezi vardır ve üçüncü göz işlevi kaybolmuştur.

  • Yılanlar neden bacaksızdır, ve bu süreç nasıl gerçekleşti?

    Yılanlar dört bacaklı sürüngenlerden evrimleşmiş olup uzuv kaybı SHH geni ve ZRS gibi düzenleyici bölgelerdeki mutasyonlarla ilişkilidir; bazı bazal yılanlarda pelvik kalıntı (körelmiş bacak) hâlâ görülebilir.

  • Körelen organlar mutlaka tamamen işlevsiz midir?

    Hayır; 'körelmiş' bir organ kısmen işlevini yitirmiş olabilir ve bazen yeni veya kısmi fonksiyonlar üstlenebilir; 'işlevsiz' organ körelmiş organların yalnızca bir durumudur.

  • Penguenlerin kanatları körelmiş sayılır mı ve neden flipper'a dönüştüler?

    Evet; bazı kuş soylarında uçmanın gereksiz olduğu ortamlarda kanatlar küçüldü veya köreldi; penguenlerde ise su altında avlanma seçilimi kanatların yüzmeye uygun, flipper-benzeri yapıya evrimleşmesine yol açtı.

  • Sultan papağanlarındaki 'gece korkusu' (night fright) neden olur ve ne yapılmalı?

    Bu davranış, hipnogojik sıçramaya benzer biçimde ağaçta yaşayan ataların düşme korkusundan kalan bir uyanma tepkisinin günümüzde hatalı tetiklenmesine bağlıdır; hafif ışık bırakmak ve kafeste çarpabilecek şeyleri yumuşatmak yardımcı olabilir.

Ön Bilgiler

  • Temel evrimsel biyoloji kavramları (seçilim, adaptasyon, homoloji)
  • Genetik ve gen regülasyonu hakkında temel bilgi (genler, mutasyonlar, gen ekspresyonu)
  • Komparatif anatomi ve morfolojik terimlere aşinalık
  • Paleontoloji ve fosil kayıtlarının önemi hakkında temel anlayış
  • Fizyoloji ve endokrin sistem (epifiz/pineal bez, melatonin, sirkadyen ritim) hakkında giriş düzeyi bilgi
  • Davranış bilimleri (etoloji) hakkında temel kavrayış

Tarihsel Bağlam

  • Kretase-Paleojen kitlesel yok oluşu - yaklaşık 66 milyon yıl önce dinozorların çoğunun soyunun tükenmesi
  • Dinozorların sürüngenlerden ayrılması ve 5. parmağın körelmesi - yaklaşık 200 milyon yıl önce gerçekleşen evrimsel süreç
  • Öpodofis Eupodophis fosili - yaklaşık 92 milyon yıl önce yaşamış ve körelmiş arka bacak gösteren geçiş fosili
  • Penguenlerin kanatlarının uçmayı yitirdikten sonra yüzgeç-benzeri yapıya evrimleşmesi - Antarktika'ya ulaşan popülasyonların izolasyonu sonucu oluşan adaptasyon
  • Bağımsız uçma yeteneğinin kaybı birçok kuş soyunda gözlenmesi - devekuş emu kassova rhea kivi penguen gibi örnekler
  • Yılanlarda uzuvların körelmesi ve pelvik mahmuzların varlığı - boa ve piton gibi bazal yılanlarda kalan körelmiş bacak kalıntıları
  • Geçiş fosilleri Pachyrhachis Haasiophis Najash bulunması - uzuvların körelmesini gösteren fosil kanıtları
  • Evrim tarihinde uçma yeteneğinin kaybedilmesi ve bazı soy hatlarında yeniden kazanılması olgusu
  • 66 milyon yıl önce
  • yaklaşık 200 milyon yıl önce
  • yaklaşık 92 milyon yıl önce
  • Kretase Dönemi
  • Jura Dönemi
Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Epifiz bezinin DMT gibi moleküllerle ilişkisini ilerleyen videolarda anlatmak

Bizdeki epifiz bezi, veriyi beynin geri kalanından ve iki ana gözümüzden gelen optik sinirlerden alıyor. Size bunları ve birçoğunuzun merak ettiğini bildiğim DMT gibi moleküllerle ilişkisini ilerleyen videolarda anlatacağım, kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın. İşte böyle...

Bu videoyla tutulanlar

İnsan dışı hayvanlardaki veya bitki ve mantarlardaki örneklerin başka videolarda ele alınması

Neyse, daha fazla uzatmayayım, daha onlarca körelmiş organ, yapı ve davranış sayabilirim ama bunlar ilk etapta aklıma gelenler ve en belirgin olanlar. Ayrıca insan harici hayvanlardaki veya bitki ve mantarlardaki örneklere de girmedik, bunlar da başka videoların konusu. Ama özetle görebileceğiniz gibi, insan vücudunu birazcık inceleyen eğitimli birinin, evrimsel tarihi bir kitap gibi okumaması imkansız.

Mevcut konuyu (körelmiş organlar) videoda daha detaylı şekilde ele alma

detaylıca gireceğim, eğer kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın. Evet, şimdi bacaklara geçelim. Bacaklarda karşımıza, insanların %7 ila 10 kadarında artık hiç bulunmayan bir kas çıkıyor: plantaris kası.