- Plastik
Plastik, insan mühendisliğinin en ilginç ve en kullanışlı ürünlerinden biri... Plastik; ucuz, hafif ve dayanıklı - ki bu nedenle bina ve köprüler gibi dev yapılardan otomobillere, spor malzemelerine, bilgisayarlara ve telefonlara kadar mühendisliğin hemen her alanında eşsiz bir tercih yapıyor. Aslında üretim mantığı da oldukça ilginç: Nasıl ki hücrelerinizi çalıştıran proteinler, aminoasit verilen küçük yapıtaşlarının bir zincir gibi bir araya gelmesiyle üretiliyor, nasıl ki DNA'nız, nükleik asitlerin zincirleme bir şekilde bir araya gelmesiyle oluşuyor, plastik de "monomer" adı verilen basit yapılı moleküllerin bir zincir şeklinde uç uca dizilmesiyle elde ediliyor. Bu nedenle kimi zaman plastiklere "polimer" dendiğini de duyabilirsiniz. Plastik, insan yapımı polimerlere verdiğimiz bir isim. Yani DNA'nız mesela doğal bir polimer ama PVC su boruları sentetik polimer.
- Monomer
Plastik de "monomer" adı verilen basit yapılı moleküllerin bir zincir şeklinde uç uca dizilmesiyle elde ediliyor.
- Polimer
Kimi zaman plastiklere "polimer" dendiğini de duyabilirsiniz. Plastik, insan yapımı polimerlere verdiğimiz bir isim. Yani DNA'nız mesela doğal bir polimer ama PVC su boruları sentetik polimer.
- Plastiğin bozunması / dayanıklılığı
Plastiklerden kurtulmak aşırı zor, çünkü çok sıkı bir şekilde birbirine bağlanmış zincirlerden oluşuyor. Dolayısıyla doğada bunu bozabilen çok az mekanizma var. Mesela bazı bakteri, mantar ve solucanlar plastiği parçalayabiliyorlar ama bunlar aşırı azınlıkta olan organizmalar ve süreç çok yavaş işliyor.
- Mikroplastik
Ama bir noktada, mikroplastik dediğimiz ufak plastik parçalar oluşuyor ve bunlar, bir poşet veya şişeden çok daha kolay havaya veya suya karışıp, dolaşıma giriyorlar. Ne yazık ki daha bu yıl yapılan bir çalışmada, daha önce anlattığım gibi sadece doğum sırasında oluşan plasentada ve doğacak bebeklerimizin vücudunda bile mikroplastiklere rastlandı. Çünkü yediğimiz içtiğimiz her şeye karışıyor bu meret. Türkiye'de yapılan bir çalışmada ülkemiz sularında avlanan kefal, mırmır, tekir, istavrit gibi balıkların yarısında, karideslerin %20'sinde, midye dolmaların %91'inde toplamda 13 farklı mikroplastik çeşidine rastlandı.
- Dietilheksil ftalat
Mesela bazı plastiklerde bulunan dietilheksil ftalat veya bisfenol A (yani BPA) gibi maddeler, insanlar ve diğer hayvanlar için zararlı.
- Bisfenol A (BPA)
Bisfenol A (yani BPA) gibi maddeler, insanlar ve diğer hayvanlar için zararlı. BPA dediğimiz şey östrojen gibi davranan bir kimyasal, yani hormonal dengenizi bile bozabilecek yapıda.
- Geri dönüşüm sembolü
1970'lerde Gary Anderson tarafından telif hakkı olmaksızın üretilen, dolayısıyla dilediğiniz gibi kullanabileceğiniz meşhur geri dönüşüm sembolünün 3 okunu aldılar. Birazcık tasarımını değiştirdiler. Ve ortasına bir sayı bastılar. Böylece plastiklerin hepsi geri dönüştürülebilirmiş gibi bir algı yarattılar, çünkü hepsinde aynı üç ok sembolü vardı.
- Reçine Belirleme Kodu
O sayı, plastiğin üretildiği malzemeyi gösteren bir sayı. Buna, Reçine Belirleme Kodu deniyor ve mesela 1 sayısı polietilen tereftalat denen bir polimere karşılık geliyor.
- PET (Polietilen Tereftalat) — 1 numara
1 sayısı polietilen tereftalat denen bir polimere karşılık geliyor. Siz onu kısaca PET olarak biliyor olabilirsiniz - ki "PET şişe" lafı da işte buradan geliyor. PET şişeler çok kolay plastik sızdırdığı için 1 kereden fazla kullanmamalısınız.
- HDPE (Yüksek Yoğunluklu Polietilen) — 2 numara
2 sayısı, Yüksek Yoğunluklu Polietilen (yani HDPE). Bunu genellikle tereyağ kaplarında, deterjan kutularında, şampuan kutularında ve süt kaplarında görüyoruz. PET şişeye göre daha ağır şeyleri saklamakta kullanılıyor.
- PVC (Polivinil Klorid) — 3 numara
3 sayısı polivinil klorid (yani PVC), özellikle fast food yiyeceklerin kaplarında ve plastik borularda görebilirsiniz.
- LDPE (Düşük Yoğunluklu Polietilen) — 4 numara
4 sayısı, Düşük Yoğunluklu Polietilen (yani LDPE). Mesela et gibi besinleri saran plastiklerde ve marketlerdeki plastik poşetlerde bu yaygın bir polimer.
- Polipropilen — 5 numara
5 sayısı, polipropilen, özellikle yoğurt kaplarında, bebek bezlerinde ve biberonlarında, bardak ve daha sert olan şişelerde bunu görebilirsiniz.
- Polistren — 6 numara
6 sayısı polistrene ait. Halk arasında strafor, suni köpük, plastik mantar gibi bilinen ürünlerde kullanılıyor ve hani kırılacak eşyaları barındıran kutuların içine koruyucu olarak konuyor. Ayrıca ısı yalıtımında da yaygın kullanılan bir plastik.
- 7 numara (Diğer) — Bisfenol A / Polikarbonat
Son olarak 7 sayısı da... Diğer. "Genel"... Bisfenol A veya polikarbonat gibi plastikler genelde bununla işaretleniyor. 7 numara plastiklerin üzerinde PLA da yazmıyorsa veya bir yaprak sembolü yoksa, içinde muhtemelen BPA olduğunu bilin ve ondan da uzak durmaya çalışın.
- Geri dönüşüm (plastikler için) — uygulama ve sınırlamalar
Oraya attığınız plastiklerin en fazla %8-9 kadarı geri dönüştürülebiliyor. Çünkü plastiklerin neredeyse hiçbiri geri dönüştürülebilir değiller. Sadece PET ve birazcık da HDPE, yani 1 ve 2 numaralı plastikler dönüştürülebiliyor - ki onlar da en fazla 1-2 defa dönüştürülebiliyor. Bundan sonra artık dirençlerini ve bütünlüklerini yitiriyorlar. Yani öyle metal veya cam gibi değiller. Alüminyum veya çelik gibi metalleri ve camı sonsuz kez dönüştürebilirsiniz, eritip yeniden kullanabilirsiniz. Ama plastikleri en fazla 1, şanslıysanız 2 kez dönüştürebiliyorsunuz.