Papa, Takvimden 10 Günü Neden Sildirdi?

579 B görüntülenme16.04.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıOn İki Hayvanlı Türk Takvimi Nedir? Hayvan Sırası ve Hesap Düzeni Nasıldır?
Derinlemesine

Özet

Video, takvimlerdeki kayıp 10 günün nedenini ve bunun arkasındaki astronomik nedenleri; yılın gerçek uzunluğunu, Jülyen takvim hatasını ve Gregoryen takvim düzeltmesini anlatıyor. Stonehenge örneğiyle yılın ölçüm yöntemleri, Güneş/gökyüzü tabanlı gün tanımları ve artık yıl algoritmaları (4, 100, 400 kuralı) detaylandırılıyor.

Terimler

  • Yıl

    1 yıl, Dünya'nın Güneş etrafındaki 1 tam turunu atana kadar geçen süre. Ancak bu tam turun hangi noktada başlayıp bittiğini biz takvimlerimizde tanımlıyoruz; dolayısıyla yıl tanımı, 'Dünya'nın Güneş etrafında 1 tam turunu attığı süre' şeklinde astronomik bir tanımdır ve bu sürenin tam gün cinsinden ifadesi tam sayı değildir (transkriptte verilen değer: 365.2421875 gün).

  • Yılbaşı

    Yılbaşı, 1 yılın nereden başlayacağının bizim tarafımızdan seçilmesiyle oluşan, tamamen keyfi bir tercih. Transkriptin belirttiği gibi 'yılbaşı' dediğimiz şeyin hiçbir özel anlamı yok; takvimler hangi noktayı yılın başı olarak alırsa o noktaya göre her yıl başında Dünya kabaca o noktaya geri döner.

  • Ekinoks (gündüz-gece eşitliği)

    Ekinokslar, gece ve gündüz süresinin eşit olduğu olaylar. Transkriptte söylendiği üzere, Dünya belirli bir konumdayken her zaman gerçekleşen bu olayları takip ederek (örneğin bugün '21 Mart' ve '23 Eylül' dediğimiz günleri teşhis ederek) yılın belirli noktalarını saptayabilirsiniz.

  • Gündönümü (solstice)

    Gündönümleri (solstice'ler), transkriptin ifadesiyle Dünya'nın Güneş'e en uzak olduğu ve/veya Dünya'nın Güneş etrafında spesifik bir konumda bulunduğunda yaşanan olaylar; bunlar mevsimler arasındaki geçişleri temsil ediyor ve örneğin transkriptte bugün '21 Haziran' ve '21 Aralık' olarak anılan tarihlerle ilişkilendiriliyor.

  • Stonehenge

    Stonehenge, transkriptin anlattığına göre M.Ö. yaklaşık 4000 yıl önce inşa edilmiş bir yapı ve muhtemel ana amacı gündönümlerini teşhis etmekti. Çemberi ve bazı kilit taşları gündönümleriyle hizalanacak şekilde yerleştirilmiş; örneğin 21 Aralık'ta batan Güneş iki dikit arasına, yazın gelmesiyle (20 veya 21 Haziran) Güneş Topuk Taşı hizasına denk gelecek şekilde doğuyor. Böylece Neolitik dönemdeki çiftçiler hangi ekinleri ne zaman ekeceklerini tespit edebiliyorlardı.

  • Atmosferik kırınım

    Atmosferik kırınım, transkriptin belirttiği gibi Güneş'in görünen konumunu etkileyen fiziksel bir olaydır; örneğin siz Güneş'in o son diliminin battığını gördüğünüzde, Güneş aslında çoktan ufkun altına inmiş olabilir ama atmosferik kırınım nedeniyle Güneş'i olduğundan daha yüksek görürsünüz ve sanki daha yeni batıyormuş gibi algılarsınız. Bu nedenle Güneş'in doğduğu veya battığı anı tam doğru kestirmek zorlaşır.

  • Yıldız günü

    Yıldız günü, gökyüzündeki uzak yıldızların konumuna göre belirlediğimiz gündür. Transkriptin açıkladığı gibi uzak yıldızlar bizden çok uzakta oldukları için Dünya'nın yıl boyunca yörüngede yaptığı göç, iki gündoğumu arasındaki gökyüzü konumlarını ihmal edilebilir düzeyde değiştirir; bu yüzden gökyüzünün birebir aynı konuma geldiği ânı tespit ederek, Dünya'nın kendi etrafında 1 tam tur atıp aynı noktaya geldiği anı hassas biçimde belirleyebilirsiniz. Bu tür güne transkript 'yıldız günü' diyor.

  • Güneş günü

    Güneş günü, Güneş'e göre belirlediğimiz gündür. Transkriptte söylendiği üzere, yıldızlara göre ölçtüğünüz gün ile Güneş'e bakan yüze göre ölçtüğünüz gün arasında yaklaşık 4 dakikalık bir fark vardır; Dünya, uzaktaki yıldızlara göre dönüşünü tamamladığında, Güneş'e aynı yüzü dönebilmek için yörüngesinde de ilerlediği için yaklaşık 4 dakika daha dönmesi gerekir. İşte Güneş'e göre belirlenen gün 'Güneş günü' olarak adlandırılır.

  • Gün (günlük zaman birimi)

    Gündelik yaşantımızda 1 günü, 60 saniyeye bölünmüş 60 dakikadan oluşan 24 saat, yani 86400 saniye olarak tanımlıyoruz. Transkriptin vurguladığı gibi bu sayı kullanışlı ve 'uydurulmuş' bir sayı olup doğrudan astronomik bir gerçeği birebir temsil etmez.

  • Jülyen Takvim

    Jülyen Takvim, M.Ö. 46'da Jül Sezar'ın İskenderiyeli astronomlardan aldığı yardım ile geliştirilen takvimdir. Transkriptin anlattığına göre bu takvimde 1 yıl 365.25 gün (yani '365 gün 6 saat') olarak alınmış ve her 4 yılda bir fazladan 1 gün eklenerek artık gün (29 Şubat) uygulaması getirilmiştir.

  • Artık gün / Artık yıl (leap day / leap year)

    Artık gün veya artık yıl, yıl uzunluğundaki ondalık fazlalıkları telafi etmek için takvime eklenen ekstra gündür. Transkriptte örneğin 365 gün 6 saat alındığında bu 6 saatlik fazlalıkların her 4 yılda bir toplamda 24 saate (1 güne) ulaşacağı ve bunun sonucunda 29 Şubat gibi bir ekstradan gün doğacağı anlatılmaktadır.

  • Gregoryen Takvim

    Gregoryen Takvim, Papa XIII. Gregor ve ekibinin Jülyen Takvim'deki kaymayı düzeltmek için geliştirdiği takvimdir. Transkriptte anlatıldığı üzere ilk olarak 1582 civarında takvimden 10 gün atıldı (4 Ekim'den sonra 15 Ekim gelmesi gibi) ve ardından artık yıl kuralına eklemeler yapıldı: 'Eğer yıl 4'e tam bölünebiliyorsa fazladan 1 gün ekle; ancak yıl 100'e tam bölünebiliyorsa bu artık günü ekleme; ama yıl 400'e tam bölünebiliyorsa yine artık günü ekle.' Bu algoritma Gregoryen Takvim'in çekirdeğini oluşturur ve ortalama 1 yıl uzunluğunu 365.2425 gün olarak varsayar.

  • Astronomik yıl ile takvim yılı arasındaki uyumsuzluk

    Transkriptin anlattığı gibi astronomik yıl (Dünya'nın Güneş etrafındaki gerçek tur süresi) ile takvim yılı (insanların günü ve yılı tanımlamak için seçtikleri sayısal sistem) arasında her zaman bir uyuşmazlık vardır. Bu nedenle takvim yılımız astronomik yılla birebir aynı olsaydı, farklı coğrafi konumlarda (örneğin Türkiye'de) yeni yıla girme zamanları yıl içinde saatlerce değişebilirdi. Takvimlerin amacı bu astronomik gerçekleri pratik, kullanılabilir sayılara çevirmektir ve aradaki ondalık farklar (örneğin 365.2421875 gün gibi) takvim düzenlemelerini gerektirir.

  • Kütleçekim kilidi (tidal locking)

    Kütleçekim kilidi halinde olmak, transkriptin ifadesiyle bir cismin (örneğin Dünya'nın) bir başka cisme (örneğin Güneş) hep aynı yüzünü dönük tutacak şekilde dönmesidir. Eğer Dünya Güneşle kütleçekim kilidi halinde olsaydı, Güneş'e hep aynı yüzümüz dönük olurdu ve yörüngede birebir aynı noktaya geldiğimizde hep aynı pozisyonda olurduk; fakat şu anda Dünya'nın kendi etrafındaki dönüş hızı ile Güneş etrafındaki dönüş hızı arasında doğrudan ilişki yoktur.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • 1 yıl tam olarak 365 gündür.

    Gerçek yıl yaklaşık 365.2421875 gündür; yalnızca günlük konuşmada kolaylık olsun diye 365 gün denir.

  • 1 yıl tam olarak 365 gün 6 saattir (365.25 gün).

    365.25 gün yaklaşık bir yaklaşımdır (Jülyen Takvim'in kabulü) ama gerçek değer 365.2421875 gün olduğu için bu yaklaşım küçük bir sapmaya neden olur.

  • Yılbaşı gibi takvim başlangıçları doğal, evrensel bir anlam taşır.

    Yılbaşı tarihinin seçimi tamamen kültürel ve keyfîdir; Dünya'nın hareketleri bu tür sabit tarihleri kendi başına tanımaz.

  • Gün doğumu/gün batımını görmek yıl veya günü hassas ölçmek için yeterince kesin bir yöntemdir.

    Atmosferik kırınım ve arazi şekilleri gözlemi yanıltabilir; yıldızlara dayalı ölçümler genellikle çok daha hassastır.

  • Jülyen Takvim'in her 4 yılda bir artık gün ekleme kuralı takvimi uzun vadede kusursuz hale getirir.

    Bu kural küçük bir fazlalık yaratır (yılda ~0.0078125 gün) ve zamanla takvimin mevsimlerden sapmasına yol açar; bu yüzden Gregoryen reformu gerekli oldu.

  • 100 ile bölünen hiçbir yıl artık yıl olamaz; dolayısıyla 2000 artık olmamalıydı.

    Gregoryen kurala göre 100 ile bölünen yıllar normalde artık yıl sayılmaz, ama eğer yıl 400'e de tam bölünüyorsa yine artık yıldır; bu yüzden 2000 artık yıldır.

  • Gün uzunluğunu 86400 saniye olarak tanımlamak saf astronomik bir gerekliliktir.

    86400 saniye tanımı insan yapımı ve pratik bir standarttır; gerçek astronomik gün yıldan yıla çok küçük değişimler gösterebilir.

Sorular

  • Papa neden takvimden 10 günü sildirdi?

    Jülyen Takvim'in birikmiş yaklaşık 10 günlük hatasını düzeltmek ve takvimi astronomik yıla daha iyi uydurmak için 1582'de Gregoryen reformuyla 10 gün atıldı.

  • 1 yıl tam olarak nedir?

    1 yıl, Dünya'nın Güneş etrafında bir tam tur atmasının süresidir; başlangıç noktası ise insan tarafından seçilir.

  • Bir yılın tam süresi kaç gündür?

    Gerçekte yaklaşık 365.2421875 gündür, yani ne 365 ne de tam 365.25 gündür.

  • Jülyen Takvim ve Gregoryen Takvim arasındaki temel fark nedir?

    Jülyen Takvim her 4 yılda bir artık gün eklerken, Gregoryen Takvim 100 ile bölünebilen yıllarda artık gün eklemeyip 400 ile bölünebilenlerde yine ekleyerek uzun vadeli hatayı azalttı.

  • 29 Şubat nasıl ortaya çıktı?

    Jül Sezar'ın getirdiği 365.25 gün kabulü sonucu fazladan gelen yaklaşık 6 saati her dört yılda bir toplamak için Şubat ayına 29. gün eklendi.

  • Yıldız günü ile güneş günü arasındaki fark ne kadar ve neden olur?

    Yaklaşık 4 dakikadır; bunun nedeni Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşüyle birlikte yörüngede ilerlemesi, dolayısıyla Güneş'e aynı yüzü tekrar dönmek için biraz daha dönmesi gerekmesidir.

  • Gün doğumu/gün batımını kullanarak yıl veya gün ölçmek niçin hassas değil?

    Dağlar, arazi şekilleri ve atmosferik kırınım gibi etkiler yüzünden doğrudan gözlemler yanıltıcı olabilir; bu yüzden yıldızlara dayalı ölçümler daha hassastır.

  • Gregoryen Takvim hâlâ kusursuz mu?

    Hayır; Gregoryen ortalama yılı 365.2425 gün kabul eder ve hâlâ yılda ~27 saniyelik bir hatası vardır, bu da binlerce yılda bir gün kaymasına yol açar.

  • 2000 yılında neden 29 Şubat vardı, o yıllarda 100 ile bölününce artık gün yok demediniz mi?

    2000 yılı 100'e bölündüğü için normalde artık gün atılmaması gerekirken, aynı zamanda 400'e de bölündüğü için Gregoryen kuralına göre 2000 artık yıldır.

  • Takvimleri daha da hassaslaştırmak mümkün mü?

    Evet, daha ince kurallar (örneğin 3200 yılına ilişkin bir istisna) ekleyerek veya farklı astronomik metrikler kullanarak hatayı azaltmak teorik olarak mümkündür.

Ön Bilgiler

  • Temel astronomi bilgisi (Dünya'nın dönüşü ve yörüngesi)
  • Gün, saat, dakika, saniye kavramları
  • Ekinoks ve gündönümü temel kavramları
  • Takvim kavramına genel aşinalık
  • Basit bölünebilme kuralları (4, 100, 400 gibi)
  • Tarihsel zaman çizelgelerine genel anlayış

Tarihsel Bağlam

  • 12 Ekim 2022 - Örnek tarih olarak anıldı
  • Günümüzden 4000 yıl önce - Stonehenge inşası ve gündönümü hizalamaları ile yılın tespiti amacı
  • Neolitik Dönem - Anglosakson çiftçilerin taş hizalamalarıyla ekin zamanını belirlemesi (Stonehenge örneği)
  • 21 Mart ve 23 Eylül - Ekinoksların tespiti için kullanılan tarihsel işaretler
  • 21 Haziran ve 21 Aralık - Gündönümlerinin tespiti için kullanılan tarihsel işaretler
  • MÖ 46 - Jül Sezar İskenderiyeli astronomlardan yardım alarak Jülyen Takvim'i geliştirdi; yıl 365.25 gün olarak kabul edildi ve artık gün uygulaması getirildi
  • Sezar'dan 1570'lere kadar geçen yaklaşık 1500 küsur yılda Jülyen Takvim'de 10-11 günlük kayma oluştu
  • 1577 - Papa XIII. Gregor Aloysius Lilius ve Christopher Clavius ile takvim kaymasını düzeltmek için çalışmaya başladı; bu çalışma yaklaşık 5 yıl sürdü
  • 1582 - Gregoryen Reform uygulaması: 4 Ekim 1582'den sonra 15 Ekim 1582 geldi ve aradaki 10 gün takvimden çıkarıldı
  • Gregoryen Takvim kuralı - Her 4'e bölünen yıl artık yıl kabul edilecek, ancak 100'e bölünen yıllarda artık gün eklenmeyecek, 400'e bölünen yıllarda ise yeniden artık gün eklenecek
  • Örnek yıllar ve artık gün uygulaması - 1896 ve 1904 artık yıllar, 1900 artık yıl değildi, 2000 artık yıldır
  • Gregoryen Takvim ortalama yılı 365.2425 gün olarak kabul etti; kalan fark nedeniyle yaklaşık her 3200 yılda bir takvimde 1 günlük sapma oluşacak
  • Süreklilik önerisi - Kalan sapmayı düzeltmek için örnek ilave kural önerisi: 3200'e bölünebilen yıllarda artık gün eklememe
  • Yıldız günü ve Güneş günü ayrımı - Uzak yıldızlara göre ölçülen gün ile Güneş'e göre ölçülen gün arasında yaklaşık 4 dakikalık fark olduğu tespiti
  • Jülyen Takvim'in 365 gün 6 saat kabulü sonucu her 4 yılda bir fazladan gün eklenmesi ve 29 Şubat'ın ortaya çıkışı
  • 12 Ekim 2022
  • Neolitik Dönem
  • Günümüzden 4000 yıl önce
  • MÖ 46 - Jül Sezar dönemi
  • 16. yüzyıl - 1570'li yıllar
  • 1500 küsur yıl aralığı (Sezar'dan 1570'lere kadar)
  • Yüzyıllar öncesi (yüzlerce yıl önce yaşamış dahiler)

Kişiler

  • Jul Sezar

    Metinde Jülyen Takvim'in başlangıcıyla ilgili olarak anıldı; takvim reformlarına değinen bağlamta kullanıldı.

  • Papa 13. Gregor

    1570'li yıllardaki takvim sapmasını düzeltmek için Gregoryen Takvim reformunu başlatan kişi olarak anıldı; 10 günün atılmasına karar veren otorite.

  • Aloysius Lilius

    Papa Gregoryus'un takvim reformu çalışmalarında görev alan; Gregoryen Takvim'in geliştirilmesine katkı sağlayan isimlerden biri olarak anıldı.

  • Christopher Clavius

    Aloysius Lilius ile birlikte Papa Gregoryus'un takvim reformu çalışmalarında rol aldı; Gregoryen Takvim'in uygulanmasında etkili kişiler arasında anıldı.