Ultra İşlenmiş Gıdalar Odaklanmanızı Etkiliyor Olabilir mi?

Ara öğün, hazır yemek... Aşırı işlenmiş gıdalar, çoğu zaman fazla düşünülmeden günlük hayatın içine işlemiş durumda. Ancak yeni araştırmalar, sorunun sadece bu gıdaların çok fazla şeker, tuz veya yağ içerip içermediğiyle ilgili olmadığını; aynı zamanda gıdaların işlenme biçiminin beyinle olan ilişkisini değiştirip değiştirmediğinin de önemli olabileceğini öne sürüyor. Monash Üniversitesi, São Paulo Üniversitesi ve Deakin Üniversitesi araştırmacıları tarafından yürütülen bir çalışma, ultra işlenmiş gıdaların daha fazla tüketilmesinin dikkat eksikliği ve demans risk faktörlerinin artmasıyla bağlantılı olduğunu ortaya koydu. Bu bulguyu özellikle ilginç kılan ise genel beslenme kalitesi normalde sağlıklı olan kişilerde bile bu bağın geçerliliğini koruması oldu.

Peki, ultra işlenmiş gıdaların önemi ne olabilir ve ilk sinyal neden hafıza yerine odaklanma yeteneğinde ortaya çıkar?

Çalışma, Monash University, University of São Paulo ve Deakin University araştırmacıları tarafından yayımlanan ve Alzheimer’s & Dementia: Diagnosis, Assessment & Disease Monitoring dergisinde yer alan bir araştırmaya dayanıyor. Araştırmada, demans hastalığı bulunmayan, yaşları 40 ile 70 arasında değişen 2.100’den fazla Avustralyalı yetişkin incelendi.

Bu yaş aralığı önemlidir. Orta yaş dönemi, demans için risk faktörlerinin belirtiler ortaya çıkmadan çok önce birikmeye başlayabildiği bir dönemdir. Aynı zamanda beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite düzeyi, kan basıncı, kolesterol ve kilo gibi unsurlarda yapılacak değişikliklerin uzun vadeli beyin sağlığını korumaya yardımcı olabileceği bir zaman dilimidir.

Araştırmacılar, katılımcıların olağan beslenme alışkanlıklarını değerlendirdi ve gıdaları, işleme derecesine ve amacına göre gruplandıran Nova sistemini kullanarak sınıflandırdı. Aşırı işlenmiş gıdalar arasında gazlı içecekler, paketlenmiş tuzlu atıştırmalıklar, hazır yemekler, işlenmiş etler, hazır çorbalar, paketlenmiş tatlılar ve çoğunlukla rafine edilmiş içeriklerden ve katkı maddelerinden yapılan, işlenmiş birçok gıda yer almaktadır.

Katılımcılar günlük enerji ihtiyaçlarının yaklaşık yüzde 41'ini ultra işlenmiş gıdalardan alıyordu ki bu oran, Avustralya ortalaması olan yüzde 42'ye son derece yakın. Başka bir deyişle, bu sıra dışı bir beslenme tarzı değildi; birçok insanın zaten halihazırda ne yediğini yansıtıyordu.

Monash Üniversitesi'nden çalışmanın başyazarı Dr. Barbara Cardoso, elde ettikleri bulguların boyutunu günlük hayattan bir örnekle şöyle açıkladı:

Bulgularımızı daha somut hale getirmek gerekirse ultra işlenmiş gıdaların tüketiminde yüzde 10’luk bir artış, günlük beslenmenize standart bir paket cips eklemeye yaklaşık olarak eşdeğerdir. Bir kişinin tükettiği ultra işlenmiş gıdalardaki her yüzde 10'luk artışta, odaklanma becerisinde belirgin ve ölçülebilir bir düşüş gördük.

Araştırma, ultra işlenmiş gıdalar ile hafıza kaybı arasında doğrudan bir ilişki tespit etmedi. Bu önemli bir ayrıntıdır ve bulguların doğru bir çerçevede değerlendirilmesini sağlar.

Ancak dikkat, düşünme becerisinin ufak bir parçası değildir. Beynin bilgiyi almasına, olup bitenlere tepki vermesine; öğrenme, problem çözme ve hafıza oluşumu gibi daha karmaşık görevleri desteklemesine yardımcı olur.

Çalışmada dikkat düzeyi, çevrim içi kart tabanlı bilişsel testler kullanılarak ölçüldü. Bu testler; bilgi işleme hızı, görsel dikkat, tanıma belleği ve çalışma belleği gibi becerileri değerlendirdi. Sonuçlar yalnızca insanların kendilerini dikkat dağınık hissetmelerine dayanmıyordu. Bulgular, katılımcıların görsel bilgilere ne kadar hızlı ve doğru tepki verdiklerini ölçen standartlaştırılmış testlerden elde edildi.

En net fark, en yüksek oranda ultra işlenmiş gıda tüketen gruptaki insanlar arasında görüldü. Makaleye göre bu grup, tükettikleri toplam yiyecek ve içecek ağırlığının en az yüzde 28,3'ünü ultra işlenmiş gıdalardan alıyordu. Araştırmacılar ayrıca daha genel bir eğilim de tespit ettiler: Ultra işlenmiş gıda tüketimi arttıkça dikkat puanları düşme eğilimi gösteriyordu.

Ultra işlenmiş gıda tüketimine en çok neden olan yiyecekler ise oldukça tanıdıktı. Makale; süt bazlı tatlıları ve içecekleri, asitli/alkolsüz içecekleri ve diğer şekerli meşrubatları, paketli tuzlu atıştırmalıkları ve patates ürünlerini, işlenmiş etleri ve hazır yemekleri ağırlık bazında en büyük paya sahip gıdalar olarak sıralıyor.

Bu ürünlerin bu kadar tanıdık olması, bulguların dikkate değer olmasının nedenlerinden biridir. Sorun yalnızca açıkça “abur cubur” olarak görülen belirli bir yiyecekle sınırlı değildir. Aksine, günlük hayatta sıkça tüketilen ve pratiklik sağlayan birçok ürünün içinde yer almaktadır.

Çalışmanın en ilginç yönlerinden biri de şu: Araştırmacılar, genellikle daha iyi beyin ve kalp sağlığıyla ilişkilendirilen Akdeniz diyetine uyum durumunu hesaba kattıklarında bile dikkat ile ultra işlenmiş gıdalar arasındaki bu bağın değişmeden kalmasıydı.

Bu durum, ultra işlenmiş gıdaların yarattığı olumsuz etkinin, sadece "sağlıklı gıdalardan mahrum kalmakla" tam olarak açıklanamayacağını gösteriyor. Yani bir kişi bolca sağlıklı yiyecek tüketiyor olsa bile, yine de gıdaların işlenme şeklinin olumsuz etkilerini hissedecek kadar ultra işlenmiş ürün tüketiyor olabilir.

Dr. Cardoso, konuyla ilgili şu açıklamalarda bulundu:

Gıdaların ultra işlenmesi, genellikle yiyeceğin doğal yapısını yok eder ve yapay katkı maddeleri veya işleme kimyasalları gibi potansiyel olarak zararlı maddeleri devreye sokar.

Makaleye göre olası açıklamalar arasında; vitaminler, mineraller ve fitokimyasallar (bitkisel bileşenler) gibi tam gıda unsurlarının kaybının yanı sıra, katkı maddelerine veya işleme sürecinden kaynaklanan bileşiklere maruz kalınması yer alıyor. Yazarlar ayrıca kan damarı sağlığı, kronik hastalık riski, enflamasyon (iltihaplanma) ve bağırsak-beyin ekseni üzerinden kurulabilecek olası bağlantıları da tartışıyor.

Bunlar olası mekanizmalardır, yalnızca bu çalışmadan elde edilen kesin kanıtlar değildir. Çalışma kesitsel bir tasarıma sahiptir, yani beslenme ile beyin ölçümlerini tek bir zaman noktasında incelemiştir. Bu tür çalışmalar bir ilişki gösterebilir ancak ultra işlenmiş gıdaların daha düşük dikkat ya da daha yüksek demans risk faktörlerine neden olduğunu kanıtlayamaz.

Demans riskiyle ilgili bulgunun da dikkatli ifade edilmesi gerekir. Ultra işlenmiş gıda tüketimi en belirgin şekilde, kan basıncı, kolesterol, fiziksel aktivite ve vücut ağırlığı gibi değiştirilebilir faktörlere odaklanan “değiştirilmiş demans risk skoru” ile ilişkilendirilmiştir. Bu, doğrudan bir demans tanısından ziyade, zaman içinde beyin sağlığını şekillendirebilecek risk yollarına işaret eder.

Yine de, çalışmanın önemli olmasının nedeni tam olarak bu olabilir. Eğer bağlantı kısmen değiştirilebilir riskler üzerinden kuruluyorsa, bu insanların harekete geçebilecekleri alanlara işaret eder.

Buradan çıkarılacak sonuç, tek bir atıştırmalığın bir insanın geleceğini belirleyeceği değildir. Asıl sonuç; beyni koruyan, beyin dostu bir beslenme düzenini düşünürken, gıdaların işlenme şekline de daha büyük bir yer ayırmamız gerektiğidir. Besin değerleri hâlâ önemli. Genel beslenme kalitesi hâlâ önemli. Ancak bu araştırma, bu kriterlerin yanına başka bir sorunun daha eklenmesi gerektiğini gösteriyor: Bu yiyecek, orijinal halinden ne kadar uzaklaştırıldı?