Doğa, ekosistemin tüm unsurlarını bir arada tutan bir zincir olarak tanımlanabilir; bu zincirde her tür kendine özgü bir görevi yerine getirir ve diğer türler için vazgeçilmez bir halka oluşturur. Bu halkalardan biri ortadan kalkarsa zincirin diğer bölümleri de bundan etkilenir. Bu durumu bir dizi domino taşının sırasıyla devrilmesiyle açıklayabiliriz: İlk taşın devrilmesi, diğer taşların da sırayla devrilmesine yol açar. Doğada ise bir türün azalması veya yok olması benzer bir zincirleme reaksiyona sebep olur. Her bir tür ekosistemdeki diğer canlılar için doğrudan veya dolaylı bir rol oynar. Dolayısıyla her bir tür ekosistemin sürdürülebilirliği için önemlidir.

Bu zincirleme yapıya ekolojide "trofik kaskad" ya da "trofik basamak" adı verilir.^[1] Örneğin bitkiler güneş enerjisini kullanarak besin ve oksijen üretir; böcekler bitkilerle beslenir, kuşlar böcekleri yer, yılanlar ise kuşlarla beslenir ve bu en üst avcıya kadar devam eder. Bu zincirin herhangi bir halkası yok olduğunda veya zayıfladığında tüm ekosistem bundan etkilenir. Bir türün azalması veya yok olması, besin zincirinin diğer basamaklarını da zincirleme olarak etkiler. Örneğin ekosistemdeki üst düzey bir yırtıcı tür yok olursa bu yırtıcının avı olan türlerin sayısı hızla artar. Bu artış söz konusu türlerin beslendiği diğer organizmalar üzerinde aşırı bir baskıya yol açarak ekosistemin dengesini bozar.

Hepimiz en sevdiğimiz dizinin bir bölümünü daha izlemek, erkenden spora gidebilmek için alarm kurmak veya yatakta dönüp durmak gibi durumları yaşıyoruz. Bunlar önemsiz şeyler gibi görünse de Nature Scientific Reports'ta yayınlanan yeni bir araştırma, düzenli uyku problemlerinin özellikle kadınlarda kalp sağlığı üzerinde derin etkileri olabileceğini öne sürüyor.

Columbia Üniversitesi'nden araştırmacılar, çalışmalarında her gece ortalama yedi ila sekiz saat uyuyan 35 sağlıklı kadınla çalıştı. Çalışmanın ilk yarısında katılımcılar sağlıklı uyku düzenlerini korudular. Ancak, sonraki altı hafta, her gece 1.5 saat daha az uyudular (uyanma saatlerini aynı tutarken yatma saatlerini 1.5 saat geciktirdiler). Ortalama uyku süreleri sadece altı saatti.

Kalıcı Depresif Bozukluk (KDB), halk arasında genellikle distimi olarak bilinir ve uzun süreli bir depresyon formu olarak tanımlanır. Majör depresif bozukluktan farklı olarak bu bozukluk daha düşük yoğunlukta fakat daha uzun süreli depresif belirtilerle seyreder. Kişi, çoğu zaman depresif bir ruh hali içinde olur ve bu durum yıllar boyunca devam edebilir. Günlük yaşam aktiviteleri genellikle sınırlı olsa da kişiler işlevselliğini tamamen yitirmez, bu da KDB'nin fark edilmesini zorlaştırabilir. Bununla birlikte, tedavi edilmediği takdirde bu bozukluk hem kişisel yaşamda hem de sosyal ve mesleki işlevsellikte önemli sorunlara yol açabilir.^[1][2]

KDB, genellikle hafif ila orta şiddette depresif belirtilerle başlar ve uzun yıllar boyunca devam eder. Belirtilerin hafif olması, kişilerin durumu fark etmelerini ve yardım aramalarını geciktirebilir. Ancak bu bozuklukta hissedilen ruhsal sıkıntı sürekli olduğu için bireylerin yaşamdan zevk almalarını ve sağlıklı sosyal ilişkiler kurmalarını zorlaştırabilir. Hastalığın belirtileri aşağıdaki gibidir:

Coats hastalığı, çocukluk çağında başlayan ve nadir görülen ilerleyici bir retinal damar hastalığıdır. Bu hastalık, retinadaki kan damarlarının anormal bir şekilde genişlemesi ve sızıntı yapmasıyla karakterizedir.^[1] Hastalığın erken evrelerinde retina üzerinde küçük kanamalar ve eksüdatif birikimler görülür. İleri evrelerde ise retina dekolmanı ve kalıcı görme kaybına neden olabilir.

Coats hastalığı genellikle tek gözde ortaya çıkar ve erkek çocuklarda daha sık görülür. Hastalığın kesin nedeni bilinmemekle birlikte genetik ve çevresel faktörlerin rol oynayabileceği düşünülmektedir. Coats hastalığının semptomları arasında görme bulanıklığı, gece körlüğü ve gözde sarımsı bir parlaklık yer alır. Bu belirtiler genellikle tek gözde ortaya çıkar ve zamanla kötüleşir.

Kelime anlamı "uyanık olma, uyanmış olma" olan, kavramsal olaraksa "sosyal adalet konularında farkındalık sahibi ve duyarlı olmak" şeklinde özetlenebilecek olan "woke" terimi, ilk olarak Batı dünyasında siyahilere karşı uygulanan baskılara karşı "uyanık ve duyarlı olma" anlamıyla kullanılmaya başlanmış, bu daha dar bağlamda bile geniş çapta tartışmalara yol açarak, nihayetinde Türkiye de dâhil birçok coğrafyada ana akım kelime dağarcığımıza girmiştir. Bu kavram; sonradan, cinsiyet eşitliği, LGBTQİ+ hakları ve diğer sosyal adalet konularını savunan çeşitli grupları ve bu grupların görüşlerini bir bütün olarak tanımlamak ve yaftalamak için kullanılmaya başlanmıştır. Oxford English Dictionary, bu kelimeyi 2017 yılında sözlüğe dâhil ederek, anlamını "adaletsizliğe, sosyal ve ırksal ayrımcılığa karşı duyarlı olmak" olarak açıklamıştır.^[1]

Günümüzde bu kavramın yaygın bir şekilde kullanıldığını görüyoruz. Amerika Birleşik Devletleri'nde ortaya çıkan bu kültürün etkilerinin küresel çapta giderek yaygınlaştığını ve Türkiye de dâhil olmak üzere tüm dünyayı, özellikle medya aracılığıyla etkilediğine şahit oluyoruz. Bu durum, küresel etkileşim ağının bir parçası olarak toplumsal kültürü çeşitli yönlerden etkilemektedir. Peki bu kavram nasıl ortaya çıktı ve yaygınlaştı? Ve neleri savunuyor? Neden eleştiriliyor? Bu yazımızda bunları ve çok daha fazlasını ele alacağız.