Şirketler Sizi "Karbon Ayakizi" ile Nasıl Kandırıyor?

667 B görüntülenme11.07.2024
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıExxonMobil Şirketi, İklim Değişikliğinin Çevreye Verdiği Zararın Sorumluluğunu Size Yüklemeye Çalışıyor!
Derinlemesine

Özet

Video, "karbon ayakizi" kavramının tarihçesini, nasıl hesaplandığını ve bu kavramın büyük petrol şirketleri tarafından bireylere yük aktarmak için nasıl manipüle edildiğini anlatıyor. BP örneği üzerinden reklam kampanyalarının ve greenwashing taktiklerinin iklim krizinin esas sorumlularını gizlemek amacıyla nasıl kullanıldığını açıklıyor.

Terimler

  • Karbon ayakizi

    Karbon ayakizi, bir kişi veya kurumun davranışlarından ötürü ürettiği karbondioksit ve metan gibi sera gazlarının bir ölçüsü. Mesela araba sürdüğünüzde direkt olarak bu gazlardan üretiyorsunuz, ama mesela cep telefonu kullandığınızda bunu direkt olarak üretmiyor olsanız bile, o cep telefonunu şarj eden elektriği sağlamak için belli bir sera gazı üretimi yapılıyor. İşte bunlar da "karbondioksit dengi" olacak şekilde, ortak bir birime çevriliyor ve kişilerle kurumların toplam karbon ayakizi hesaplanmış oluyor. İnsanlık olarak ürettiğimiz karbondioksit ve metan gerçekten de çok önemli, çünkü 100 küsür yıldır yapılan çalışmalar sayesinde bunların atmosferde birikmesiyle gezegenimizin ortalama sıcaklıklarının arttığını kesin olarak biliyoruz.

  • Sera gazları

    Karbondioksit ve metan gibi gazlar, atmosferde birikerek gezegenimizin ortalama sıcaklıklarının artmasına neden olan gazlardır; karbon ayakizi bu tür sera gazlarının miktarını ölçer.

  • Karbondioksit dengi

    Farklı sera gazlarının etkilerini ortak bir ölçeğe koymak için kullanılan bir ölçü birimi ifadesidir; çeşitli sera gazları "karbondioksit dengi" olacak şekilde ortak bir birime çevrilir ve böylece kişilerle kurumların toplam karbon ayakizi hesaplanır.

  • Scope 1 (Kapsam 1)

    Scope 1 (yani Kapsam 1), şirket veya devletin sahip olduğu tüm tesislerin ve araçların karbon ayakizidir.

  • Scope 2 (Kapsam 2)

    Kapsam 2, o şirket veya devletin iş yapabilmek veya tesislerini ısıtıp soğutmak için satın aldığı enerjinin üretiminden ötürü oluşan karbon ayakizidir.

  • Scope 3 (Kapsam 3)

    Kapsam 3'se organizasyonun yaptığı işin veya ürettiği ürünün var oluşundan ve sürdürülmesinden kaynaklı diğer bütün karbon ayakizini içeriyor: Kiralanan binalar ve araçlar, çalışanların işe gelip gitmekte kullandığı araçlar, satın alınan ürünler ve hizmetler, satılan ürünlerin kullanımından doğan emisyonlar, atıklar, iş gezileri, yatırımlar, dağıtım araçları, ürün ömrü dolduğunda nasıl yok edildiği ve daha onlarca şey.

  • Çevresel ayakizi

    Aslında "çevresel ayakizi" lafı ilk olarak 1979'da ileri sürüldü ve insanla çevrenin etkileşiminden doğan çevresel hasarı tanımlamakta kullanıldı.

  • Karbon ayakizi hesaplayıcısı

    Kendi karbon ayakizinizi hesaplamak için çeşitli kurumların geliştirdiği hesaplayıcılar vardır. Genel olarak bir kişi veya kurumun karbon ayakizini ölçmek için gündelik hayatlarında sürdürdükleri faaliyetlerin ortalama ne kadar sera gazı saçtığının hesaplanması gerekiyor. Mesela bir kişi için bu, evini nasıl ısıttığı, evinde ne tür ampuller kullandığı, televizyon veya çamaşır makinesi gibi aletlerinin elektrik sarfiyatı, işe ne tür bir araçla gidip geldiği, aracının yaşı ve motor büyüklüğü ve bakımının yapılıp yapılmadığı, ne kadar plastik veya metal atık ürettiği gibi onlarca parametreye göre belirleniyor. Bir şirket veya devlet içinse bu, Scope 1, 2 ve 3 şeklinde 3 ayrı kategoride hesaplanıyor.

  • Greenwashing (yeşile boyama)

    Şirketlerin, pratik olarak maliyeti sıfır olan şeyleri yapıp, sanki büyük fedakarlıklar yapıyorlarmış gibi bir imaj yaratması veya sorumluluğu bireylere kaydırmaya çalışması davranışına "greenwashing" yani "yeşile boyama" denir. Videoda anlatıldığı gibi petrol devleri bu tür imaj çalışmalarıyla dikkatleri kendi üzerlerinden uzaklaştırıp sorumluluğu vatandaşların tercihlerine yıkmaya çalışmışlardır.

  • Karbondioksit/karbon emisyonu

    İnsan faaliyetlerinin atmosfere saldığı karbondioksit gibi sera gazlarının toplamıdır. Videoda bahsedildiği üzere, bir araya gelen bu emisyonlar dünyada her yıl yaklaşık 37 küsür milyar ton karbondioksite dönüşüyor ve bunların atmosferde birikimi 1880'lerden bu yana ortalama 1.1 derecelik ısınmaya neden oluyor.

  • Karbon bedeli

    Bir ürünün veya faaliyetin üretimi ve varlığı sırasında ortaya çıkan sera gazı maliyetidir. Videoda örneklendiği gibi, ne kadar yeşil kaynaklardan yerseniz yiyin o yiyeceği üretmenin yarattığı bir karbon ayakizi vardır; işe bisikletle gitmeniz bile, o bisikletin üretilmesinin bir 'karbon bedeli' olduğu anlamına gelir. Dolayısıyla ne yaparsanız yapın, var olduğunuz müddetçe etrafa karbon saçmak zorundasınız ve karbon ayakizinizi küçültebileceğiniz minimum bir seviye vardır.

  • Kardashev Ölçeği

    Videoda hatırlatıldığı üzere, Kardashev Ölçeği'ne göre bir medeniyetin gelişmişlik seviyesi, üretebildiği ve tüketebildiği enerji miktarıyla direkt olarak ilişkilidir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • "Karbon ayakizi" terimi bir iklim bilimci veya çevre aktivisti tarafından türetilmiştir.

    Terimin ilk kullanımı 1999'da BBC'ye dayanır ve popülerliğini özellikle 2005'te BP'nin başlattığı reklam kampanyası ile kazandı; kavramın temelinde ise daha eski 'çevresel ayakizi' fikri (1979) vardır.

  • Kişisel karbon ayakizinizi azaltmak iklim krizini durdurmanın ana yoludur.

    Bireysel eylemler önemlidir ama küresel emisyonların büyük kısmı büyük şirketler ve devlet politikaları tarafından kaynaklandığı için sistemik ve kurumsal değişimler gereklidir.

  • Ulusal kişi başı emisyon rakamları, bir bireyin doğrudan ürettiği emisyon miktarını gösterir.

    Bu rakamlar ülkenin toplam emisyonunun nüfusa bölünmesiyle elde edilir; bireyin gerçek emisyonunu tespit etmek için şirket ve devlet kaynaklı emisyonlardan ayrım yapmak gerekir.

  • Bireylerin tüm yaşam tercihlerini değiştirerek emisyonları neredeyse sıfıra indirebiliriz.

    Varoluşun kendisi ve üretim süreçleri nedeniyle minimum bir emisyon seviyesi vardır; örneğin Türkiye örneğinde sürdürülebilir şekilde en fazla ~3–3.5 tona inilebiliyor.

  • Şirketlerin sembolik yenilenebilir projeleri veya logo değişiklikleri şirketlerin büyük ölçüde 'temiz' olduğunun kanıtıdır.

    Bunlar genellikle greenwashing taktikleridir; birkaç sembolik proje ve imaj değişikliği, şirketlerin tarihi ve devam eden büyük emisyonlarını örtmez.

  • Küçük bireysel kampanyalar toplum genelinde geniş davranış değişiklikleri yaratırsa büyük emisyon düşüşleri sağlar.

    Örneğin Yeni Zelanda'da yürümeyi/bisikleti artırma kampanyası nüfus çapında %30 davranış değişimi sağladı ama karbon düşüşü yalnızca %1.6 oldu; bireysel davranış değişiklikleri sınırlı etkiye sahiptir.

  • Şirketler iklim krizini etkileyebilecek değişiklikleri yapmaya istekli ama maliyet yüzünden yapmıyorlar.

    Birçok kurumsal değişim düşük maliyetli veya uzun vadede kârlı olmasına rağmen uygulanmıyor; şirketlerin ana motivasyonu hissedar değeridir ve bu yüzden gerçek değişimler sıklıkla engelleniyor.

  • Gelişmiş ülkelerin gelişmekte olanlara 'daha az emisyon' dayatması tamamen adildir.

    Bu yaklaşım tarihsel sorumluluk ve adalet açısından problemlidir; gelişmiş ülkelerin, gelişmekte olanların temiz enerjiye geçişine maddi ve teknolojik destek sağlaması gerekir.

  • Yeşile boyama (greenwashing) nadir ve zararsız bir PR taktiğidir.

    Greenwashing yaygın ve yanıltıcıdır; şirketler sıklıkla maliyeti düşük eylemlerle büyük görünümler yaratıp sorumluluğu bireylere aktarır.

  • Şirketler ve devletler yerine yalnızca bireylere sorumluluk yüklemek adil ve etkili bir stratejidir.

    Veriler şirketlerin ve devletlerin büyük payı olduğunu gösteriyor; adil ve etkili bir iklim politikası için kurumsal ve devlet müdahaleleri ile uluslararası işbirliği gerekir.

Sorular

  • Karbon ayakizi nedir?

    Karbon ayakizi, bir kişi veya kurumun faaliyetlerinden kaynaklanan karbondioksit ve metan gibi sera gazlarının karbondioksit dengi cinsinden toplam miktarıdır.

  • Karbon ayakizi nasıl ölçülür (Scope 1, 2, 3 nedir)?

    Scope 1 doğrudan sahip olunan tesis ve araçlardan gelen emisyonlar, Scope 2 satın alınan enerji üretiminden kaynaklanan emisyonlar, Scope 3 ise tedarik zinciri, çalışanların ulaşımı, ürün kullanımı ve atıklar gibi dolaylı tüm emisyonları kapsar.

  • Karbon ayakizi terimini kim popülerleştirdi?

    Terimin ilk kullanımı BBC'ye kadar giderken, terimi geniş kitlelere popülerleştiren 2005'te BP'nin başlattığı reklam kampanyasıdır.

  • Küresel olarak ne kadar sera gazı salınıyor ve bunun etkisi nedir?

    İnsan faaliyetleri yılda yaklaşık 37 milyar ton sera gazı üretiyor ve bu birikim 1880'lerden bu yana kabaca 1.1°C ortalama ısınmaya sebep oldu.

  • Bireylerin mi yoksa şirketlerin mi daha büyük etkisi var?

    Araştırmalar, kişi başına düşen emisyonların ortalama %55'inin şirketlerden, %10'unun devletlerden ve %35'inin bireysel yaşamdan kaynaklandığını gösteriyor; büyük şirketler orantısız şekilde büyük paya sahip.

  • Bireysel yaşam tarzı değişiklikleri iklim krizini durdurabilir mi?

    Bireysel değişiklikler anlamlı katkı sağlar ancak tek başına krizini durdurmaya yetmez; kurumsal ve devlet düzeyinde büyük değişimler gereklidir.

  • Greenwashing (yeşile boyama) nedir ve kim yapıyor?

    Greenwashing, şirketlerin gerçek etkilerini gizleyip çevreci bir imaj yaratma çabasıdır ve büyük petrol şirketleri başta olmak üzere birçok büyük firma tarafından uygulanmaktadır.

  • Ülke başına verilen kişi başı emisyon rakamları bireyin gerçek emisyonunu mu gösterir?

    Hayır; bu rakamlar ülkenin toplam emisyonunun nüfusa bölünmesiyle elde edilir ve bireyin doğrudan davranışlarından kaynaklanan emisyonları tam olarak yansıtmaz.

  • Büyük şirketlerin alacağı kararlar bireysel efordan daha etkili midir?

    Evet; örneğin üretim süreçlerinin yenilenebilir enerjiye geçirilmesi veya ürün ömrünü uzatan politikalar, bireylerin ömürleri boyunca yapacağı değişikliklerden çok daha büyük emisyon düşüşleri sağlayabilir.

  • Gelişmiş ülkeler neden gelişmekte olan ülkelere farklı davranıyor?

    Gelişmiş ülkeler tarihsel olarak fazla enerji tüketip emisyon ürettikleri için gelişmekte olan ülkelere 'daha az salım' baskısı yaparken aynı zamanda bu ülkeleri destekleyecek yeterli yardım ve teknoloji transferini sağlamıyor olmaları ikiyüzlülük yaratıyor.

Ön Bilgiler

  • Sera gazları ve küresel ısınma (temel iklim bilimi)
  • Karbon ayakizi kavramının temel mantığı (CO2-e birimi)
  • Basit istatistik ve yüzde hesapları anlayışı
  • Küresel emisyon raporlarının ve veri kaynaklarının ne olduğu hakkında temel fikir
  • Reklamcılık ve algı yönetimi prensiplerine dair temel farkındalık
  • Scope 1/2/3 kavramlarına aşinalık (terimler açıklanıyor ama temel bilgi yardımcı olur)

Tarihsel Bağlam

  • 1979 - 'Çevresel ayakizi' teriminin ilk olarak ileri sürülmesi
  • 1999 - BBC'nin 'karbon ayakizi' terimini kullanması
  • 2005 - BP'nin 'Sizin Karbon Ayakiziniz Ne Kadar' reklam kampanyasını başlatması ve karbon ayakizi hesaplama sitesinin yüksek trafik alması
  • 2000 - BP'nin logosunu 'Helios' (Güneş) olarak değiştirmesi
  • Son 30 yıl - Sadece 100 şirketin bu dönemde dünya emisyonlarının yüzde 50-60'ından sorumlu olması
  • 2016-2022 - 57 şirketin 2016-2022 arasındaki karbondioksit emisyonlarının yüzde 80'ini tek başına üretmesi (rapor)
  • 1880'lerden bu yana - Dünya ortalamasında yaklaşık 1.1 derece ısınma gözlemlenmesi
  • Sanayi Devrimi'nden beri - Batılı ülkelerin yüksek enerji tüketimi ve bunun tarihsel birikimi
  • Kardashev Ölçeği - kavramsal referans (Kardashev Ölçeği kavramına atıf)
  • BP'nin yaklaşık 115 yıldır faaliyet göstermesi (metinde belirtilen şirket süresi)
  • IKEA'nın geçtiğimiz yıllarda ürün onarım ve yenileme hizmetleri sunma politikası değişikliği
  • Boeing'in bazı fabrikalarını yenilenebilir enerjiye geçirme uygulaması
  • Afganistan'daki savaşlar nedeniyle toprakların parçalanmış olması (metinde belirtilen durum)
  • 1880'lerden bu yana
  • Son 100+ yıl
  • 1979
  • 1990'lar
  • 1999
  • 2000'ler
  • 2005'ten itibaren
  • Son 30 yıl
  • 2016-2022
  • Sanayi Devrimi

Kişiler

  • Nikolai Kardashev

    Kardashev Ölçeği'ne atıf yapılarak medeniyetlerin enerji tüketimiyle ilişkisi hatırlatıldı ("Kardashev Ölçeği videosunu hatırlayın").

  • Helios

    BP'nin 2000'de logosunu 'Helios' (Güneş) temalı bir amblemle değiştirdiği bahsedildi; Helios ismi logo bağlamında kullanıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

BP, Shell, Suudi Aramco ve ExxonMobil gibi petrol şirketlerinin yıllar içinde uyguladığı benzer karbon ayakizi/yeşil pazarlama taktiklerini örneklerle göstermek

Tabii BP, BP diyorum ama, BP de Shell, Suudi Aramco ve ExxonMobil gibi devlerden sadece biri. Bunların hepsi yıllar içinde çok benzer taktikler uyguladılar; size ilerleyen videolarda bunları da göstereceğim. Ama özetle, 2005'lerden itibaren bireysel bir karbon ayakizi vurgusu yapmalarının asıl amacı, iklim kriziyle ilgili spot ışıklarını kendilerinden uzaklaştırıp, sorumluluğu (ve tabii ki suçu) bireylere ve onların tercihlerine yüklemekti.

Devletlerin şirketler üzerindeki yaptırım gücü ve bunun ilerleyen videolarda ele alınacağı

Kaldı ki iklim krizini çözme konusunda en büyük güce sahip olan devletlerden daha bahsetmedik bile. Çünkü devletler, şirketler üzerinde de yaptırım gücüne sahipler; bunu da ilerleyen videolarda masaya yatıracağız. Buna rağmen, gerekeni yapmayıp, şirketlerin yükü vatandaşlara yüklemelerine yardım ediyorlar.

“Greenwashing” yani yeşile boyama davranışının detaylarının anlatılması

Bunun yerine, pratik olarak maliyeti sıfır olan şeyleri yapıp, sanki büyük fedakarlıklar yapıyorlarmış gibi bir imaj yaratmaya veya bu video boyunca anlattığım gibi sorumluluğu bireylere kaydırmaya çalışıyorlar. "Greenwashing", yani "yeşile boyama" dediğimiz bu davranışın detaylarını size çok yakında anlatacağım; eğer kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın. Eğer şirketler dürüst olsalar, değişimi getirdiğini bildiğimiz kitle hareketlerine destek olurlardı; tam tersine, her türlü işçi örgütlenmesini mutlak suretle önleyecek mekanizmalara sahipler.

Bu videoyla tutulanlar

Tarihteki en büyük çevrecilik yalanlarından birini, arka planını, gerçekte olan biteni ve yapmamız gerekenleri anlatmak

Ve bu yalan, gezegenimizin sağlığını en çok tehdit eden sektör tarafından, gezegenin sağlığını en çok tehdit eden ürünün satışını sürdürmek ve bunu yaparken, bir yandan da Dünya'ya verdikleri zararın suçunu sizin üzerinize atmak için söyleniyor. Ve bu videoda, tarihteki en büyük çevrecilik yalanlarından birini, arka planını, gerçekte olan biteni ve yapmamız gerekenleri anlatacağım. Evrim Ağacı'nın bütün çalışmaları, Evrim Ağacı'nın çalışmalarını maddi olarak desteklemeyi seçen siz izleyicilerimiz gibi bireyler tarafından sürdürülmektedir.