İçerikler - Sayfa 325

Mezozoyik Zaman denilince şüphesiz ki akla gelen ilk canlılar dinozorlardır. 202 milyon yıldır kuşları da kapsayacak şekilde yeryüzünde tüm ihtişamlarıyla dolanan hayvanlar... Dinozorlar inanılmaz çeşitli bir gruptur. Neredeyse 40 metreye ve 70 tona varan sauropodlardan tutun boyutu 6 cm, kütlesi ise en fazla 2 veya 3 gram olabilen arı sinekkuşu (Mellisuga helenae) dinozorların ne kadar çeşitli olduğunu gözler önüne sermektedir. Mezozoyik Zaman, çoğunlukla dinozorlar üzerinden hatırlansa da bu dönemde en az onlar kadar başarılı olmuş başka bir sürüngen grubu daha vardır. Pterozorlar (Pterosaurlar) yani uçan sürüngenler...

Dinozorlar ve pterozorlar ilk olarak Triyas (252-201 MYÖ) denilen bir dönemde dünya sahnesine atılmıştır.^[2] Bu döneme ait en eski dinozor örnekleri 230 milyon yıl önceye kadar gitmektedir.^[1] Ancak atalarının tarihi daha da eskilere dayanmaktadır. Hem Dinozorlar (Dinosauria) hem Pterozorlar (Pterosauria) hem de Timsahımsılar (Crocodylomorpha), Arkozorlar (Archosauria) denilen bir sürüngen grubundan evrimleşmektedir. Günümüzde bu grubun hayatta olan son temsilcileri Timsahlar (Crocodilia) takımı ve yaşayan dinozorlar olan Kuşlar (Aves) sınıfıdır. Pterozorlar yaklaşık 66 milyon yıl önce gerçekleşen 5. kitlesel yok oluşta tamamen yok olmuştur.^[3] Peki bu arkozorlar yani dinozorların ve pterosaurların ataları da neyin nesiydi? Nasıl yaşıyorlardı? Nasıl gözüküyorlardı? Veya en önemlisi, evrimsel süreçte dinozorlar ve pterosaurlar birbirinden ne zaman ayrıldı?

Günümüzde Homo sapiens'in dünya üzerindeki nüfusu 8 milyara yakın durumdadır, Homo sapiens evriminin başlangıcından bugüne ekolojik dengeyi kendi amaçları uğruna durmaksızın değiştirmekte ve biyoçeşitliliğe zararlar vermektedir. İnsanlar, dünyayı değiştirirken diğer canlılar yerine daha çok kendi türünün menfaatlerini gözettiğinden dünyada pek çok tür insan eliyle yok edilmiştir ve edilmeye devam etmektedir.

WWF (Dünya Doğayı Koruma Vakfı) ve Londra Zooloji Derneği'nin (ZSL) hazırladığı raporlarda son 50 yıl içerisinde canlı popülasyonlarının insan eliyle %68 azaldığı görülmüştür. Yine Dünya Hayvan Vakfı'nın (WAF) verilerine göre dünyadaki türlerin yarısı, 2050 yılına kadar yok olacaktır.^[2][3] İnsan eliyle ekolojiye verilen zararlar ve küresel iklim değişikliği, gezegendeki tüm canlı popülasyonlarını ciddi biçimde tehdit eder hale gelmiştir.^[4] Ne yazık ki insanların sadece bir kısmı biyoçeşitliliğin ne denli tehlike altında olduğunun farkındadır ve bazı bilim insanları ise soyunun tükenmesinde insanların etkili olduğu canlıları geri getirmek için çalışmalarda bulunmaktadır. Bu makale, nesli tükenmiş canlılar olan yünlü mamutların neslinin nasıl döndürüleceğini ve konu hakkında yapılan türdiriltimi çalışmalarını incelemektedir.

Dünya’yı birçok canlı türüyle paylaşıyoruz… Tabii kaç tane canlı türünün var olduğu sorusu hâlâ muamma. Çünkü, ne tüm türlere erişimimiz var ne de tüm canlı gruplarının birbirinden kesin çizgilerle ayırabiliyoruz. Yine de şimdilik yaklaşık 2 milyar canlı türünün var olduğunu söyleyebiliriz. Bu sayı size uçuk gelebilir ve belki de daha eski çalışmalardaki 1.5-2 milyon gibi sayılarına aşinasınız. Ancak 2017 yılında Chicago Üniversitesi'nde yapılan bir çalışma özellikle bakteriler özelinde tahmin edilenden çok daha fazla tür olduğunu ortaya koymuştu ve tahmin edilen sayıyı 2 milyar tür olarak güncellemişti.^[7]

Yaşadığımız bu dinamik doğada, türler sürekli yok oluyor ve yerini yeni türlere bırakıyor. Doğanın “değişen” yapısına yeterli uyumu yakalayamayan bazı türler yaşam savaşına yenilerek yok olurken, birçok tür ise ne yazık ki direkt insan kaynaklı olarak yok oluyor. Hatta bu yok oluşlar bazen o kadar hızlı yaşanıyor ki bazı türler biz daha onların varlığından haberdar olamadan yok oluyor. Buna Brezilya ormanlarındaki yok olmuş kuş türlerini örnek gösterebiliriz.^[8] Peki bilim insanları bir türün yok olduğuna nasıl karar veriyorlar? Madem türler yok oluyor, yok oluştan geri dönen hayvan türleri nasıl varlar? Cevaplayalım.

Embriyonun içi boş bir küreden çok katmanlı bir yapıya dönüştüğü süreç olan gastrulasyon, insan gelişiminin pek bilinmeyen bir aşamasıdır. Çünkü insan embriyoları etik kaygılarla genelde 14 günden fazla kültürde tutulmaz, gastrulasyon ise döllenmeden 17 ila 21 gün sonra başlar. Dahası, bugüne kadar gastrulasyonu taklit edebilen kök hücre modelleri plasenta ve yolk kesesini oluşturan ekstraembriyonik dokuları içermemektedir.

20 Temmuz'da Cell dergisinde yayınlanan bir çalışmada araştırmacılar, önceki modellerde bulunmayan bu destekleyici dokulardan yolk kesesini içeren ve "gastruloidimsi" olarak adlandırılan yapıların geliştirilmesi için yeni bir yöntem ortaya koydu. Teksas Üniversitesi Güneybatı Tıp Merkezi'nde kök hücre biyoloğu ve araştırmanın birinci yazarı olan Jun Wu, araştırma hakkında şunları söylüyor:

Kanibalizm, en temel tanımıyla bir türün bireylerinin kendi türlerine ait başka bireyleri yemesi durumunu ifade eder. Bu terim genellikle insanlar arasında, insan eti yemeyi anlatmak için kullanılsa da sadece insanlara özgü değildir; hayvanlar aleminde de gözlemlenen bir fenomendir. Bu yazıda dinozorları ve onların torunları olan kuşları kanibalizm yönünden inceleyeceğiz.

Günümüzdeki kuşlar, dinozorların modern torunları yani bir nevi dinozor olarak kabul edilirler. Bu bağlamda, bazı kuş türlerinde kanibalizm davranışlarına rastlanmaktadır.