Katırla at veya eşek çiftleşirse ne olur?

Erkek katırlar tamamen kısırdır, dişi katırlarda ise doğurganlık literatürde vaka raporlarına konu olacak kadar olağanüstü bir istisnadır. Bir dişi katır at veya eşekle geriye melezlendiğinde oluşan yavruların farkı sadece kromozom sayısından ibaret değildir, asıl fark hangi ebeveyn genomunun elenip hangisinin korunduğu ve yavrunun genetik olarak neye dönüştüğüdür.

Sorudaki temel yanılgı, mayoz bölünmenin 63 kromozomu paketlerken 31 eşek ve 32 at kromozomunu birbirinden temizce ayırabileceği varsayımıdır. 32 at ve 31 eşek kromozomu mayoz profaz 1 evresinde homolog çiftler oluşturup sinapsis yapamaz. Kromozomlar kutuplara rastgele dağılsaydı, örneğin 18 at ve 14 eşek kromozomundan oluşan dengesiz gametler türerdi, bu da gen dozajı yetersizliğinden embriyonik ölümle sonuçlanırdı. Dişi katırın nadiren canlı yavru verebilmesi, tesadüfi bir ayrılmadan değil, mayoz sırasında ebeveyn genomlarından birinin bütünüyle korunması veya dışlanması gibi nadir sitogenetik mekanizmalardan kaynaklanır.

Literatürde sitogenetik olarak belgelenmiş vakalara göre iki temel senaryo ortaya çıkar:

• Katır ile At Çiftleşmesi: Doğurgan dişi katırın yumurtasına genellikle at genomunu (32 kromozom) bir bütün olarak aktardığı görülmüştür. Aygırdan gelen 32 kromozomla birleştiğinde 64 kromozomlu bir yavru oluşur. Bu yavru fenotipik ve genetik açıdan melez bir ara form değil, bildiğimiz attır.
• Katır ile Eşek Çiftleşmesi: Dişi katır yine at genomunu (32 kromozom) yumurtaya aktarırsa, bu genom erkek eşekten gelen 31 kromozomla birleşir ve beklenen sonuç 63 kromozomlu bir katırdır. Ancak Çin'deki vakada bir katırın ve bir bardonun eşekten olan yavrularının her biri, ne katıra ne de bardoya benzeyen kendine özgü bir karyotip taşıyordu.

Kısacası iki yavru arasındaki fark, katırın yumurtaya hangi genomu aktardığına bağlıdır. Belgelenmiş vakalarda aktarılan genellikle at genomudur. Bu durumda katır atla çiftleşirse yavru at olur. Eşekle çiftleşirse sonuç vakaya göre değişir: beklenen, 63 kromozomlu bir katırdır, ama Çin'deki vakada yavruların karyotipi katırınkinden farklıydı.