On İki Hayvanlı Türk Takvimi Nedir? Hayvan Sırası ve Hesap Düzeni Nasıldır?
Tarihi Kayıtlarda Beşinci Yıl Neden Bazen Timsah Bazen Ejderha Sayılır?
/content/b9838416-133f-4ad5-b466-905f7524cc93.jpeg)
- Özgün
- Sosyal Tarih
- Tarih
Bu Makalede Neler Öğreneceksin?
Bu bölümü yapay zekâ hazırlar.- On İki Hayvanlı Türk Takvimi, yılları fareden domuza uzanan sabit bir sırayla adlandırır ve 12 yılda bir yeniden başlar.
- Leopar ya da kaplan, timsah ya da ejderha gibi farklı adlar kaynaklarda görülse de takvimin 12 basamaklı sırası korunur.
- Orhon yazıtları, Uygur belgeleri ve diplomatik kayıtlar, hayvan yıllarının tarihleri belirlemek için kullanıldığını; kesin tarihleme için ek takvim bilgilerinin gerektiğini gösterir.
On İki Hayvanlı Türk Takvimi, birbirini izleyen on iki yıla on iki farklı hayvanın adını veren ve bu dizinin bitiminde yeniden başa dönen bir takvim sistemidir.[1] Eski Türk takvimi geleneğinde bu on iki yıllık devre, doğum ve savaş tarihlerinin hesabından devlet kayıtlarına kadar yılları sıralamak için kullanılmıştır.[1], [3] Sekizinci yüzyıldaki yazıt metinlerinde Kül Tigin ve Bilge Kağan gibi yöneticilerin ölüm ve cenaze kayıtları da bu hayvan yıllarıyla düşülmüştür.
Ancak bu sistemi tek bir değişmez hayvan listesi sanmak yanıltıcıdır. Farklı dönemlerin ve dillerin belgelerinde üçüncü sıradaki hayvan bazen leopar bazen kaplan olarak karşılanmaktadır. Beşinci sıradaki yıl ise bazı kayıtlarda timsah, bazılarında ejderha adıyla karşımıza çıkmaktadır. Orta Çağ boyunca bozkırdan İran ve Anadolu'ya uzanan medeniyet havzalarında bu düzen taş kitabe satırlarından vergi makbuzlarına, diplomatik mektuplardan astronomi tabloları içeren zic (İng: "zij") metinlerine kadar pek çok alanda kullanılmıştır. Türk toplulukları farklı dönemlerde Hicri, Celali, Rumi ve Miladi gibi başka sistemler de kullanmıştır ve bunların bütünü Türklerin tarih boyunca kullandığı takvimler başlıklı genel makalede anlatılmaktadır. Biz de bu yazımızda on iki hayvanlı düzene odaklanarak önce dizideki hayvanları ve adlandırma farklarını inceleyeceğiz, ardından sistemin hesaplama kurallarını ve tarihi belgelerdeki somut kayıtlarını ele alacağız.
Videonun Sayfası: Papa, Takvimden 10 Günü Neden Sildirdi?
Fareden Domuza: Devredeki Hayvanlar
On iki hayvanlı dizinin temel özelliği, yılların rastgele değil her zaman aynı ardışık sırayla ilerlemesidir. Birinci basamakta fare yer almaktadır. On ikinci basamaktaki domuz yılı tamamlandığında ise sayım kesintisiz biçimde başa dönerek yeni bir on iki yıllık devre başlatmaktadır. İlhanlı dönemindeki Türk-Moğol topluluklarından Karahanlı ve Uygur kültür çevrelerine kadar geniş bir coğrafyada yıllar bu sabit omurga üzerinden adlandırılmıştır.
Fakat her tarihsel aktarım bu sırayı doğru vermemektedir. Örneğin Marco Polo'ya atfedilen seyahatnamenin bazı baskılarında hayvan listesi doğru sırayla verilmemektedir. Bu nedenle dizinin gerçek yapısını görmek için doğrudan birincil kaynaklardaki kayıtları ve sözlük maddelerini incelemek gerekmektedir.
Kaşgarlı'nın Divan'daki Listesi
Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lügati't-Türk adlı eserinde Türklerin on iki farklı hayvanın adını alarak birbirini izleyen on iki yılı bu adlarla damgaladığını bildirmektedir. Sistem sabit bir sıraya dayanmaktadır. Bu sözlük kaydı, kronoloji basamaklarını birinci yıldan on ikinci yıla kadar sırasıyla vermektedir.[1]
Karahanlı Türkçesiyle kaydedilen bu sıralamada birinci yıl sıçgan adıyla geçen fare yılıdır. İkinci sırada ud yani sığır yılı yer alırken, üçüncü sırada eserin İngilizce çevirisinde leopar olarak karşılanan bars yılı ve dördüncü sırada tawışgan adıyla tavşan yılı bulunmaktadır. Beşinci basamakta ise çeviride timsah karşılığıyla verilen nag yılı görülmekte ve yazmada bunun yanında lu açıklaması da yer almaktadır. Altıncı yıl yılan yılıdır.
Dizinin ikinci yarısı yedinci sıradaki yond yani at yılıyla devam etmektedir. Sekizinci yıl qoy adıyla koyun yılıdır. Dokuzuncu sırada beçin adıyla maymun yılı, onuncu sırada taqagu olarak yazılan tavuk yılı ve on birinci sırada it adıyla köpek yılı sıralanmaktadır. On ikinci ve son basamakta ise tonuz yani domuz yılı bulunmaktadır. Domuz yılı tamamlandığında sayım işlemi en başa dönmekte ve yeni devre yeniden fare yılıyla başlamaktadır.
Leopar mı Kaplan mı, Timsah mı Ejderha mı?
Farklı dönemlere ve coğrafyalara ait metinler incelendiğinde, hayvan sırasının korunduğu fakat bazı hayvan adlarının dilden dile farklı karşılandığı görülmektedir. Karahanlı Türkçesi, Orhon Türkçesi ve Eski Uygurca farklı dönemlerin ya da farklı yazı geleneklerinin ürünleridir. Örneğin Kaşgarlı'nın listesinde ilk sırada sıçgan geçerken, Eski Uygurca metinlerde fare yılı için küskü yıl ifadesi kullanılmakta ve sekizinci sıradaki koyn kelimesi hem koyun hem de koç anlamını taşımaktadır. Tarihi kaynaklarda tek bir kalıplaşmış kelime listesi aranmamalıdır.
Bu farklılıkların en dikkat çekici örneklerinden biri üçüncü sıradaki bars adında ortaya çıkmaktadır. Kaşgarlı'nın metninin İngilizce çevirisinde bars için leopar karşılığı kullanılırken, Eski Uygurca sözlükte aynı sözcüğün hayvan karşılığı kaplan olarak verilmektedir. Nitekim 1314 tarihli iki dilli bir Yuan fermanında aynı yıl Moğolca metinde bars yani leopar yılı, Çince metinde ise kaplan yılı olarak yazılmıştır.[19] Bu iki dilli ferman, aynı takvim basamağının farklı büyük kedilerle karşılanabildiğini açıkça ortaya koymaktadır.
Beşinci sıradaki yıl adında da benzer bir çeşitlilik mevcuttur. Kaşgarlı'nın listesinde beşinci ad nag olarak geçmekte ve timsah biçiminde çevrilmektedir, fakat yazmada satır altında lu kaydı da bulunmaktadır. Eseri yayımlayan Robert Dankoff ve James Kelly, satır altındaki bu lu kaydının daha sonraki bir el tarafından eklenmiş bir açıklama olabileceğini belirtmektedir. Eski Uygurcada beşinci sıradaki ejderha adı ise luu biçiminde geçmekte ve Jens Wilkens bu sözcüğün Çince long kelimesinden geldiğini göstermektedir.[2] Dolayısıyla beşinci yıl bazı geleneklerde timsah, bazılarında ise ejderha ile temsil edilmektedir.
Çin takviminde ise erken dönemlerden itibaren on iki yer dalının her biri bir hayvan adıyla ilişkilendirilmiştir. Bu on iki yer dalı sırasıyla zi, chou, yin, mao, chen, si, wu, wei, shen, you, xu ve hai biçimindedir. Araştırmacı Yoichi Isahaya, Çin ve Türk hayvan dizilerini aynı karşılaştırmalı düzende eşleştirerek bu sırayı fare, sığır, kaplan, tavşan, ejderha, yılan, at, koyun, maymun, horoz, köpek ve domuz olarak vermektedir. Yerel adlandırmalar değişse bile on iki basamaklı iskelet aynı sırayı korumaktadır.
/content/b4b293fb-b4bf-4c6e-a35e-e558e35385ff.jpeg)
Sayma Düzeni Nasıl İşler?
Hayvanlı takvim geleneğinde zamanı ölçmek, tek bir sayma kuralından değil birbiriyle kenetlenen farklı basamaklardan oluşmaktadır. En yalın düzeyde on iki hayvan adı yılları sırayla etiketlemektedir. Ancak bu yalın adlandırma tek başına tam bir astronomik sistem oluşturmamaktadır. Örneğin Yuan hanedanının 1281 yılından itibaren dağıtılan resmi astronomik sistemi Shou-shi li gibi kapsamlı düzenler, hayvanlı yıl adlarının ötesinde ayrıntılı gök mekaniği hesaplarına dayanmaktadır.
Uygulamada bu sayma düzeni dört temel soru etrafında şekillenmektedir. Yıllar on iki basamakta nasıl devretmekte ve altmış yıllık daha geniş bir yapıya nasıl bağlanmaktadır? Aynı on ikili dizi günleri ve saatleri bölümlerken nasıl çalışmakta, yeni bir hayvan yılı hangi tarihte başlamaktadır? Her sorunun yanıtı doğrudan aritmetik ve takvim kurallarına uzanmaktadır.
On İki Yılda Bir Dönen Dizi
On iki hayvanlı sistemin temel çalışma kuralı, domuz yılından sonra sayımın yeniden fare yılıyla başlamasıdır. Kesintisiz tekrar kuralı matematiksel olarak ifade edildiğinde dizideki hayvanları 0'dan 11'e kadar numaralamak mümkündür. Aynı takvim düzeninde hayvan sırası olarak bilinen bir yılından yıl sonrasına (burada , aynı takvimin yılları arasındaki farktır) gidildiğinde, yeni yılın hayvan sırası şu bağıntıyla bulunmaktadır:
Burada işlemi, toplamın 12 ile bölümünden kalan sayıyı vermektedir. İki yıl arasındaki fark 12'nin tam katı olduğunda kalan hiç değişmemektedir. Bu nedenle bir belgede sadece hayvan adının yazılması kesin bir yıl saptamaya yetmemekte, aynı hayvan adı her on iki yılda bir yeniden karşımıza çıkmaktadır. Bu matematiksel durumu somut bir hesaplama üzerinde görebiliriz.
Çözümlü örnek 1: Bilinen bir koyun yılından 14 yıl sonraki hayvan yılı hangisidir?
Verilenler: Hayvan dizisinde 0'dan başlayarak numaralandırıldığında sırasına karşılık gelen koyun yılı ( yılındaki koyun yılı kaydı) ve hedef yılı.
İstenen: 1273 yılının on iki hayvan dizisindeki sıra numarası () ve karşılık geldiği hayvan adı.
1. adım: İki yıl arasındaki fark olan değerini bulmak için başlangıç yılı hedef yıldan çıkarılmaktadır:
2. adım: Başlangıçtaki hayvan sırası ile yıl farkı toplanarak 12'ye göre kalanı hesaplanmaktadır:
Sonuç: 0'dan başlayan dizide 9 numaralı basamak (baştan onuncu sıra) tavuk (ya da horoz) yılına karşılık gelmektedir.
Nitekim tarihi belgelerin tarihlendirme çalışmalarında bu 12 yıllık tekrar sıklıkla belirsizlik yaratmaktadır. Örneğin Geng Li ve Dai Matsui, Turfan Müzesi'nde bulunan Eski Uygurca bir vergi makbuzunu incelerken SI 6544 numaralı başka bir belgedeki 1259 tarihli koyun yılını karşılaştırma noktası olarak kullanmıştır.[5] Araştırmacılar makbuzdaki hasarlı yıl adını yılan ya da at yılı olarak tamamlamış, fakat önerdikleri tarihlerin on iki yıl öncesine ya da sonrasına kayma olasılığını açık bırakmıştır. Tek başına hayvan adı mutlak yılı belirlememektedir.
Göksel Kökler, Beş Öğe ve Altmış Yıl
Sadece hayvan adlarıyla yapılan sayımın bıraktığı bu belirsizlik, Doğu ve Orta Asya takvim geleneklerinde daha geniş bir birleşik sistemle aşılmaktadır. Çin takviminde hayvan dizisi yıllık olarak değişmekte ve on iki yılda bir dönerken toprak, ağaç, ateş, su ve metalden oluşan beş öğeyle eşleştirilmektedir.[13] Bu yapıda on göksel kök ile on iki yer dalı birlikte ilerleyerek altmışlı gan-zhi devresini oluşturmaktadır. On göksel kök beş ikili gruba ayrılmaktadır.[12] Eşleştirmede ağaç yeşil, ateş kırmızı ve toprak sarı renkle, metal beyaz ve su ise siyah renkle temsil edilmektedir.
On göksel kök ile on iki yer dalı aynı anda birer adım ilerlediğinde neden 120 yıllık değil de 60 yıllık bir devre ortaya çıkmaktadır? Her adımda hem kök hem de dal basamağı aynı anda birer sıra kaymaktadır. Tek sayılı kökler sadece tek sayılı dallarla, çift sayılı kökler ise sadece çift sayılı dallarla eşleşmektedir. Dolayısıyla başlayan bir ikilinin yeniden aynı başlangıç noktasına dönmesi için geçen süre, iki dizinin uzunluklarının en küçük ortak katı (EKOK) olmaktadır:
Bu işleyiş sonucunda olası 120 kök ve dal çiftinin yarısı hiçbir zaman bir araya gelmemekte, kullanılan 60 eşleşme ise altmış yılda bir eksiksiz biçimde tamamlanmaktadır. Her yıl hem kök hem de dal basamağı kendi dizisinin uzunluğuna göre kalan hesabı ile ilerlemektedir. Bu mekanizmanın bir adımını ikinci bir örnek üzerinde inceleyebiliriz.
Çözümlü örnek 2: Başlangıç eşleşmesinden 13 yıl sonra hangi kök ve dal basamağına ulaşılmaktadır?
Verilenler: Başlangıç noktasında (birinci göksel kök) ve (birinci yer dalı olan fare) eşleşmesi ile geçen yıllık süre.
İstenen: 13 yıl sonraki göksel kök sırası () ve yer dalı sırası ().
1. adım: Göksel kök dizisi 10 basamaklı olduğu için 13 yıllık ilerlemenin 10 ile bölümünden kalan bulunmaktadır:
2. adım: Yer dalı dizisi 12 basamaklı olduğu için aynı 13 yıllık ilerlemenin 12 ile bölümünden kalan hesaplanmaktadır:
Sonuç: 13 yıl sonra göksel köklerde 3 numaralı (baştan dördüncü) basamağa, yer dallarında ise 1 numaralı (baştan ikinci, yani sığır) basamağa ulaşılmaktadır.
Bu kök ve hayvan birleşimi tarihi Türk ve Moğol metinlerinde farklı biçimlerde karşımıza çıkmaktadır. İlhanlı dönemi bilgini Nasirüddin Tusi, 1272'de derlenen Zic-i İlhani adlı eserinde Türklerin sadece on ikili devreyi kullandığını ve bunu kendi dillerinde saydığını belirtmektedir.[7] Ancak bu açıklamayı bütün çağlardaki tüm Türk topluluklarına genellememek gerekmektedir. Eski Uygurca metinlerde "Ji-koyun yılında doğmuş" anlamına gelen ki koyn yıllıg gibi göksel kök ile hayvan adını birleştiren ifadeler de belgelenmiştir.
/content/d0cc4c1d-c79a-4dbd-8848-240db661097b.jpeg)
Benzer bir çeşitlilik Moğolca gelenekte de görülmektedir. Klasik Moğolca metinlerde göksel kökler için genellikle Çince adların çevriyazıları kullanılırken, günümüze ulaşan Moğolca Phags-pa yazıt ve yazmalarındaki devreli yıl tarihleri sadece hayvan adını vermektedir. Modern Moğolca devre terimlerinde ise beş renk kullanılmaktadır. Nitekim günümüzde de bu öğe ve hayvan birleşimi yaşamaktadır. Örneğin Moğolistan Cumhurbaşkanı Khurelsukh Ukhnaa'nın 1 Mart 2025 tarihinde yayımlanan yılbaşı konuşmasında başlayan yıl "Ağaç Yılanı Yılı" olarak adlandırılmıştır.[17]
Günler ve Saatler de Hayvanla Anılır
On iki hayvan dizisi sadece yılları adlandırmakla sınırlı kalmamış, daha küçük zaman birimlerinin ölçülmesinde de kullanılmıştır. Eski Uygurca belgelerde "tavuk günü" anlamına gelen takıgu kün gibi tarih ifadeleri yer almaktadır. Yıllarda olduğu gibi günlerde de göksel köklerle hayvan adları birleştirilebilmektedir. Eski Uygurcadaki kap küskü kün ifadesi, Jia göksel kökü ile fare gününü bir araya getirerek "Jia-fare günü" anlamını vermektedir. Sınırlı sayıdaki bazı kayıtlarda aynı on ikili dizi ayları göstermek için de kullanılmıştır.[19] Moğolistan'daki 2025 yılbaşı konuşmasında da ilkbaharın ilk ayı "Kaplan Ayı" adıyla anılmıştır.[17]
Gün içindeki saatlerin bölümlenmesinde de aynı on ikili dizi görev yapmaktadır. Eski Uygurcada yunt üdi ifadesi doğrudan "at saati" anlamına gelmektedir. Zic-i İlhani'de anlatılan Qitai takviminde ise bir gün 12 çag birimine ayrılmakta ve her bir çift saatlik çag birimi on iki yer dalıyla adlandırılmaktadır. Benno van Dalen ve çalışma arkadaşlarının incelediği Çin-Uygur astronomik takviminde her bir çag ayrıca sekiz kih alt birimine bölünmektedir.[20] Bir tam günün bu alt birimlere nasıl ayrıldığını üçüncü örneğimizde hesaplayabiliriz.
Çözümlü örnek 3: Bir tam günde toplam kaç kih alt birimi bulunmaktadır ve bir çag kaç saat sürmektedir?
Verilenler: 24 saatten oluşan 1 tam gün, 1 günün 12 çag birimine eşit olması ve 1 çag biriminin 8 kih alt birimine ayrılması.
İstenen: Bir çag biriminin saat cinsinden süresi () ve bir gündeki toplam kih sayısı ().
1. adım: Bir gün 24 saat olduğundan ve 12 çag birimine bölündüğünden, bir çag süresi bölme işlemiyle bulunmaktadır:
2. adım: Bir gündeki 12 çag değeri, her çag içindeki 8 kih sayısıyla çarpılarak günlük toplam kih sayısına ulaşılmaktadır:
Sonuç: Her bir çag 2 saat sürmekte ve bir tam gün toplam 96 kih alt biriminden oluşmaktadır.
Aynı astronomik sistemde daha hassas hesaplamalar için gün kesirleri fen adı verilen on binde birlik birimlerle ifade edilmektedir. Saat düzeninin maddi kültürdeki yansımaları tarihi kayıtlara da geçmiştir. Tao Gu, Tang sarayı hazinesinde on iki saati gösteren bir tepsi bulunduğunu ve tepsinin çepeçevre hayvan resimleriyle bezendiğini aktarmaktadır.[19]
Yıl Ne Zaman Başlar?
On iki hayvanlı sistemde yılbaşı gününü, bugün kullandığımız ve 1 Ocak'ta başlayan Gregoryen takvim ile otomatik olarak özdeşleştirmemek gerekmektedir. Hayvan yılları tarihsel süreçte hem ay yılı hem de güneş yılı hesaplarını birleştiren farklı kurallarla birlikte işletilmiştir. Yılın hangi gün başladığı sabit değildir. Bu nokta, kullanıldığı dönemin ve coğrafyanın astronomik ya da mali kurallarına göre değişmektedir.
İran'a İlhanlılar tarafından getirilen on iki hayvanlı sistemde yılbaşı başlangıçta Çin takviminde olduğu gibi Lichun noktasında başlatılmıştır.[8] Ancak Timurlu maliye görevlileri bu noktayı ilkbahar ekinoksu gününe kaydırmıştır. Aynı coğrafyada bile hayvan yılının başlangıç günü, takvimin kullanıldığı idari çevreye bağlı olarak değişebilmiştir.
Gün başlangıcı ve yıl içi bölümlenmeler de kendi özel kurallarına sahiptir. Zic-i İlhani'nin dördüncü bölümünde tanımlanan sivil gün gece yarısı başladığı halde, aynı eserin dokuzuncu bölümündeki altmışlı gün numarası dönüştürme işlemi önceki akşamı esas alan farklı bir kurala dayanmaktadır. Bu sistemde güneş yılı 24 eşit bölüme ayrılmakta ve aylar yeniayla başlamaktadır. Bu nedenle tarihi bir belgedeki hayvan yılını, ayını ve gününü bugünkü takvimde kesin bir güne dönüştürmek için ilgili dönemin yılbaşı, ay ve artık ay kurallarını ayrıca bilmek gerekmektedir.
Yazıtlarda ve Belgelerde Hayvanlı Tarihler
Hayvan adlarıyla kurulan bu zaman düzeninin bozkır ve vaha toplumlarında nasıl işlediğini gösteren en somut kanıtlar, doğrudan taş anıtlarda ve arşiv belgelerinde korunmuştur. Epigrafi incelemeleri ile el yazması araştırmaları birbirini tamamlamaktadır. Kimi kayıtlarda sadece olayın gerçekleştiği hayvan yılı anılırken, kimi resmi metinlerde hayvan yılının yanına kaçıncı ay ve kaçıncı gün olduğu da eklenmektedir.
/content/ae56a6b8-1218-4357-8586-58db5772c294.jpeg)
Bu yazılı tanıklıklar tek bir belge türüyle sınırlı kalmamıştır. Kağanlık kitabeleri devletin askeri ve siyasi hafızasını taş üzerinde kayda geçirirken, tapınak duvarlarındaki ziyaretçi notları ve vergi makbuzları takvimin sivil yaşamdaki yerini belgelemektedir. Altıncı yüzyıldan on üçüncü yüzyıla yayılan bu yazılı örnekler, sistemin farklı dönemlerde hem göçebe hem de yerleşik çevrelerde kullanıldığını göstermektedir.
Bugut'tan Orhon'a
Türk dünyasında hayvan adlarıyla tarihlendirme geleneğinin izleri, epigrafi araştırmalarının ortaya koyduğu en erken yazıtlara kadar uzanmaktadır. Araştırmacı B. B. Mongush, Soğdca Bugut yazıtında tavşan yılında gerçekleşen bir olaya gönderme bulunduğunu aktarmaktadır.[21] Anıt altıncı yüzyıl sonuna aittir. Bu tekil kayıt, bozkır coğrafyasında hayvan yıllarıyla tarihlendirme uygulamasının Göktürklerin erken dönemlerinde de bilindiğine işaret etmektedir.
Sekizinci yüzyıla ait Orhon yazıtlarında ise hayvan yılları, ay ve gün sayılarıyla birleştirilerek çok daha ayrıntılı bir resmi kayıt düzeni içinde kullanılmıştır. Talat Tekin tarafından yapılan çeviriye göre Kül Tigin yazıtı, Kül Tigin'in ölümünü koyun yılının on yedinci gününe tarihlendirmektedir.[3] Cenaze töreni dokuzuncu ayın yirmi yedinci gününde düzenlenmiştir. Anıt mezarın ve kitabenin tamamlanması ise maymun yılının yedinci ayının yirmi yedinci günü olarak kaydedilmiştir.
Benzer bir tarihlendirme dizisi Bilge Kağan yazıtının güney yüzünde de karşımıza çıkmaktadır. Yazıtta kağanın ölümü, Miladi 734 yılına karşılık gelen köpek yılının onuncu ayının yirmi altıncı günü olarak verilmektedir. Cenaze töreni ertesi yıl yapılmıştır. Tören tarihi, domuz yılının beşinci ayının yirmi yedinci günü biçiminde taşa işlenmiştir. Koyun yılından sonra maymun yılının ve köpek yılından sonra domuz yılının gelmesi, Kaşgarlı'nın yüzyıllar sonra aktaracağı ardışık düzenin bu iki hayvan çiftinde sekizinci yüzyıl devlet yazıtlarında da aynı biçimde işlediğini göstermektedir.
Uygur Kağanlığı'ndan Koço'ya
Göktürklerin ardından Uygur Kağanlığı döneminde dikilen taş anıtlarda da hayvan yıllarıyla tarihlendirme örnekleri görülmektedir. Yong-Sŏng Li tarafından incelenen Tariat (Terhin) Kitabesi'nin doğu yüzünün dokuzuncu satırında koyun yılı, koñ yïlka biçiminde geçmektedir.[4] Güney yüzün beşinci satırında fare yılı küsgü yïlka olarak yer almaktadır. Batı yüzün ikinci satırında ise ejderha yılı ulu yïlka olarak kaydedilmiştir. Kitabenin farklı yüzlerindeki bu kayıtlar, Uygur dönemi anıtlarında fare, koyun ve ejderha yıllarının kullanıldığını doğrudan ortaya koymaktadır.
Yerleşik Uygur kültür havzasında bu tarihlendirme yöntemi sadece kağanlık anıtlarında değil, sivil ve dini kayıtlarda da standart bir uygulamaya dönüşmüştür. Kayıt tarihi genellikle metnin başında durmaktadır. Nitekim Simone-Christiane Raschmann, Eski Uygur ziyaretçi yazıtlarının hemen hepsinin tarih satırıyla açıldığını belirtmekte ve Koço'daki Q harabesinden çıkarılan III 393 numaralı yazıtta hasarlı başlangıcın tavşan yılı, onuncu ay ve üçüncü gün olarak tamamlandığını aktarmaktadır.[6]
Moğol dönemine ait Uygur sivil belgeleri arasında hayvan yılı kaydı taşıyan bir mali belge de yer almaktadır. Geng Li ve Dai Matsui tarafından incelenen Turfan Müzesi'ndeki Eski Uygurca makbuzun, qupčïr vergisinin kısmi ödemesine ilişkin olduğu değerlendirilmektedir.[5] Makbuzun korunan tarih satırında beşinci ay kaydı açıkça okunurken, hasar görmüş olan yıl adı yılan yılı (yïlan yïl) ya da at yılı (yunt yïl) olarak iki farklı seçenekle tamamlanabilmektedir. Bu bulgular, hayvan yıllarının devlet anıtlarının yanı sıra tapınak duvarlarındaki ziyaretçi yazıtlarında ve bir vergi makbuzunda da karşımıza çıktığını göstermektedir.
Kaşgarlı ve Kırgızlar
Karahanlı kültür çevresinde yazan Kaşgarlı Mahmud, Türklerin yılları saptamak için on iki hayvanlı sistemi kullandığını kaydetmiştir.[1] Kaşgarlı'nın bildirdiğine göre Türkler doğum yıllarını ve savaşların yapıldığı yılları bu on iki hayvanın ardışık dönüşüne göre hesaplamaktadır.
Evrim Ağacı ürünlerinden haberdar mısınız?
Bozkırın kuzey kesimlerinde yaşayan Yenisey Kırgızlarına ilişkin Çin tarih kayıtları da bu kullanımın coğrafi genişliğini doğrulamaktadır. Fransız sinolog Édouard Chavannes, Çin hanedan tarihi Tang shu'nun 217. bölümünde Kırgızlar hakkında yer alan kaydı Fransızcaya aktarmıştır.[19] Kaynakta Kırgızların yılları on iki hayvan aracılığıyla belirttikleri açıkça ifade edilmektedir. Ancak bu bilginin doğrudan bir Yenisey kitabesinden okunmuş bir tarih satırı olmadığını, Yenisey Kırgızlarını anlatan bir Çin tarih kaynağının dış tanıklığı olduğunu özellikle belirtmek gerekmektedir.
/content/a641e2e5-54be-4f62-8662-2dce8f926263.jpeg)
Moğol Fermanlarından Osmanlı Almanaklarına
On üçüncü yüzyıldan itibaren Türk-Moğol devletlerinin Avrasya genelinde kurduğu geniş siyasi ağlar, bozkırın zaman hesaplama geleneğini yeni yazı ve bürokrasi dillerine taşımıştır. Farsça, Moğolca, Rusça ve Osmanlı Türkçesiyle kaleme alınan resmi belgelerde ve saray kayıtlarında da on iki hayvanlı devredeki yıl adlarına rastlanmaktadır.
Bu yayılım sadece diplomatik mektuplarla sınırlı kalmamıştır. Bozkırın yıl dizisi İslam dünyasının bilimsel zic geleneğine, yerleşik maliye teşkilatlarının vergi kararnamelerine ve saray almanaklarına da girmiştir. Farklı takvim düzenleri birbirini dışlamamıştır. Zic metinlerindeki Hicri 599 yılından başlayan çevrim tablosu gibi kayıtlar, hayvan yıllarının yürürlükteki diğer takvimlerle bir arada kullanıldığını göstermektedir.[20]
Hanlar, Papalar ve Mezar Taşları
On üçüncü ve on dördüncü yüzyıllarda Moğol İmparatorluğu'nun genişlemesiyle birlikte on iki hayvanlı devre, Avrupa ile Asya arasındaki diplomatik yazışmalarda da resmi bir tarihlendirme aracı olarak yer almıştır. Örneğin İlhanlı hükümdarı Argun, Papa IV. Honorius'a gönderdiği Miladi 1285 tarihli Moğolca mektubu tavuk yılıyla tarihlendirmiştir.[19] Bu mektup aracılığıyla bozkır kökenli bir yıl sayma düzeni, Batı Avrupa saraylarına ulaşan diplomatik belgelerin resmi tarih satırına doğrudan girmiştir. Benzer şekilde eski Rus kroniklerinde korunan Tatar yarlıkları da bu hayvan devresinin Altın Orda prensleri tarafından resmi yazışmalarda kullanıldığına tanıklık etmektedir.
Devletlerarası yazışmaların yanı sıra, farklı dini toplulukların yerel anıtlarında da aynı tarihlendirme geleneği diğer takvimlerle bir arada yaşamıştır. Çok dilli mezarlıklar buna örnektir. Nitekim Yedisu (Semiretchie) bölgesinde bulunan on üçüncü yüzyıl ortası ile on dördüncü yüzyıl ortasına ait Süryanice mezar yazıtlarında çift tarihlendirme yöntemi uygulanmıştır. Bu mezar taşlarında Seleukos devri hesabına göre verilen tarihin yanına, çoğu kez ilgili yılın on iki hayvandan hangisine karşılık geldiğini belirten Türk hayvan yılı kaydı da eklenmiştir. Dolayısıyla aynı coğrafyada yaşayan topluluklar, kendi dini ya da yerel takvimlerini kullanırken hayvan yıllarını da ortak bir zaman ölçütü olarak benimsemiştir.
Ziclerdeki Çin-Uygur Takvimi
İlhanlı dönemindeki Türk-Moğol toplulukları yılları adlandırmak için on iki hayvan devresini kullanırken, dönemin İslam astronomi bilginleri de bu sistemi ayrıntılı matematiksel tablolar halinde incelemiştir.[7] Nasirüddin Tusi'nin 1272 yılında derlenen Zic-i İlhani adlı eserinde Çin takvimini Farsça olarak açıklayan özel bir bölüm bulunmaktadır. Uluğ Bey'in zicler listesinde 1440 tarihiyle yer alan Zic-i Sultani adlı eserinde aynı takvim sistemi yeniden ele alınmıştır.[7] Araştırmacılar, Zic-i İlhani'de eksik kalan bazı hesaplama bilgilerini Gıyaseddin Cemşid el-Kaşi'nin Zic-i Hakani (India Office 430 nüshası) adlı eserinden tamamlamaktadır.[20] Zic-i İlhani içinde Hicri 599 (Miladi 1202) yılında başlayan yüzyılın Hicri tarihlerini Çin-Uygur karşılıklarına dönüştüren bir çevrim tablosu da bulunmaktadır.
Ziclerde incelenen bu Çin-Uygur astronomik takvimi sadece basit bir yıl adlandırma listesi değildir. Sistem güneş yılı, ortalama kavuşum ayı (İng: "lunation") ve Ay'ın yerberi geçişleri arasındaki süreyi ölçen anomali ayı (İng: "anomalistic month") hesaplarına dayanmaktadır.[20] Ay başları ve yılbaşı ise ortalama kavuşum hesabına göre değil, gerçek yeniay hesaplarına göre belirlenmektedir. Ay hareketinin hesaplanmasında Babil astronomisindeki dokuz anomali ayını 248 günle ilişkilendiren bağıntıdan yararlanılmıştır. Bununla birlikte Zic-i İlhani'de anlatılan bu Qitai takvimi, 1281 yılından itibaren dağıtılan Yuan hanedanının resmi astronomik sistemi Shou-shi li dahil olmak üzere bilinen tek bir Çin astronomik sistemiyle bütünüyle özdeş değildir. Aksine çeşitli astronomik sistemlerden alınan öğelerin bir bileşimidir.
Güneş yılı ile ay takvimi arasındaki süre farkı, bu bileşik sistemde özel bir artık ay kuralıyla dengelenmektedir. On iki kavuşum ayı bir güneş yılından yaklaşık on bir gün kısa olduğu için, ayların mevsimler içinde kaymasını önlemek amacıyla belirli aralıklarla takvime bir artık ay eklenmektedir. İncelenen Uygur takviminde bu artık aya Şun (Shun) adı verilmektedir. Bu kural uyarınca bir yıl on iki ya da on üç kavuşum ayından oluşabilmektedir.
Şun ayının yeri sabit değildir. Güneş yılının 24 eşit bölüme ayrıldığı bu düzende Şun ayı, söz konusu 24 güneş bölümünden sadece birinin başlangıcını içeren ay olarak tanımlanmakta ve her zaman yılın sonuna yani on üçüncü sıraya eklenmesi gerekmemektedir. Ancak ziclerdeki bu karmaşık astronomik hesapların ve Şun ayı kurallarının, hayvan adlarının kullanıldığı her coğrafyada ve her belgede aynı biçimde uygulandığını varsaymamak gerekmektedir.
Vergi Kararnameleri ve Tarih-i Türki
Ziclerde kuramsal hesapları yapılan bu takvim, İran'daki yönetim ve maliye geleneklerinde doğrudan pratik bir işlev üstlenmiştir. Türk-Moğol hükümdarları vergi kararnamelerinde on iki hayvanlı devreyi kullanmıştır.[8] İlhanlılar tarafından İran'a getirilen bu takvim, Timurlu döneminde İran maliye idaresinin vergi tahsildarları arasında kullanılan ve yılbaşını ilkbahar ekinoksuna sabitleyen Hani takvimiyle uyumlu hale getirilmiştir. Bu uyarlama sonucunda bozkırın hayvan yılları, yerleşik imparatorlukların vergi toplama ve mali yıl hesaplama düzenine dahil edilmiştir.
Osmanlı İmparatorluğu döneminde ise aynı gelenek resmi almanakların ve takvim cetvellerinin içinde varlığını sürdürmüştür. Salim Aydüz, Osmanlı almanaklarının başlangıç bölümlerinde Çin takviminde olduğu gibi on iki yıllık devreye ve farklı hayvanlara karşılık gelen eski Türk takvimine göre yılların da yer alabildiğini belirtmektedir.[10] Osmanlı kaynaklarında bu sistem Tarih-i Türki ya da Sal-i Türkan adlarıyla anılmıştır. Osmanlı takvim hazırlayıcıları astronomik ve astrolojik hesaplamalarında Uluğ Bey'in hazırladığı ziclerden yararlanmıştır. Almanaklarda Tarih-i Türki kayıtlarının yer alması ise bu sistemin Osmanlı Devleti'nde tek resmi takvim olarak kullanıldığı anlamına gelmemektedir.
/content/a54ea606-e9c8-4055-b02a-f3aa2c1584cd.jpeg)
İran coğrafyasında hayvan yıllarının almanaklarda alternatif yıl adları olarak yer aldığı yirminci yüzyıla ait bir örnek de saptanmıştır. Araştırmacılar, 1995 tarihli ve Nujumi adlı bir Tahran astroloji almanağında on iki hayvan devresindeki hayvanların alternatif yıl adları biçiminde listelendiğini tespit etmiştir.[20]
Köken Tartışması: Türk İcadı mı, Çin'den Aktarım mı?
On iki hayvanlı devrenin hem Çin yazılı kaynaklarında hem de İç Asya bozkır yazıtlarında erken dönemlerden itibaren görülmesi, sistemin ilk kez hangi kültür havzasında doğduğu sorusunu gündeme getirmiştir. Bu soru uzun süredir tartışılmaktadır. Yirminci yüzyılın başından bu yana filologlar, tarihçiler ve bilim tarihçileri takvimin doğuşunu yazılı belgeler ile arkeolojik buluntular üzerinden incelemektedir.
Köken arayışı iki düzlemde ilerlemektedir. Bir yanda erken dönem Çin metinleri ile bozkır yazıtlarındaki yıl adlarını karşılaştıran akademik araştırmalar dururken, diğer yanda Asya halklarının takvimin ortaya çıkışını hayvan yarışlarıyla açıklayan zengin sözlü anlatıları yer almaktadır. Bilimsel tarihlendirme açısından bu iki farklı kanıt türünü birbirinden titizlikle ayırmak büyük önem taşımaktadır.
Bilim İnsanlarının Tartışması
Bilim tarihindeki ilk kapsamlı köken kuramlarından biri yirminci yüzyılın başında ortaya atılmıştır. Fransız araştırmacı Édouard Chavannes, 1906 tarihli çalışmasında on iki hayvan devresinin kökeninin Türk ya da Xiongnu (Hun) olabileceğini ileri sürmüştür.[9] Chavannes bu tezini geliştirirken Çin kaynaklarındaki erken kayıtları da incelemiş ve MS 27 ilâ 97 yılları arasında yaşayan Wang Chong'un Lunheng adlı eserinde wu dalının at, zi dalının ise fare gibi hayvanlarla eşleştirildiğini aktarmıştır.[19]
Ancak Lunheng metnindeki kayıtlar dikkatle incelendiğinde, erken dönemli kaynakları yorumlamanın ne kadar titizlik gerektirdiği ortaya çıkmaktadır. Chavannes, Lunheng'in ilk tartışılan bölümünde ejderha dışındaki tüm devre hayvanlarının bulunduğunu, ejderhanın (chen dalı) ve yılanın (si dalı) ise aynı eserin yirmi üçüncü bölümünde yer aldığını göstermiştir. Araştırmacı, üzerinde hayvan betimleri bulunan üç aynanın Han dönemine atfedilmesini de kanıt açısından varsayımsal bulmaktadır. Dolayısıyla erken Çin metinlerindeki ya da tarihlendirmesi tartışmalı arkeolojik nesnelerdeki kayıtlar, takvimin kesin icat tarihini veren tartışmasız belgeler olarak okunmamaktadır.[19]
Daha sonraki araştırmalarda ise Chavannes'in önerdiği bozkır kökeni varsayımına itiraz edilmiş ve kültürel aktarımın yönü tersine çevrilmiştir. Jean-Pierre Drège, Chavannes'in bu köken hipotezinin daha sonra sorgulandığını ve ödünçleme yönünün Çin'den bozkıra doğru kabul edildiğini belirtmektedir.[9] Nitekim Yoichi Isahaya da Louis Bazin'in çalışmalarına dayanarak kuzey ve batı bozkırlarındaki Türklerin Çin takvimini hayvanlı biçimiyle uyarladığını ifade etmektedir. Eldeki tarihi ve filolojik kaynaklar takvim için tek ve kesin bir icat tarihi vermemekte, ancak Çin'deki yer dalları sistemi ile bozkırdaki hayvan yılları arasında erken dönemli bir kültür alışverişi bulunduğunu ortaya koymaktadır.
Irmağı Geçen Hayvanlar ve Yarışan Fare
Bilimsel köken tartışmalarının yanında, Orta ve Doğu Asya halklarının sözlü ve yazılı geleneklerinde takvimin nasıl doğduğunu anlatan zengin öyküler bulunmaktadır. Bunların en bilinenlerinden biri Kaşgarlı Mahmud'un eserinde aktardığı anlatıdır. Bu anlatıya göre büyük bir ırmak olan İla Irmağı'nı karşıya geçen on iki farklı hayvanın her birinin adı sırasıyla bir yıla verilmiştir.[1]
Farklı Asya halklarının folklorunda ise bu sıralama ırmak geçişiyle değil, hayvanlar arasındaki bir yarışla açıklanmaktadır. Aleksey Burykin tarafından incelenen Kalmuk köken masalında fare, batıdaki bir dağın tepesine vuran ilk güneş ışığını deveden önce fark ederek deveyi geride bırakmakta ve takvime girmektedir.[22] Aynı Kalmuk masalı, takvim dışında kalan devenin teselli edilmesi için takvime giren on iki hayvanın fiziksel özelliklerinin devenin bedeninde birleştirildiğini anlatmaktadır. Kalmuk masalında üstün bir düzenleyici yer almamaktadır. Anlatının Moğol çeşitlemesinde ise hayvan adlarını dağıtan figür Buda'dır.
Gerek Kaşgarlı'nın kaydettiği İla Irmağı anlatısı gerekse Kalmuk ve Moğol folklorundaki fare ile deve yarışı, takvimin gerçek tarihsel icat sürecini belgeleyen kanıtlar değildir. Burykin, hayvan devresinin ortaya çıkışını anlatan bu tür öyküleri folklor bilimi açısından "köken açıklayıcı mit" olarak sınıflandırmaktadır. Fare ile deveye ilişkin bu köken masalı, on iki hayvanlı takvimi hiç kullanmayan toplumlara da kültürel yolla aktarılmıştır. Bu nedenle bir toplumun sözlü geleneğinde bu masalın bulunması, ilgili toplumun gerçekte on iki hayvanlı takvimi kullandığını kanıtlamaya yetmemektedir.
/content/19f36849-d7ff-4033-8a32-dde4f38e2f7f.jpeg)
Sık Karıştırılan Noktalar
On iki hayvanlı takvim geniş bir coğrafyada ve uzun bir zaman diliminde kullanıldığı için, popüler anlatımlarda sistemin işleyişi hakkında çeşitli kavram karışıklıkları ortaya çıkmaktadır. Yıl adlarının ay adlarıyla özdeşleştirilmesi, halk arasındaki uğur inanışlarının astronomik hesaplarla bir tutulması ya da her hayvan figürünün doğrudan takvim kanıtı sayılması bu yanılgıların başında gelmektedir.
Oysa eldeki birincil kaynaklar incelendiğinde takvim hesabının sınırları net biçimde ayrılmaktadır. Orta Çağ'dan kalan tarihsel belgeler, ayrıntılı zic tabloları ve modern etnografik derlemeler her uygulamanın kendi tarihsel bağlamı içinde değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Yerel ay adlandırmaları, kehanet gelenekleri ve mimari yapılardaki hayvan kabartmaları birbirinden tümüyle bağımsız kurallarla şekillenmiştir.
On İki Ay, On İki Hayvan Değildir
On iki hayvanlı sistem hakkında en sık düşülen yanılgılardan biri, yıllara adını veren on iki hayvanın aynı zamanda bir yılın içindeki on iki ayın da standart adı olduğunu sanmaktır. Oysa Kaşgarlı Mahmud'un on birinci yüzyıl kayıtları, Türk topluluklarında ay adlandırmasının hayvanlarla değil, yerleşim biçimine ve mevsimlere göre yapıldığını açıkça göstermektedir. Şehirlerde ay adları Arapça verilmektedir. Göçebe topluluklarda ise aylar dört mevsime göre adlandırılmakta ve her üç aylık dönem, yılın geçişinin kendisiyle bilindiği bir ad taşımaktadır.
Ziclerde korunan Uygur takvimi kayıtları da ay adlarının hayvan dizisinden bağımsız olduğunu doğrulamaktadır. Zic-i İlhani'deki tabloda yer alan Uygur ay adlarında ilk ve son ay özel birer ad taşırken, ikinci aydan on birinci aya kadar olan aylar doğrudan Türkçe sıra sayılarıyla (ikinci, üçüncü ve devamında on birinci biçiminde) adlandırılmaktadır. On ikinci ayın adı olan Çakşapat ise "kurallar" ya da "buyruklar" anlamına gelen Sanskritçe śikṣāpada teriminden türemiştir ve Budist kültür etkisini yansıtmaktadır.
Sibirya halklarında da durum benzerdir. Tuva ayları yeniayla başlamaktadır. Günümüz Tuva geleneğinde aylar hayvan devresiyle değil, mevsim içindeki sırayla ya da ekonomik faaliyetlerle anılmaktadır. Örneğin Tuva takviminde şubat ayı karşılığında "kışın son ayı" anlamına gelen kıştın adak ayı ifadesi kullanılırken, Todja Tuvalarında nisan ayı "köpekle avlanma ayı" anlamındaki ıdalaar ay olarak adlandırılmaktadır.
Bu genel durumun dışında kalan sınırlı örnekler de bulunmaktadır. Örneğin 759 tarihli bir Tang sütununda domuz yılı ve tavşan ayı kaydında görüldüğü gibi on iki hayvan devresi hem yılı hem de ayı belirtmek için aynı anda kullanılmıştır.[19] Benzer biçimde Moğolistan'daki 2025 yılı kutlama mesajında ilkbaharın ilk ayı kaplan adıyla anılmıştır ve Moğol köken masalının bir çeşitlemesinde Buda'nın on iki aya hayvan adları dağıttığı anlatılmaktadır. Ancak bu özel kullanımlar ya da masal motifleri, tüm Türk ve Moğol topluluklarında on iki ayın standart olarak on iki hayvanla adlandırıldığı anlamına gelmemektedir.
Fal, Uğur ve Müşel Yaşları
Tarihi kaynaklar, on iki hayvanlı takvimin sadece zamanı ölçmek için değil, aynı zamanda yılların ve günlerin uğurunu yorumlamak için de kullanıldığını göstermektedir. Kaşgarlı Mahmud, Türklerin her bir hayvan yılı için bir hikmet yani özel bir anlam iddia ettiklerini ve ilgili yıldan çeşitli alametler (kehanetler) çıkardıklarını kaydetmektedir. Benzer şekilde Zic-i İlhani'nin onuncu bölümünde, altmışlı gün devresinden bağımsız olarak işleyen ve "ihtiyarat" (seçimler devresi) adı verilen on iki öğeli bir gün seçimi dizisi yer almaktadır. Wang Chong'un Lunheng adlı eserinde de yer dallarını simgeleyen hayvanların davranışlarını beş öğenin birbirine üstün gelmesi ilkesiyle açıklayan dönemin görüşleri ele alınmaktadır.[19] Yazar söz konusu açıklamayı, "Fare atı nasıl kovalayabilir?" sorusuyla eleştirmektedir.
Sözlü kültürde ve gündelik geleneklerde de takvim devreleri çeşitli fal ve korunma ritüelleriyle birleşmiştir. Kalmuklar arasında anlatılan bir efsaneye göre, sarı kağıt üzerine çizilmiş olan takvim bir koyunun kürek kemiğine çıkmış ve Kalmuklar bu olaydan sonra koyun kürek kemiğiyle fal bakmaya başlamıştır.[22] Moğolların altmış yıllık devreye ilişkin bir başka efsanesinde ise on iki yıllık takvim devresine karşılık gelen işaretlerin bir kaplumbağa kabuğuna çizildiği anlatılmaktadır.
/content/4447a8ed-3c8f-47f8-8b0c-9c20e77a6230.jpeg)
Yaş dönümlerinde de koruyucu adetler görülmektedir. Örneğin Kazak kültüründe on iki yıllık her bir devre geçişi olan "müşel" yaşlarında kişinin kendisine ait sevdiği bir giysiyi bir akrabasına ya da arkadaşına hediye etmesi geleneksel bir uygulamadır.[15] Ancak tarihi metinlerde ve etnografik kayıtlarda yer alan bütün bu kehanet, fal ve uğur uygulamaları inanç tarihinin ve kültürel antropolojinin verileridir. Hayvan yıllarının doğa olaylarını belirlediğine ya da müşel yaşlarının insan sağlığı için gerçekten tehlikeli olduğuna dair bilimsel ya da tıbbi bir kanıt niteliği taşımamaktadır.
Mimari Kabartmalar ve Takvimin Sınırları
Orta Çağ mimarisinde ve sanat eserlerinde sıkça karşılaşılan hayvan üslubu figürlerini değerlendirirken de aşırı genellemelerden kaçınmak gerekmektedir. Sanat tarihçisi Gönül Öney, Anadolu Selçuklu mimarisindeki boğa kabartmalarını incelerken Denizli yakınlarındaki 1253 ya da 1254 tarihli Akhan kervansarayının taçkapısında bulunan boğa figürünü takvim hayvanı başlığı altında değerlendirmektedir.[11] Bununla birlikte Akhan'ın taçkapısında on iki hayvan devresinin tamamı gösterilmemiştir. Öney, Erzurum'daki Emir Saltuk Kümbeti'nde yer alan boğa kabartmasını da on iki hayvanlı takvimin bir figürü olarak değil, astrolojik Boğa burcu ile Ay gezegeninin birleşimi olarak yorumlamaktadır. Dolayısıyla mimari bir eserdeki her hayvan kabartması takvim kanıtı sayılamamaktadır. Benzer şekilde bu tür tekil kabartmalar, sistemin Anadolu Selçuklu Devleti'nde imparatorluk çapında resmi takvim olarak kullanıldığını da kanıtlamamaktadır.
Yazılı seyahatnamelerdeki ve etnografik kayıtlardaki bilgileri de aynı eleştirel süzgeçten geçirmek gerekmektedir. Seyahatname aktarımları her zaman güvenilir değildir. Örneğin Chavannes, Marco Polo'ya atfedilen metnin Ramusio baskısında geçen hayvan listesindeki sıranın doğru olmadığını ve bu pasajın Pauthier baskısında hiç yer almadığını belirterek her tarihsel aktarımın standart diziyi doğru yansıtmadığına dikkat çekmektedir.[19] Benzer bir sınır, takvimi hangi Türk topluluklarının kullandığı sorusunda da geçerlidir. Nitekim Liudmila Nikanorova, Sibirya'da yaşayan Sahaların (Yakutların) takvim geleneğinde yia ya da yi sözcüğünün hem takvim ayını hem de gökcismi olan Ay'ı ifade ettiğini açıklamaktadır.[18] Sahaların sözlü kültüründe hayvanlarla ilgili benzer masalların bulunması ya da kendine özgü ay takvimlerinin varlığı, Saha topluluklarında on iki hayvanlı yıl devresinin kullanıldığını ya da bugün sürdürüldüğünü göstermemektedir.
Bozkırdan Bugüne: Yaşayan Gelenekler
Modern çağda resmi devlet işlerinde ve uluslararası yazışmalarda Gregoryen takvim standart hale gelse de on iki hayvanlı devre Avrasya halklarının kültürel belleğinden silinmemiştir. Orta Asya, Güney Sibirya ve Moğolistan'daki pek çok topluluk bu köklü zaman dizisini insan ömrünün evrelerini ve mevsim dönümlerini anlamlandırmak için sürdürmektedir.
Günümüzde bu tarihsel süreklilik hem sözlü kültürde hem de maddi kültür ürünlerinde açıkça izlenebilmektedir. Bir yandan insan yaşını on ikişer yıllık devrelerle ölçen geleneksel hesaplama biçimleri yaşatılırken, diğer yandan bahar bayramları ve müzelerde korunan ritüel eşyaları bu kadim geleneği somut biçimde bugüne taşımaktadır.
Mucel ve Müşel: Yaşı Devreyle Saymak
On iki hayvanlı takvim, resmi devlet işlerinde Gregoryen takvimin benimsenmesinden sonra bile Orta Asya'daki Türk halklarının yaş hesaplama geleneklerinde varlığını korumuştur. Y. Slipko tarafından aktarılan etnografik bilgilere göre Kırgız geleneksel yaş hesabında her on iki yıllık devre "mucel" adıyla anılmaktadır.[14] Kapsayıcı sayım sonucu değiştirmektedir. Kırgız yaş sayımında kişinin doğduğu yıl da hesaba katıldığı için bir fare yılından bir sonraki fare yılına kadar geçen ilk mucel on iki değil, on üç yaş olarak ifade edilmektedir. Sonraki her devre bu başlangıç yaşının üzerine on ikişer yıl eklenerek ilerlemekte ve kişinin hayatındaki ikinci fare yılı yirmi beş yaşa karşılık gelmektedir.
Kazak kültüründe ise "müşel" kavramı yaşamaktadır. Z. Urynbassarova, Kazakçada kullanılan "bir moushel otty" ifadesinin "on iki yıl geçti" anlamına geldiğini belirtmektedir.[15] Kazak geleneğinde bu on iki yıllık devrelerin birikmesiyle daha büyük yaşam evreleri tanımlanmakta ve beş müşel bir araya geldiğinde altmış yıllık "tolık müşel" (tam müşel) oluşmaktadır. Burada beş müşelin altmış yıla tamamlanması, doğrudan her biri on iki yıl süren beş devrenin art arda birikmesinden kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla bu ifade tek başına Kazak halk takviminde Çince on göksel kökün kullanıldığını kanıtlamamaktadır.
Şagaa, Ağaç Yılanı ve Müzedeki Sunu Kaşığı
Orta Asya ve Güney Sibirya'daki topluluklarda on iki hayvanlı sistem, yeni yıl bayramları ve maddi kültür nesneleri aracılığıyla da günümüze ulaşmıştır. Tuvalılar hayvan devreli takvimin yılbaşı kutlamaları için Şagaa adını kullanmakta ve bu bayramı geleneksel kültürlerinin önemli bir parçası olarak yaşatmaktadır.[21] Daha seyrek kullanılan çıl bajı ifadesi ise ağırlıklı olarak yılbaşı ritüel metinlerinde korunmaktadır. Çin takvim geleneğinde de hayvan adı yıllık olarak değişmekte ve on iki yılda bir dönen bu dizi her yeni yıl kutlamasında beş öğeden biriyle birlikte anılmaktadır.[13] Moğolistan'da 1 Mart 2025 tarihinde yayımlanan yeni yıl mesajında da başlayan yıl ağaç öğesi ve yılan adıyla kutlanmıştır.[17]
Bu takvim bilgisinin göçebe bozkır kültürü içindeki gündelik nesnelere nasıl işlendiğini müze koleksiyonlarında görmek mümkündür. A. Munkhzul tarafından tanıtılan ve Moğolistan Ulusal Müzesi koleksiyonunda korunan ahşap bir "tsatsal" (süt ve çay sunu kaşığı), on iki hayvan dizisinin maddi kültürdeki sürekliliğine somut bir örnek oluşturmaktadır.[16] On dokuzuncu yüzyıl sonu ile yirminci yüzyıl başına tarihlendirilen bu dikdörtgen gövdeli ahşap kaşığın iki yüzünde de on iki takvim hayvanının kabartmaları yer almaktadır. Bir zamanlar kağanlık yazıtlarına ve ziclere işlenen hayvan dizisi, yakın dönem kırsal yaşamında ritüel bir sunu kaşığının üzerinde de varlığını sürdürmüştür.
/content/9c57f4ee-d712-4629-bda0-d26fcd8ee2db.jpeg)
Sonuç
On İki Hayvanlı Türk Takvimi, birbirini izleyen on iki yıla fareden domuza uzanan on iki hayvanın adını veren ve bu diziyi sürekli tekrarlayan köklü bir zaman sayma düzenidir.[1] Orta Çağ boyunca Bugut ve Orhon yazıtlarından Uygur sivil belgelerine, İlhanlı ve Timurlu ziclerinden Osmanlı almanaklarına kadar çok geniş bir coğrafyada kültür ve bilim ürünü olarak kullanılmıştır.[3], [5], [7], [10], [21]
Bununla birlikte eldeki tarihi ve filolojik kanıtlar, bu sistemin her dönemde ve her toplulukta tek bir kalıpla uygulandığını göstermemektedir. Üçüncü sıradaki hayvanın leopar ya da kaplan, beşinci sıradaki hayvanın ise timsah ya da ejderha olarak farklılaşması, dil ve kültür havzalarının takvimi kendi söz varlıklarına göre uyarlayabildiğine işaret etmektedir.[1], [2] Benzer şekilde ziclerdeki karmaşık ay-güneş hesapları ile halk arasındaki müşel yaşı gelenekleri, aynı on ikili iskeletin hem yüksek astronomide hem de gündelik yaşamda farklı katmanlarda işleyebildiğini ortaya koymaktadır.[15], [20]
Takvimin ilk icat tarihi ve erken dönem aktarım süreçleri hakkındaki bilimsel tartışmalar halen açık bir araştırma alanı olmayı sürdürmektedir.[9] Yine de sekizinci yüzyılda Kül Tigin anıtına düşülen koyun ve maymun yılı kayıtlarından bugünkü Şagaa ve yeni yıl kutlamalarına kadar uzanan bu gelenek, on iki hayvanlı dizinin Avrasya'nın çok farklı coğrafya ve dönemlerinde kullanıldığının somut tanıklarından birini oluşturmaktadır.[3], [13], [17], [21]
- Muhteşem!0

- Tebrikler!0

- Bilim Budur!0

- Mmm... Çok sapyoseksüel!0

- Güldürdü0

- İnanılmaz0

- Umut Verici!0

- Merak Uyandırıcı!0

- Üzücü!0

- Grrr... *@$#0

- İğrenç!0

- Korkutucu!0

Bilimsel bir hata mı gördün?
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?
Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 20.11.2026 21:14:34 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/24178
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.