Soru & Cevap: Soru Sor, Cevap Al

Erkek katırlar tamamen kısırdır, dişi katırlarda ise doğurganlık literatürde vaka raporlarına konu olacak kadar olağanüstü bir istisnadır. Bir dişi katır at veya eşekle geriye melezlendiğinde oluşan yavruların farkı sadece kromozom sayısından ibaret değildir, asıl fark hangi ebeveyn genomunun elenip hangisinin korunduğu ve yavrunun genetik olarak neye dönüştüğüdür.

Sorudaki temel yanılgı, mayoz bölünmenin 63 kromozomu paketlerken 31 eşek ve 32 at kromozomunu birbirinden temizce ayırabileceği varsayımıdır. 32 at ve 31 eşek kromozomu mayoz profaz 1 evresinde homolog çiftler oluşturup sinapsis yapamaz. Kromozomlar kutuplara rastgele dağılsaydı, örneğin 18 at ve 14 eşek kromozomundan oluşan dengesiz gametler türerdi, bu da gen dozajı yetersizliğinden embriyonik ölümle sonuçlanırdı. Dişi katırın nadiren canlı yavru verebilmesi, tesadüfi bir ayrılmadan değil, mayoz sırasında ebeveyn genomlarından birinin bütünüyle korunması veya dışlanması gibi nadir sitogenetik mekanizmalardan kaynaklanır.

Literatürde sitogenetik olarak belgelenmiş vakalara göre iki temel senaryo ortaya çıkar:

• Katır ile At Çiftleşmesi: Doğurgan dişi katırın yumurtasına genellikle at genomunu (32 kromozom) bir bütün olarak aktardığı görülmüştür. Aygırdan gelen 32 kromozomla birleştiğinde 64 kromozomlu bir yavru oluşur. Bu yavru fenotipik ve genetik açıdan melez bir ara form değil, bildiğimiz attır.
• Katır ile Eşek Çiftleşmesi: Dişi katır yine at genomunu (32 kromozom) yumurtaya aktarırsa, erkek eşekten gelen 31 kromozomla birleşerek 63 kromozomlu yeni bir katır meydana gelir. Katırın istisnai olarak eşek genomunu (31 kromozom) yumurtaya geçirdiği senaryoda ise eşekten gelen 31 kromozomla 62 kromozomlu, yani fenotipik olarak tam bir eşek doğar.

Kısacası iki yavru arasındaki fark, yavrunun ya ebeveyn türlerden birine (tam at veya tam eşek) genetik olarak geri dönmesi ya da ebeveyni gibi 63 kromozomlu bir melez profilini korumasıdır. Laboratuvarda mayoz anomalileriyle boğuşan sitogenetik çalışmalarının da gösterdiği gibi, genomik uyumsuzluk rastgele kromozom sayılarıyla değil, türün evrimsel süreçte biriktirdiği genetik bütünlüğün korunmasıyla aşılabilir.

Tahmin yürütmeye pek de gerek yok aslında. Sismolojik tarihte Marmara bölgesinde bulunan şehirler (özellikle kıyı şeridi) konuma göre az ya da çok etkilenebiliyor. Bahsedilen ve beklenen bu deprem ise İzmit'i kesinlikle etkileyecektir. Ancak jeologların tahmini 1999 depremi sonrası İzmit'teki fayın enerji boşaltımı sayesinde  yıkıcılık düzeyinin 1999 depremi kadar olmayacağı yönünde tahminler var.

Yapabileceğin en sağlıklı şey, bu sevgiyi olduğu gibi kabul edip karşılıklı bir ilişkiymiş gibi davranmamak. Bir futbolcuya hayranlık duymak normal ve çoğu zaman zararsız. Önemli olan bu duygunun hayatında nereye oturduğu.

Psikolojide buna parasosyal ilişki deniyor. Medyada sürekli gördüğümüz biriyle, onu tanıyormuş gibi bir yakınlık kurarız. Beynimiz tanıdık yüzleri, sesleri ve tekrar eden görüntüleri sosyal yakınlık olarak işler. Messi'nin maçlarını, röportajlarını, ailesiyle fotoğraflarını izledikçe tanıdığın biri gibi hissetmen bu yüzden şaşırtıcı değil. Ama bu ilişki tek yönlü. O seni tanımıyor, sen onun hayatının sadece sahneye yansıyan küçük bir kısmını biliyorsun.

Pratikte işe yarayanlar şunlar:

• Hayranlığı yaşa. Maç izle, tarihçesini oku, onun oyununu çözmeye çalış. Bu keyif veriyorsa bastırmana gerek yok.
• Hayran topluluklarına katıl. Aynı şeyi sevenlerle konuşmak, tek başına beslenen bir bağdan çok daha dengeli bir sosyal destek sağlar.
• Hayranlığı bir yöne çevir. Onu çekici kılan şey çalışkanlığı, sakin oyun aklı ya da azmiyse, bunu kendi hayatında nasıl deneyebileceğini düşün. Futbol oynamak, antrenman yapmak, bir şey öğrenmek gibi.
• Gerçekçi bir buluşma imkânı varsa değerlendir. Stadyumda maç izlemek, bir etkinliğe gitmek mümkün olabilir. Birebir tanışma beklentisi ise büyük ihtimalle hayal kırıklığı getirir.

Dikkat etmen gereken işaretler de var. Onunla ilgili düşünceler gerçek ilişkilerinin, okulunun ya da uykunun önüne geçiyorsa, para ve zaman harcaması kontrolden çıkıyorsa, onun hayatındaki olaylar ruh halini günlerce belirliyorsa, bu hayranlığın artık sana iyi gelmediğini gösterir. O zaman bir uzmanla konuşmak mantıklı olur.

Özetle, birini uzaktan sevmek yanlış değil. Sağlıklı olan, bu sevginin keyif verdiği ve gerçek hayattaki bağlarının yerini almadığı hâl.