Plastik, Geri Dönüştürülüyor mu Sanıyorsunuz?

3 Mn görüntülenme23.09.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıEvrim Ağacı 2021 Yılı İstatistikleri ve Etkinlik Raporu
Derinlemesine

Özet

Video, plastiklerin geri dönüştürülebilir olduğu iddiasının büyük bir pazarlama yalanı olduğunu; plastiğin üretiminden, çevresel ve sağlık etkilerine, geri dönüşümün gerçek kapasitesine ve alınması gereken bireysel ve politik önlemlere kadar kapsamlı biçimde açıklıyor. Plastik üretiminin petrol endüstrisiyle bağlantısını, tarihsel arka planını ve mikroplastiklerin sağlık üzerindeki bulgularını örneklerle aktarıyor.

Terimler

  • Plastik

    Plastik, insan mühendisliğinin en ilginç ve en kullanışlı ürünlerinden biri... Plastik; ucuz, hafif ve dayanıklı - ki bu nedenle bina ve köprüler gibi dev yapılardan otomobillere, spor malzemelerine, bilgisayarlara ve telefonlara kadar mühendisliğin hemen her alanında eşsiz bir tercih yapıyor. Aslında üretim mantığı da oldukça ilginç: Nasıl ki hücrelerinizi çalıştıran proteinler, aminoasit verilen küçük yapıtaşlarının bir zincir gibi bir araya gelmesiyle üretiliyor, nasıl ki DNA'nız, nükleik asitlerin zincirleme bir şekilde bir araya gelmesiyle oluşuyor, plastik de "monomer" adı verilen basit yapılı moleküllerin bir zincir şeklinde uç uca dizilmesiyle elde ediliyor. Bu nedenle kimi zaman plastiklere "polimer" dendiğini de duyabilirsiniz. Plastik, insan yapımı polimerlere verdiğimiz bir isim. Yani DNA'nız mesela doğal bir polimer ama PVC su boruları sentetik polimer.

  • Monomer

    Plastik de "monomer" adı verilen basit yapılı moleküllerin bir zincir şeklinde uç uca dizilmesiyle elde ediliyor.

  • Polimer

    Kimi zaman plastiklere "polimer" dendiğini de duyabilirsiniz. Plastik, insan yapımı polimerlere verdiğimiz bir isim. Yani DNA'nız mesela doğal bir polimer ama PVC su boruları sentetik polimer.

  • Plastiğin bozunması / dayanıklılığı

    Plastiklerden kurtulmak aşırı zor, çünkü çok sıkı bir şekilde birbirine bağlanmış zincirlerden oluşuyor. Dolayısıyla doğada bunu bozabilen çok az mekanizma var. Mesela bazı bakteri, mantar ve solucanlar plastiği parçalayabiliyorlar ama bunlar aşırı azınlıkta olan organizmalar ve süreç çok yavaş işliyor.

  • Mikroplastik

    Ama bir noktada, mikroplastik dediğimiz ufak plastik parçalar oluşuyor ve bunlar, bir poşet veya şişeden çok daha kolay havaya veya suya karışıp, dolaşıma giriyorlar. Ne yazık ki daha bu yıl yapılan bir çalışmada, daha önce anlattığım gibi sadece doğum sırasında oluşan plasentada ve doğacak bebeklerimizin vücudunda bile mikroplastiklere rastlandı. Çünkü yediğimiz içtiğimiz her şeye karışıyor bu meret. Türkiye'de yapılan bir çalışmada ülkemiz sularında avlanan kefal, mırmır, tekir, istavrit gibi balıkların yarısında, karideslerin %20'sinde, midye dolmaların %91'inde toplamda 13 farklı mikroplastik çeşidine rastlandı.

  • Dietilheksil ftalat

    Mesela bazı plastiklerde bulunan dietilheksil ftalat veya bisfenol A (yani BPA) gibi maddeler, insanlar ve diğer hayvanlar için zararlı.

  • Bisfenol A (BPA)

    Bisfenol A (yani BPA) gibi maddeler, insanlar ve diğer hayvanlar için zararlı. BPA dediğimiz şey östrojen gibi davranan bir kimyasal, yani hormonal dengenizi bile bozabilecek yapıda.

  • Geri dönüşüm sembolü

    1970'lerde Gary Anderson tarafından telif hakkı olmaksızın üretilen, dolayısıyla dilediğiniz gibi kullanabileceğiniz meşhur geri dönüşüm sembolünün 3 okunu aldılar. Birazcık tasarımını değiştirdiler. Ve ortasına bir sayı bastılar. Böylece plastiklerin hepsi geri dönüştürülebilirmiş gibi bir algı yarattılar, çünkü hepsinde aynı üç ok sembolü vardı.

  • Reçine Belirleme Kodu

    O sayı, plastiğin üretildiği malzemeyi gösteren bir sayı. Buna, Reçine Belirleme Kodu deniyor ve mesela 1 sayısı polietilen tereftalat denen bir polimere karşılık geliyor.

  • PET (Polietilen Tereftalat) — 1 numara

    1 sayısı polietilen tereftalat denen bir polimere karşılık geliyor. Siz onu kısaca PET olarak biliyor olabilirsiniz - ki "PET şişe" lafı da işte buradan geliyor. PET şişeler çok kolay plastik sızdırdığı için 1 kereden fazla kullanmamalısınız.

  • HDPE (Yüksek Yoğunluklu Polietilen) — 2 numara

    2 sayısı, Yüksek Yoğunluklu Polietilen (yani HDPE). Bunu genellikle tereyağ kaplarında, deterjan kutularında, şampuan kutularında ve süt kaplarında görüyoruz. PET şişeye göre daha ağır şeyleri saklamakta kullanılıyor.

  • PVC (Polivinil Klorid) — 3 numara

    3 sayısı polivinil klorid (yani PVC), özellikle fast food yiyeceklerin kaplarında ve plastik borularda görebilirsiniz.

  • LDPE (Düşük Yoğunluklu Polietilen) — 4 numara

    4 sayısı, Düşük Yoğunluklu Polietilen (yani LDPE). Mesela et gibi besinleri saran plastiklerde ve marketlerdeki plastik poşetlerde bu yaygın bir polimer.

  • Polipropilen — 5 numara

    5 sayısı, polipropilen, özellikle yoğurt kaplarında, bebek bezlerinde ve biberonlarında, bardak ve daha sert olan şişelerde bunu görebilirsiniz.

  • Polistren — 6 numara

    6 sayısı polistrene ait. Halk arasında strafor, suni köpük, plastik mantar gibi bilinen ürünlerde kullanılıyor ve hani kırılacak eşyaları barındıran kutuların içine koruyucu olarak konuyor. Ayrıca ısı yalıtımında da yaygın kullanılan bir plastik.

  • 7 numara (Diğer) — Bisfenol A / Polikarbonat

    Son olarak 7 sayısı da... Diğer. "Genel"... Bisfenol A veya polikarbonat gibi plastikler genelde bununla işaretleniyor. 7 numara plastiklerin üzerinde PLA da yazmıyorsa veya bir yaprak sembolü yoksa, içinde muhtemelen BPA olduğunu bilin ve ondan da uzak durmaya çalışın.

  • Geri dönüşüm (plastikler için) — uygulama ve sınırlamalar

    Oraya attığınız plastiklerin en fazla %8-9 kadarı geri dönüştürülebiliyor. Çünkü plastiklerin neredeyse hiçbiri geri dönüştürülebilir değiller. Sadece PET ve birazcık da HDPE, yani 1 ve 2 numaralı plastikler dönüştürülebiliyor - ki onlar da en fazla 1-2 defa dönüştürülebiliyor. Bundan sonra artık dirençlerini ve bütünlüklerini yitiriyorlar. Yani öyle metal veya cam gibi değiller. Alüminyum veya çelik gibi metalleri ve camı sonsuz kez dönüştürebilirsiniz, eritip yeniden kullanabilirsiniz. Ama plastikleri en fazla 1, şanslıysanız 2 kez dönüştürebiliyorsunuz.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Geri dönüşüm sembolündeki sayı plastiğin geri dönüştürülebilir olduğunu gösterir.

    O sayı Reçine Belirleme Kodu olup plastiğin hangi polimerden yapıldığını gösterir; geri dönüştürülebilirlik veya çevreci olduğu anlamına gelmez.

  • Plastikler genel olarak kolayca ve sınırsızca geri dönüştürülebilir (metal veya cam gibi).

    Plastikler genelde sadece 1-2 kez yeniden işlenebiliyor; metaller ve cam gibi sonsuz kez geri dönüştürülemezler ve çoğu plastik pratikte geri dönüştürülemiyor.

  • Tüm plastikler geri dönüşüm kutusuna atıldığında gerçekten geri dönüştürülür.

    Toplanan plastiklerin büyük kısmı kirlenme, ayrıştırma zorluğu veya ekonomik nedenlerle geri dönüştürülmüyor; birçok atık yakılıyor, depolanıyor ya da ihraç ediliyor.

  • Geri dönüşüm vurgusu, plastik endüstrisinin samimi çevre çabasıdır.

    Endüstri geri dönüşümü bir algı yönetimi ve tüketiciyi suçlama taktiği olarak kullandı; geri dönüşüm altyapısı ve ekonomik teşvikler olmadan asıl çözüm üretici ve politika değişikliğidir.

  • Kağıt her zaman plastikten daha çevre dostudur.

    Kağıdın da üretim ve geri dönüşüm süreçleri çevreye zarar verebilir; kağıt teoride 6-7 kez dönüştürülebilir ama kalite kaybı olur ve sıkça geri dönüştürülmüyor.

  • Plastikler doğada yok olur veya zararı çabuk geçer.

    Plastikler parçalanıp mikroplastiğe dönüşür ve uzun süre çevrede kalır, okyanuslar ve derin deniz çukurlarında dahi bulunur.

  • Bebeğin plastiğe maruz kalması güvenlidir (ör. BPA içermez varsayımı).

    Bazı plastik katkı maddeleri (ör. BPA) hormonal etki yapabilir ve zararlı olabilir; bu yüzden bazı uygulamalarda kullanımı azaldı ama riskler mevcut.

  • Plastik sorunu sadece bireylerin kötü alışkanlıkları yüzündendir; tüketiciler çözebilir.

    Sanayi, devlet politikaları ve tedarik zinciri esas sorumlulardır; bireysel davranışlar önemli ama sistemik değişiklik ve şirket politikalarına baskı gereklidir.

  • Plastik kullanımının devamı kaçınılmaz ve engellenemez; yasaklanması imkânsızdır.

    Endüstri politikalarıyla plastik yasaklarının önlenmesi sağlanabiliyor; fakat bilinç, aktivizm ve siyasi değişikliklerle regülasyonlar ve kısıtlamalar getirilebilir.

  • Tüm 7 numaralı plastikler güvenlidir veya işaretleri her zaman şeffaftır.

    7 numara 'diğer' kategorisidir; içinde polikarbonat, BPA veya biyoplastikler (PLA) olabilir; PLA veya yaprak sembolü yoksa muhtemelen BPA vb. içeriyor olabilir ve dikkatli olmak gerekir.

Sorular

  • Plastik geri dönüştürülebilir mi?

    Kısmen: Sadece PET (1) ve HDPE (2) gibi bazı plastikler sınırlı sayıda (genelde 1-2 kez) geri dönüştürülebiliyor; genel olarak plastiklerin çoğu pratik ve anlamlı şekilde geri dönüştürülmüyor.

  • Plastik neden bu kadar yaygın kullanılıyor?

    Plastik ucuz, hafif, dayanıklı ve kolay şekillendirilebilen bir malzeme olduğu için mutfak gereçlerinden otomobillere kadar pek çok alanda tercih edildi.

  • Plastikler doğada ne kadar süre kalıyor?

    Çok uzun süre: örneğin plastik su şişeleri ~450 yıl, plastik kamışlar ~200 yıl; birçok plastik kalıntısı yüzlerce yıl çevrede kalabiliyor.

  • Mikroplastikler insanlara ve doğaya giriyor mu?

    Evet: Mikroplastikler suya, havaya ve yiyeceğe karışıyor; plasenta ve yeni doğanlarda mikroplastikler tespit edilmiş ve deniz ürünlerinde yaygın bulunmuştur.

  • Geri dönüşüm sembolündeki sayı ne anlama geliyor?

    Bu sayı Reçine Belirleme Kodu olup plastiğin hangi tip polimer olduğunu gösterir; doğrudan geri dönüştürülebilirlik veya çevre dostu olma anlamı taşımaz.

  • Plastik üretimi petrolle ilişkili mi?

    Evet: Plastikler petrol yan ürünlerinden üretiliyor ve dünya petrol üretiminin yaklaşık %4'ü plastik üretiminde kullanılıyor.

  • Plastiklerin hepsi aynı şekilde geri dönüştürülüyor mu?

    Hayır: Çoğu plastik teknik ve ekonomik nedenlerle geri dönüştürülemiyor; sadece belirli tipler anlamlı şekilde dönüştürülebiliyor ve onlar da sınırlı sayıda yeniden kullanılabiliyor.

  • Kişisel olarak ne yapmalıyım?

    Plastik tüketimini azaltın, yeniden kullanılabilir cam/çelik/seramik tercih edin, bez çanta kullanın, PVC (3), polistren (6) ve çoğu 7 numaralı plastikten kaçının; aynı zamanda politik ve toplumsal baskı uygulayın.

  • Zengin ülkeler plastik atıklarını nereye gönderiyor?

    Zengin ülkeler plastik atıklarının bir kısmını daha fakir ülkelere (ör. Türkiye, Vietnam, Malezya, Laos, Hindistan) gönderiyor ve bu ülkeler çevresel yükü üstleniyor.

  • Plastik endüstrisi çevresel zararları biliyor muydu?

    Evet: Petrol ve plastik şirketleri çevresel ve iklimsel zararların farkındaydı fakat kârı korumak için genellikle önlem almadılar ve algı yönetimi ile durumu hafifleten kampanyalar yürüttüler.

Ön Bilgiler

  • Temel kimya bilgisi (molekül, polimer, monomer kavramları)
  • Temel ekoloji/çevre bilimi kavramları
  • İklim değişikliği ve sera gazları hakkında temel farkındalık
  • Geri dönüşüm süreçlerinin genel mantığı ve atık yönetimi kavramları
  • Toksikoloji ve endokrin bozucular hakkında temel bilgi (faydalı ama zorunlu değil)

Tarihsel Bağlam

  • 1021 - İbn-i Sina örneğiyle verilen tarih referansı
  • Newton zamanında - hipotetik örnek
  • 1869 - İlk plastiklerin üretilmesi
  • 2. Dünya Savaşı 1939-1945 - Plastiklerin değerinin anlaşılması ve üretimin yaygınlaşması; Amerikan hükümetinin plastik firmalarını birlikte çalışmaya zorlaması
  • Savaş sonrası dönem - Plastik Endüstrisi Cemiyeti (sonradan Plastik Endüstrisi Birliği) tarafından geniş çaplı plastik tüketimini teşvik eden reklam kampanyalarının başlatılması
  • 1960'lar-1970'ler - Çevreci akımların ve protestoların yükselmesi
  • 1970 - Dünya Günü Protestosu'na 20 milyon kişinin katılması
  • 1970'ler - Gary Anderson tarafından telif hakkı olmaksızın geri dönüşüm sembolünün üretilmesi
  • 1982 - Exxon tarafından yayımlanan rapor, fosil yakıt kullanımının iklimi 2020 ve 2080'de ısıtacağı öngörüsünü içermesi
  • 1988 - ABD'de 40 eyalette plastiklerin üzerine geri dönüşüm sembolü içinde sayı basmayı zorunlu kılan yasanın geçirilmesi
  • 1998 - Shell tarafından benzer içerikli raporun yayımlanması
  • Sanayi Devrimi'nden bu yana - Fosil yakıt çıkarımı ve kullanımının artışı ile ilişkili iklim uyarıları
  • 2020 - Endüstri Devrimi'nden bu yana ortalama sıcaklık artışı bağlamında referans verilen yıl
  • 2021 - Mikroplastiklerin plasenta ve yeni doğanlarda tespit edildiğine dair çalışma yayımlanması
  • 2021 - IPCC raporu ile 2021 itibariyle ortalama sıcaklık artışının yaklaşık 1.1 derece olduğunun belirtilmesi
  • 2080 - İklim projeksiyonlarında 2.5-3 derece civarında ısınma öngörüsü
  • 1980'ler ve sonrası - Plastik endüstrisinin geri dönüşüm illüzyonunu yaratan uygulamaları ve pazarlama stratejileri
  • Gelecek referansı 2521 - Diş fırçası kalıntılarının yüzyıllar sonra da tespit edilebileceğine dair örnek
  • ABD'de plastiklerin gelecekte yasaklanmasını önleyen yasalar - bahsedilen yasal uygulama (yıl belirtilmemiş)
  • 11. Yüzyıl
  • 17. Yüzyıl
  • 19. Yüzyıl
  • Sanayi Devrimi (18.-19. Yüzyıl)
  • 20. Yüzyıl
  • 1960'lar
  • 1970'ler
  • 1980'ler
  • 21. Yüzyıl

Kişiler

  • İbn-i Sina

    Tıbbın Kanunu adlı kitabı örnek gösterilerek, tarihî bir kişiye atıf yapılması

  • Newton

    Plastiğin çok yavaş bozunduğunu vurgulamak için Newton zamanından örnek verilmesi

  • Gary Anderson

    1970'lerde telif hakkı olmaksızın ürettiği geri dönüşüm sembolünün (üç ok) bahsedilmesi

  • Larry Thomas

    Plastik Endüstrisi Cemiyeti başkanı olarak, halkın geri dönüşüme inanmasının istenildiğini söyleyen kişi olarak alıntılanması

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Tarihteki en büyük çevrecilik yalanlarından birini, arka planını, gerçekte olan biteni ve yapmamız gerekenleri anlatmak

Ve bu yalan, gezegenimizin sağlığını en çok tehdit eden sektör tarafından, gezegenin sağlığını en çok tehdit eden ürünün satışını sürdürmek ve bunu yaparken, bir yandan da Dünya'ya verdikleri zararın suçunu sizin üzerinize atmak için söyleniyor. Ve bu videoda, tarihteki en büyük çevrecilik yalanlarından birini, arka planını, gerçekte olan biteni ve yapmamız gerekenleri anlatacağım. Evrim Ağacı'nın bütün çalışmaları, Evrim Ağacı'nın çalışmalarını maddi olarak desteklemeyi seçen siz izleyicilerimiz gibi bireyler tarafından sürdürülmektedir.