Toplumcu Şiir Nedir? Toplumcu Gerçekçi Şiirin Özellikleri ve Şairleri Nelerdir?

Toplumcu şiir, toplumsal sorunları ve belirli bir düşünce dizgesini merkeze alan geniş kapsamlı bir edebi yönelimdir. Bu yönelimin Marksist öğretiden beslenen kolu olan toplumcu gerçekçilik (İng: "socialist realism") ise insan, toplum ve üretim ilişkilerini devrimci gelişimi içinde betimleyen sanat anlayışıdır. Rusya'da doğan bu edebi yaklaşım, Türkiye'de Meşrutiyet'in son yıllarında yankı bulmaya başlamış, 1920'lerin sonunda ise Nazım Hikmet ile ivme kazanmıştır.^{[4], [11]} Güngör'e göre Türkiye'deki toplumcu gerçekçi şairlerin estetik anlayışları arasında önemli farklılıklar vardır. Bu yüzden tek ve değişmez bir şiir kalıbından söz edilemez. Bu incelememizde kuramsal kökenlerden başlayarak Cumhuriyet şiirindeki biçim dönüşümünü, kuşaklar arası farkları ve öncü eserleri ele alacağız.

Toplumcu Gerçekçiliğin Kökenleri

Aydoğdu'ya göre "toplumcu şiir" terimi sadece sosyalistleri değil, İslamcı veya milliyetçi gibi belirli bir ideolojiyi savunan şairleri de kapsayabilmektedir. Toplumcu gerçekçi sanat ise Marksizm'den beslenmekte ve bu Marksist sanat anlayışının ana temasını insan, toplum ve üretim ilişkileri arasındaki bağ oluşturmaktadır. Gülen'e göre bu sanat anlayışının konu alanında işçi hakları, köylüler, köylü-ağa çatışması, zengin-yoksul ve sömüren-sömürülen karşıtlıkları, Milli Mücadele dönemi, kent yaşamı ve sendikalar bulunmaktadır. Bu sanatın yansıttığı gerçeklik toplumsaldır.

Bu toplumsal gerçeklik anlayışı, edebi eser düzeyinde ilk kez Rusya'da somutlaşmış ve Güngör'e göre akımın ilk belirgin örneği Maksim Gorki'nin Ana romanı olmuştur. Toplumcu gerçekçilik, Ağustos 1934'te toplanan Birinci Sovyet Yazarları Kongresi'nde Sovyet edebiyatının egemen yöntemi olarak ilan edilmiş ve Sovyetler Birliği'nde devletin tek resmi sanat yöntemi konumuna yükseltilmiştir.^[2] Kongrede konuşan Andrey Jdanov, Stalin'in yazarları "insan ruhunun mühendisleri" olarak nitelendirdiğini hatırlatmıştır.^[1] Jdanov'un açıklamasına göre toplumcu gerçekçiliğin görevi, gerçekliği devrimci gelişimi içinde betimlemektir.

Gülen'e göre bu gerçeklik, devrimci gelişimi ve tarihsel somutluğu içinde ele alınmaktadır. Von Geldern'e göre Sovyet toplumcu gerçekçiliğinde sosyalist ideoloji ve iyimserlik belirleyicidir.^[2] Jdanov, sanatsal betimlemenin emekçi halkın sosyalizm doğrultusunda eğitilmesiyle birleştirilmesini istemiştir.^[1]

Rusya'da doğup kurumsallaşan ve Marksizm öğretilerinden beslenen bu sanat anlayışı, sınırları aşarak Türk edebiyatını da etkilemiş, Türkiye'de bu yönelimin ilk yankıları Meşrutiyet'in son yıllarında duyulmaya başlamış, ancak bu etki özellikle Cumhuriyet'in ilk yıllarında edebiyat ve düşünce ortamında daha belirgin bir karşılık bulmuştur. Aydoğdu'nun incelemesi 1923 ile 1950 yıllarını kapsamaktadır. Bu inceleme, toplumcu gerçekçi şiirin serüvenini bu erken evreden başlatmaktadır. Söz konusu dönemde yeni anlayışın düşünsel zemini, Cumhuriyet'in ilk yıllarında yayımlanan Aydınlık dergisi gibi yayın ortamlarında görünür olmuş, Aydoğdu'ya göre toplumcu düşünce, bu dergide yayımlanan felsefi, toplumsal, ekonomik ve tarihsel yazılarla sanat ve fikir dünyasında varlığını göstermeye başlamıştır.

Evrim Ağacı

Nazım Hikmet ve Cumhuriyet Şiirinde Serbest Nazım Dönüşümü

Armağan'ın dönemlendirmesinde Cumhuriyet şiiri, 1920'lerin başında modern Osmanlı şiirinden saf şiir ve hece şiiri olmak üzere iki baskın yönelim devralmıştır.^[5] Bunlardan ilki saf şiir (Fr: "la poésie pure"), ikincisi ise hece şiiri (İng: "syllabic poetry") anlayışıdır. Cumhuriyet şiirinin ileriye doğru dönüşümünde belirleyici adım, Armağan'a göre Nazım Hikmet'in 1929'dan itibaren serbest nazmı benimsemesidir. Serbest nazım tam olarak neyi değiştirmiştir? Poetry Foundation'ın şiir terimleri sözlüğüne göre serbest nazım, düzenli ölçü ve uyak kullanmayan, buna karşılık konuşmanın doğal ritimlerini yakından izleyen dizelerle tanımlanmaktadır.^[3] Serbestliği ritim yokluğuyla özdeşleştirmek yanlıştır. Serbest nazımda da düzenli bir ses veya ritim örüntüsü ortaya çıkabilmektedir.^[3]

Poetry Foundation'ın biyografisine göre Nazım Hikmet, Rusya'da bulunduğu sırada Marksizmi benimsemiştir.^[6] Celnarová'nın aktardığı Melikov incelemesi, şairin 1920'lerdeki şiiri ile Vladimir Mayakovski'nin eserleri arasında tipolojik benzerlikler saptamaktadır.^[12] Kültür ve Turizm Bakanlığı'na göre 1929'da yayımlanan 835 Satır şiirlerinde Rus fütüristlerinin ve konstrüktivistlerinin etkileri görülür.^[7] Aynı incelemeye göre Açların Gözbebekleri farklı harf kullanımı ve kırılan dize düzeniyle ayırt edilir, Makinalaşmak ise makineye ve teknolojiye duyulan hayranlığı konu edinir.^[7]

Celnarová'ya göre şairin serbest nazmının ayırt edici yönlerinden biri kişisel bir ritim düzeni kurmasıdır.^[12] Ayrıca şair, serbest nazım yazarken geleneksel ses olanaklarını tamamen dışlamamış, uyak (kafiye) ve aliterasyonu (ses yinelemesi) bütünüyle terk etmemiş, ses örgüsünde uyak seçimlerinden ve tekrarlardan yararlanmıştır.

Şairin üretimi hem lirik hem siyasi şiirleri ve oyunları kapsamaktadır.^[6] Columbia Ansiklopedisi onun şiirini güçlü, duygusal ve insancıl olarak değerlendirmektedir.^[8] Simavna Kadısı Oğlu Şeyh Bedreddin Destanı, 15. yüzyıl Anadolu'sundaki dinsel bir devrimciyi konu edinmiş, Memleketimden İnsan Manzaraları ise manzum roman (İng: "verse novel") olarak nitelenmektedir.^[8] Celnarová'nın aktardığı Melikov incelemesine göre kurgusunda sinemaya özgü anlatım yöntemleri de rol oynar. Şairin düşünsel dünyasını daha yakından tanımak isteyen okurlarımız, Nazım Hikmet Ran'ın bilime ve dünyaya bakışını ele alan Yaşamaya Dair başlıklı yazımıza da göz atabilir.

Serendipity7777, CC0

Ne var ki Nazım Hikmet'in öncülük ettiği serbest nazım, yazıldığı dönemde siyasi nedenlerle baskılanmış, şair de uzun bir hapis döneminin ardından 1951 yılında Türkiye'den ayrılmıştır. Aydoğdu'ya göre bu geleneğin içinde sayılan Ercüment Behzat Lav, Türk şiirinde daha önce pek kullanılmamış serbest nazım biçimlerini denerken dadaizm, fütürizm ve kübizm gibi modern Batı akımlarından beslenmiştir. Öte yandan aynı gelenek içinde sayılan İlhami Bekir Tez'in 1929 yılında yayımlanan ilk şiir kitabı 24 Saat, bir işçinin yirmi dört saatini anlatır. ## Garip Hareketi ile Toplumcu Gerçekçi Şiir Arasındaki Farklar

Nazım Hikmet'in serbest nazmı siyasi nedenlerle baskılanmış olsa da Armağan'a göre Garip şairleri serbest nazmı 1937'den itibaren sürdürmüştür. Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat tarafından temsil edilen bu yönelim, "küçük insan"ın dünyasına ve diline yönelmiştir. Üç şairin ortak kitabı ve şiir bildirisi olan Garip, 1941 yılında yayımlanmıştır.^[9] Orhan Veli'nin kaleminden çıkan bildiri niteliğindeki önsöz, yeni şiirin estetiğinin sıradan emekçi insanı temsil etmesi gerektiğini savunmakta olup metin 2015 yılında Sidney Wade ve Efe Murad tarafından İngilizceye de çevrilmiştir.^[9] Garip şairleri de serbest nazmı kullanmış ve sıradan insana yönelmiştir. Aydoğdu'ya göre Garip hareketi, Marksist/sosyalist bir reçete sunmamakla birlikte gerçekçi ve toplumcu şiire doğru bir dönüşüm yaşatmıştır.

Öte yandan ideoloji ile şiir arasındaki ilişkiyi değerlendirirken katı genellemelerden kaçınmak gerekmektedir. Aydoğdu'ya göre Marksist ideolojiyi benimsemiş, ancak ideolojisini eserlerine doğrudan yansıtmayan sanatçılar da vardır. Güngör'ün saptamasına göre Türkiye'de toplumcu gerçekçi şair ve yazarların estetik algıları arasında da önemli farklılıklar ortaya çıkmış ve bu nedenle Türk edebiyatında birden fazla toplumcu gerçekçilik anlayışı doğmuştur. Güngör'e göre İlhan'ın "sosyal realizm"i, özgün bir toplumcu gerçekçilik kuramı ve uygulaması yaratma çabasının sonucudur.

Bilinmeyen yazar, Kamu malı

1940 Kuşağı Toplumcu Gerçekçi Şairleri ve Anadolu Gerçekliği

Nazım Hikmet ile başlayan toplumcu gerçekçi şiir anlayışı, özellikle 1940'lı yıllarda edebiyat tarihinde "1940 Kuşağı" olarak adlandırılan daha geniş bir şair kadrosu tarafından savunulmuştur. Bu kadroda A. Kadir, Rıfat Ilgaz, Enver Gökçe, Ahmed Arif, Cahit Irgat, Ömer Faruk Toprak ve Niyazi Akıncıoğlu gibi şairler yer almış, Aydoğdu ise bu geleneğin içinde Ercüment Behzat Lav ve İlhami Bekir Tez'i de saymaktadır. Kuşak şairleri toplumsal sorunlara odaklanmıştır.

1940 Kuşağı toplumcu şairlerinin eserlerinde ortak bir tema evreni belirmektedir ve Aydoğdu'ya göre bu şairlerin temaları arasında Anadolu gerçekleri, savaşa karşı tepki, yoksulluk, barış özlemi, cehalet, kentleşme ve sanayileşme bulunmaktadır. Bu şairler, folkloru ve halk şiirine ait birçok unsuru modern şiire taşımış ve bu geleneksel malzemeyi toplumcu şiirin potasında eriterek yeniden işlemiştir. A. Kadir ve Rıfat Ilgaz'ın ilk şiir kitapları aynı yıl, 1943'te yayımlanmıştır. Tebliğ kitabında yurt sevgisi ön plana çıkmış, Anadolu insanının yaşadığı yoksulluk ve cehalet ile savaş karşıtı söylem de kitabın öne çıkan yönleri arasında yer almıştır. Aynı yıl Rıfat Ilgaz da ilk şiir kitabı Yarenlik'i yayımlamış ve bu kitaptaki şiirlerinde kendi çevresindeki insanların hikayelerini şiire taşımıştır.

Enver Gökçe, halk şiirinin verilerinden yararlanmıştır. Aydoğdu'nun aktardığı değerlendirmeye göre açık ve yalın bir anlatıma sahip olan şair, bu anlatımla barışı, demokrasiyi ve toplumsal adaleti savunan şiirler kaleme almıştır. Ahmed Arif ise halk söyleyişlerine yer vermesi ve yerel ağızlardan beslenmesiyle öne çıkmış, ayrıca alışılmamış bağdaştırmalar kullanmış ve bütün bu yerel unsurları modern şiirle bütünleştirmiştir. Cahit Irgat'ın toplumcuların uzun, destansı ve hikayeci şiir anlayışının yerine kısa şiir anlayışını benimsemesi, kuşak içinde biçim tercihlerinin farklılaştığının bir örneğidir.

Sureta, CC BY-SA 4.0

Attila İlhan ve Sosyal Realizm

1940 Kuşağı toplumcu gerçekçilik hareketinin önemli temsilcileri arasında yer alan Attila İlhan, 1950'li yıllarda "sosyal realizm" kavramını geliştirmiştir. Şairin toplumcu gerçekçi bir sanat anlayışını benimsemesindeki temel etken Nazım Hikmet olmuştur.^[10] Güngör'e göre İlhan, özgün bir toplumcu gerçekçilik kuramı ve uygulaması yaratmaya çalışmış ve bu özgün kuram ve uygulama çabasına "sosyal realizm" (İng: "social realism") adını vermiştir.

İlhan, sosyal realizm anlayışını özellikle 1950'li yıllarda, Mavi dergisinin sanat anlayışını belirleme ve Hisar grubuna dönük eleştirel bir söylem üretme çabası etrafında duyurmuştur. İlhan, 1940 kuşağındaki bazı toplumcu şairleri de eleştirmiştir. Estetiği ve biçimi geri plana bırakan şairleri "gazeteci realizmi"ne kaymakla suçlamıştır. Sanatın estetik yönünden ödün vermeyen İlhan, sosyal realizminde biçime, imgeye ve geleneğe de yer vermiş ve Güngör'e göre bu sosyal realizmde imge, toplumsal bir özün somutlaştırılmasına yardımcı olmalıdır. İlhan'a göre toplumcu sanatçı sadece modern Batı sanatının olanaklarından faydalanmakla yetinmemeli, Türkiye'nin geniş tarihsel edebiyat birikiminden de beslenmelidir.

İlhan'ın sosyal realizminde bir diğer konu, bireysel yaşantı ve duyguların toplumcu şiirdeki yeridir ve şair bu konuda ilk kitabı Duvar çevresinde yürütülen tartışmaları da değerlendirmiştir. Şair, gerçek toplumsal sanatın bireysel özü ve aşkı dışarı atmaması gerektiği görüşünü, Duvar kitabının yayımlanmasından yaklaşık yirmi yıl sonra, 6 Ocak 1967 tarihli geriye dönük bir açıklamasında dile getirmiştir. İlhan'a göre toplumcu sanat, bireysel özü kapsamalı ve toplumsal gerçekliğin içine sindirmelidir.^[11]

Gülen'e göre İlhan, toplumcu gerçekçilik akımının hedefleri doğrultusunda eserlerinin malzemesini toplumdan seçmiş ve insanı öne çıkarmıştır. Şairin 1948 yılında yayımlanan ilk şiir kitabı Duvar, 1954'te çıkan ikinci kitabı Sisler Bulvarı, 1955 tarihli Yağmur Kaçağı ve 1960'ta yayımlanan Ben Sana Mecburum bu yaklaşımın ürünleridir.^[10] Bu kitaplarda köylü, işçi, memur, sendikacı, talebe, fahişe, mahpus ve esnaf gibi farklı toplumsal kesimlere ses verilmiştir ve Gülen bu tipleri mahpuslar, satıcılar, hamallar, çobanlar ve topluluklar gibi başlıklar altında incelemektedir. Gülen'in incelediği şiirlerden bazıları aşağıda sıralanmıştır.

• Duvar, 1948'de yayımlanan kitaba adını veren şiirdir. Bu şiirde hem bir mahpusun izlenimleri hem de hapishane duvarları anlatılmakta ve oradaki tutukluların çektiği acılar dile getirilmektedir.
• Duvar kitabındaki Sığırtmaç, Çukurova bölgesinde yaşayan ve okuma yazma bilmeyen 14 yaşındaki bir çocuk sığır çobanının yaşam serüvenini konu edinmektedir.
• Duvar kitabının bir diğer şiiri olan Göçmenler, Hasanbeyli Yaylası'na yerleşen 18 Bulgaristan göçmeni hanesinin Anadolu'ya göçünü ve yeni topraklara uyum serüvenini işlemektedir.
• 1954 tarihli Sisler Bulvarı kitabındaki Barakmuslu Mezarlığı, köyde toprağı işleyerek geçimini sağlayan ve evinde 8 kişiye bakan Bekir adlı köylü üzerinden toprağın köylüler için değerli olduğunu aktarmaktadır.
• 1955 tarihli Yağmur Kaçağı kitabındaki Eyi Muz Eyi, geçimini sağlamak amacıyla Anadolu'dan İstanbul'a göç eden ve kent sokaklarında muz satarak yaşayan bir seyyar satıcıyı betimlemektedir.
• Aynı kitaptaki Hamal Şakir manileri, İzmir'de hamallık yapan, yoksulluk yüzünden ayakkabısı bile bulunmayan ve ayakkabı satın almayı düşleyen Şakir'in durumunu anlatmaktadır.

Kolhisli, CC BY 4.0

Sonuç

Cumhuriyet dönemi toplumcu şiiri, 1923 ile 1960 arasında üretim ilişkileri içindeki insanı konu edinen çok sesli bir şiir hareketidir. Geniş anlamda toplumcu şiir ile toplumcu gerçekçilik ayrımı dikkate alındığında, Marksizmden beslenen toplumcu gerçekçi sanatın insanı, toplumu ve üretim ilişkilerini konu edindiği görülür.

Bununla birlikte incelenen otuz yedi yıllık birikim, toplumcu gerçekçi şairlerin tek tip bir biçim şablonuna bağlı kalmadıklarını göstermektedir. Cahit Irgat'ın kısa şiir tercihi, Ercüment Behzat Lav'ın serbest şiir denemeleri ve Ahmed Arif'in yerel ağızları modern şiirle bütünleştirmesi buna örnektir.^[4] Sonuç olarak 1940 Kuşağı'nın Anadolu gerçekleri gibi temaları ile Attila İlhan'ın "sosyal realizm" kavramı, Türk şiirinde toplumcu gerçekçiliğin çeşitlenmesinin örnekleridir ve İlhan'ın sosyal realizmi toplumcu şiirde estetik kaygıdan vazgeçmeyi gerekli görmemektedir.