Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat

Çarkıfelek (Passiflora)

Çarkıfelek (Passiflora)
5 dakika
4,391
Tüm Reklamları Kapat
Çarkıfelek
  • Bilimsel Adı Passiflora
  • Halk Arasındaki Türkçe Adı ÇarkıfelekAlternatif: Fırıldak Çiçeği, Saat Çiçeği
Taksonomi
  • Bu içerik, Evrim Ağacı'nın tür gözlemleri ve türlere dair bilgileri barındıran Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır.
  • Gözlem Ekle

Çarkıfelek veya çarkıfelek sarmaşığı olarak da bilinen Passiflora, Passifloraceae familyasının tip cinsi olan yaklaşık 550 tür çiçekli bitkiden oluşan bir cinstir. Çoğunlukla dal taşıyan sarmaşıklardır; ancak bazıları çalı veya ağaçtır. Odunsu ya da otsu olabilirler. Çarkıfelek çiçekleri kendine özgü bir taç ile düzenli ve genellikle gösterişli çiçekler üretir. P. xiikzodz örneğinde olduğu gibi sekize varan sayıda koronal seriye sahip olabilirler. Çiçek pentamerözdür ve çok sayıda tohumu olan, olgunlaşmamış bir meyveye dönüşür.

Evrimsel Tarih ve Taksonomi

Her bitki gibi Passiflora da özellikle arılarla çok yakından ilişkili bir karşılıklı evrimin ürünüdür. Arılar haricinde sinekkuşlarının bol bulunduğu bölgelerde yaşayan Passiflora'da, bu kuşlar tarafından tozlaştırılmak üzere özel adaptasyonlar evrimleşmiştir. İlginç bir şekilde Sarı Çarkıfelek'in polenleri, sıradışı bir arı türü olan Anthemurgus passiflorae tarafından tüketilmektedir. Bu bağlamda bitkilerle hayvanlar arasındaki güçlü karşılıklı evrimsel sürecin her zaman tozlaşma/nektar ekseninde olmadığı, kimi zaman bitkilerin (veya hayvanların) doğrudan besin kaynağı olarak kullanıldığı görülmektedir.

Passiflora, hem Passifloraceae familyasının hem de Passifloreae oymağının tür bakımından en zengin cinsidir. 550'den fazla türle, türlerin ilişkilerini temsil etmek için kapsamlı bir infragenerik rütbe hiyerarşisi gereklidir. Passiflora'nın infragenerik sınıflandırması sadece yaygın olarak kullanılan alt cins, bölüm ve seri sıralamalarını değil, aynı zamanda üst bölüm sıralamasını da kullanır.

Passiflora'nın günümüzde kabul gören 4 alt cinsi vardır:

  • Astrophea (Amerika kıtası, ~60 tür): Basit, loblu olmayan yapraklara sahip ağaçlar ve çalılar
  • Passiflora (Amerika, ~250 tür): Büyük çiçekli ve ayrıntılı taç yapraklı odunsu sarmaşıklar
  • Deidamioides (Amerika, 13 tür): Odunsu veya otsu sarmaşıklar
  • Decaloba (Amerika, Asya ve Avustralasya, ~230 tür): Avuç içi damarlı yaprakları olan otsu sarmaşıklar

Ekolojik Dağılım ve Habitat

Passiflora, Afrika haricindeki tüm tropik bölgelerde bulunur. Özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nde Ohio, California, Florida gibi eyaletlerde, Güney Amerika'da, Çin'de, Yeni Gine'de, Avusturalya'da ve Yeni Zelanda'da rastlamak mümkündür.

Ekoloji

Çarkıfelek çiçekleri biyotik tozlaşma için uyarlanmış çiçek yapılarına sahiptir. Passiflora'nın tozlayıcıları arasında bombus arıları, marangoz arılar (örneğin Xylocopa sonorina), eşek arıları, yarasalar ve sinek kuşları (özellikle Phaethornis gibi hermitler) bulunur; diğer türlerin bir kısmıysa kendi kendine tozlaşma yeteneğine sahiptir. Passiflora genellikle yüksek düzeyde tozlayıcı özgüllüğü sergiler, bu da cins boyunca sık sık birlikte evrime yol açmıştır. Kılıç gagalı sinek kuşu (Ensifera ensifera) dikkate değer bir örnektir: Son derece uzun gagasıyla Tacsonia, And Dağları'nda yaşayan Passiflora türlerinin tek tozlaştırıcısıdır.

Passiflora yaprakları da bir dizi Lepidoptera türünün larvaları tarafından yenir. Özellikle Heliconiini oymağından birçok kelebek türünün hedefinde Passiflora yaprakları vardır. Passiflora'da görülebilen birçok savunma adaptasyonu arasında çeşitli yaprak şekilleri (kimliklerini gizlemeye yardımcı olan), renkli yumrular (kelebek yumurtalarını taklit eden ve Heliconianları görünüşte kalabalık bir yaprağa yumurtlamaktan caydırabilen), çiçek dışı nektarlar, trikomlar, alacalılık ve kimyasal savunmalar yer alır. Kelebeklerde bulunan adaptasyonlarla bir arada düşünüldüğünde bu adaptasyonlar, karşılıklı evrim teorisinin temellerini atmıştır.

Tüm Reklamları Kapat

İnsanlarla Etkileşim ve Kültürel Referanslar

Passiflora, tıbbi anlamda insanların yoğun olarak kullandığı bitkilerden biridir. Doğadaki türlerinin haricinde binlerce çaprazlama ürünü elde edilmiştir. Yani insanlar Evrim Mekanizmaları'ndan yapay seçilimi kullanarak sayısız Passiflora türü yaratmışlardır. 

Passiflora edulis'in olgun meyveleri
Passiflora edulis'in olgun meyveleri

Eski zamanlarda bitkiden yapılan çaylar uykusuzluk, histeri ve epilepsiyi tedavi etmeye çalışmada kullanılmaktaydı. Günümüzde ise bu bitkiyi ünlü yapan, anti-depresan etkili ilaçların içerisinde kullanılmasıdır. Ayrıca yapılan çalışmalar anksiyete bozukluğunda da faydalı olabildiğini göstermektedir. Tüm bu iyileştirici etkiler, bitkinin yaşadığı bölgede kullandığı kimyasallarla bünyesinde barındırdıklarının yapay olarak üretilecek ilaçların bir kısmındaki kimyasalları içeriyor olmasından kaynaklanmaktadır.

Etimoloji

Passiflora bitkisinin adı, Türkçede, değirmen çarkını andıran çiçeklerinden dolayı "çarkıfelek" (veya "feleğin çarkı") olarak bilinmektedir. Ayrıca bitkinin biçiminden ötürü "saat çiçeği" veya "fırıldak çiçeği" olarak da anılmıştır.

Bu isimlendirme, sadece Türkçeye özgü değildir: Passiflora, İsrail'de "saat çiçeği" (İbr: "שעונית") ve Yunanistan'da "saat bitkisi" (Yun: "ρολογιά") olarak bilinir; Japonya'da da "tokeisō" (Jap: "時計草", yani "saat bitkisi") olarak bilinir. Hawaii dilinde "lilikoʻi" olarak adlandırılırlar; burada "lī", ayakkabı bağı gibi kumaşı birbirine bağlamak için kullanılan bir iptir ve "liko", "yaprak çıkarmak" anlamına gelir.

İngilizcede "passionflower" olarak bilinen çarkıfelek çiçeğinin adında geçen "passion" sözcüğü, günümüzdeki anlamından ziyade, Hıristiyan teolojisinde geçen "İsa'nın acısına" atıfta bulunmaktadır. Tutku kelimesi Latince passio'dan gelir ve bu sözcük, "acı çekmek" anlamına gelmektedir. 15. ve 16. yüzyıllarda İspanyol Hıristiyan misyonerler, bu bitkinin kendine özgü fiziksel yapılarını, özellikle de çeşitli çiçek kısımlarının sayılarını İsa'nın son günlerinin ve özellikle de çarmıha gerilişinin sembolleri olarak benimsemişlerdir. Buna göre:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

  • Yaprakların sivri uçları Kutsal Mızrağı temsil etmek üzere kullanılmıştır.
  • Dallar, İsa'nın kırbaçlanmasında kullanılan kırbaçları temsil eder.
  • On taç ve çanak yaprağı, on sadık havariyi temsil eder (İsa'yı üç kez inkâr eden Aziz Petrus ve ona ihanet eden Yahuda İskariyot hariç).
  • Çiçeğin yüzden fazla olabilen ve çiçekten çiçeğe değişen radyal filamentleri dikenli tacı temsil eder.
  • Kadeh şeklindeki yumurtalık ile haznesi, Kutsal Kase'yi temsil eder.
  • Üç stigma üç çiviyi, bunların altındaki beş anter ise beş çekiç ya da beş yarayı (dördü çivi, biri mızrak) temsil eder.
  • Birçok türün çiçeklerinin mavi ve beyaz renkleri Cennet ve Saflığı temsil eder.
  • Ayrıca çiçek üç gün boyunca açıktır ve İsa'nın üç yıllık hizmetini sembolize eder.

Çiçeğe 15. yüzyıldan beri Avrupa'da bu sembolizmle ilgili isimler verilmiştir. İspanya'da "espina de Cristo" (Tür: "İsa'nın dikeni") olarak bilinir. Daha eski Cermen isimleri arasında "Christus-Krone" (Tür: "İsa'nın tacı"), "Christus-Strauss" (Tür: "İsa'nın buketi"), "Dorn-Krone (Tür: "dikenli taç"), "Jesus-Lijden" (Tür: "İsa'nın acısı"), "Marter" (Tür: "acı") veya "Muttergottes-Stern" (Tür: "Tanrı'nın Annesinin yıldızı") bulunmaktadır.

Hindistan'da Bhagwan Krishna'ya benzeyen koyu mor mavi rengi nedeniyle "Krishnakamala" olarak bilinir.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
10
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 8
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 3
  • Bilim Budur! 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • İnanılmaz 1
  • Muhteşem! 0
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 20/06/2024 12:27:22 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/629

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Saç
Carl Sagan
Ana Bulaşma Mekanizması
Küresel
Yapay Zeka
Fotosentez
Aminoasit
Geometri
Sağlık
Ses Kaydı
İlişki
Avcı
Einstein
İhtiyoloji
Gelişim
İnsan Türü
Mikroevrim
Ağaç
Doğal
Evrim Tarihi
Dil
Video
Kimyasal
Yıldızlar
Doğru
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ç. M. Bakırcı. Çarkıfelek (Passiflora). (12 Temmuz 2012). Alındığı Tarih: 20 Haziran 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/629
Bakırcı, Ç. M. (2012, July 12). Çarkıfelek (Passiflora). Evrim Ağacı. Retrieved June 20, 2024. from https://evrimagaci.org/s/629
Ç. M. Bakırcı. “Çarkıfelek (Passiflora).” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 12 Jul. 2012, https://evrimagaci.org/s/629.
Bakırcı, Çağrı Mert. “Çarkıfelek (Passiflora).” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, July 12, 2012. https://evrimagaci.org/s/629.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close