Merhaba
İnsanların suyla daha fazla etkileşim kurması tek başına su altında nefes alabilecek biçimde evrimleşmemizi sağlamaz. Evrim, bir canlının ihtiyaç duyduğu özelliği zamanla kazanması şeklinde işlemez. Su altında daha uzun süre kalmaya yardımcı olan kalıtsal özelliklere sahip insanların daha fazla hayatta kalması ve daha çok çocuk sahibi olması gerekir. Bu seçilim de yüzlerce yıl değil, muhtemelen yüz binlerce veya milyonlarca yıl boyunca devam etmelidir. Zira balinalar ve yunuslar bunun güzel bir örneğidir. Ataları karada yaşamasına rağmen milyonlarca yıl içinde tamamen sucul canlılara dönüştüler lakin onlar bile solungaç geliştirmedi ve nefes almak için hala yüzeye çıkıyor. İnsanlarda da doğal yollarla gerçekleşebilecek değişim, doğrudan solungaç oluşmasından çok akciğer kapasitesinin artması, kandaki oksijenin daha verimli kullanılması ve basınca dayanıklılığın gelişmesi olabilir. İnsanların bir gün su altında sürekli yaşayabileceğini düşünüyorum fakat bunun doğal evrimden önce teknoloji, yapay solunum sistemleri veya genetik müdahaleler sayesinde gerçekleşmesi daha olası görünüyor. Kısacası suyla yakınlaşmamız bizi kendiliğinden balığa dönüştürmez lakin çok güçlü ve uzun süreli bir seçilim baskısı, bizi suya bugünkünden daha uyumlu bir insan türüne dönüştürebilir. Saygılarımla.
Yüzyıllar gibi evrimsel açıdan göz açıp kapayıncaya kadar geçen minik bir zaman diliminde bu kesinlikle mümkün değil. Milyonlarca yıllık devasa bir vade tanısak bile insanların yeniden su altında nefes alabilen canlılara dönüşmesi, hem memeli fizyolojisi hem de evrimin işleyiş kuralları gereği neredeyse imkansız görünüyor.
Evrimsel biyolojide birkaç yüzyıl sadece bir avuç nesil demektir. Ten rengi veya laktoz toleransı gibi küçük genetik değişimler bile binlerce yılda yayılırken, solunum sistemi gibi hayati bir yapının baştan aşağı değişmesi için milyonlarca yıllık birikim gerekir. Üstelik modern insan suyla karşılaştığında biyolojik olarak uyum sağlamak yerine dalış tüpleri ve denizaltılar gibi teknolojik çözümler üretiyor. Suda nefes alamayan bireyler elenip üreme şansını kaybetmediği için, bizi su altında solumaya zorlayacak biyolojik bir doğal seçilim baskısı da oluşmuyor. Güneydoğu Asya'daki Bajau halkında gördüğümüz daha büyük dalak hacmi gibi örnekler, dalış süresini uzatan harika fizyolojik esnekliklerdir ancak bu durum suyun içinde nefes almak anlamına gelmez.
Fosil kayıtlarına baktığımızda doğanın bu deneyi defalarca yaptığını görüyoruz. Balinalar, yunuslar, foklar veya dinozorlar çağında denizleri dolduran ihtiyozorlar gibi karadan suya geri dönen yüzlerce omurgalı soyu var. Arazide tabakaların arasından çıkardığımız bu canlıların hiçbiri solungaç benzeri bir yapıya geri dönmedi. Yaklaşık elli milyon yıldır tamamen okyanusta yaşayan balinalar bile hala yüzeye çıkıp hava solumak zorunda. Çünkü suyun içindeki çözünmüş oksijen miktarı havadakine kıyasla son derece düşüktür. Sıcakkanlı, devasa bir beyne ve yüksek metabolizma hızına sahip bir memelinin enerji ihtiyacını sudan süzülen oksijenle karşılamak fiziksel olarak yetersiz kalır.
Buna bir de evrimdeki geri dönüşsüzlük ilkesi ekleniyor. Karmaşık bir organ evrimsel süreçte bir kez kaybedildiğinde, aynı soy hattında birebir eski haliyle yeniden ortaya çıkmaz. Yüz milyonlarca yıl önce karaya çıkan atalarımızın geride bıraktığı solungaç yarıkları, biz memelilerde embriyonik gelişim sırasında çene kemikleri ve kulak kanalları gibi bambaşka anatomik parçalara dönüştü. Sahada kayaları kırıp geçmişin izlerine bakarken gördüğümüz en net gerçek şudur, evrim geriye doğru çalışmaz ve sıfırdan mucizeler yaratmak yerine eldeki mevcut malzemeyi yeni koşullara uyarlar.
Merhaba 🙂 Uzman değilim ama bu konuyu araştırırken öğrendiğim, önceki cevaplara ek olabilecek birkaç somut noktayı paylaşmak istedim.
Kısa cevap
Yüzyıllar içinde hayır. Ama ilginç olan şu: suyla iç içe yaşayan insan topluluklarında gerçekten bazı izler görülüyor. Sadece bu izler "suda nefes almak" yönünde değil, "nefesi daha verimli kullanmak" ve "su altında daha iyi görmek" yönünde.
1. Birkaç yüzyıl evrim için çok kısa ⏳
İnsanda bir kuşak kabaca 25-30 yıl sürüyor. Yani 300 yıl ancak 10-12 kuşak eder. Solunum sistemini baştan tasarlamayı gerektiren bir değişim için bu süre göz açıp kapayıncaya kadar geçen bir an gibi.
2. Sudaki oksijen gerçekten çok az 💧
New Scientist'in okur sorularına ayrılan bölümünde verilen değerlere göre suda çözünmüş oksijen milyonda yaklaşık 7 parça, havada ise milyonda yaklaşık 210.000 parça. Sıcakkanlı, büyük beyinli ve metabolizması hızlı bir memelinin bu kadar seyreltik bir kaynaktan yaşaması çok zor. Balinaların, fokların, hatta ihtiyozorların bile solungaç geliştirmeyip akciğerle devam etmesi de bunu destekliyor.
3. Gerçek bir örnek: Bajau halkının dalağı
Güneydoğu Asya'da binlerce yıldır nefes tutarak dalış yapan Bajau halkında dalağın, dalış yapmayan komşu Saluan halkına göre yaklaşık yüzde 50 daha büyük olduğu bulunmuş (Ilardo ve ark., 2018, Cell). Araştırmacılar bu farkı PDE10A genindeki, doğal seçilimle sıklığı artmış varyantlarla ilişkilendirmiş. Daha büyük dalak, dalış sırasında kullanılabilecek daha büyük bir oksijenli alyuvar deposu demek. Yani evrim solungaç yapmamış, zaten var olan bir organı biraz büyütmüş. Evrimin eldeki malzemeyle çalışmasının çok güzel bir örneği bence.
4. Evrim değil, esneklik: Moken çocuklarının gözü 👀
Andaman Denizi kıyılarında yaşayan Moken çocuklarının su altındaki görme keskinliği, Avrupalı çocukların iki katından fazla ölçülmüş (Gislén ve ark., 2003, Current Biology). Araştırmacılar bunu kornea farkına değil, göz bebeğini su altında daha çok küçültmelerine ve güçlü bir uyum (akomodasyon) yapabilmelerine bağlamış. Yani insan bedeni suya belli ölçüde uyum sağlayabiliyor, ama bu suda nefes almaktan çok uzak.
Özetle 🌊
Çok uzun bir zaman diliminde suyla daha çok iç içe yaşayan topluluklarda daha uzun nefes tutmaya, daha verimli dalışa yarayan özellikler seçilebilir. Ama solungaç ya da sudan oksijen çekebilen bir akciğer; hem süre, hem fizik, hem de evrimin var olanı değiştirerek ilerlemesi yüzünden pek olası görünmüyor. Üstelik bugün bu ihtiyacı tüp ve denizaltı gibi teknolojilerle çözdüğümüz için güçlü bir seçilim baskısı da yok.