Özgür irade bir yanılsama mı, yoksa deneyimlediğimiz en gerçek şey mi Özgür irade var mı?

Özgür irade kavramı yüzyıllardır felsefik olarak tartışılan, yanıtlar aranan bir konu. Yüzeysel bir bakışla temel bilimsel çıkarımları kolaylıkla anlayabiliyor insan. Mesela benim dikkatimi çeken başlıca yaklaşımlar şunlar olmuştu;

1) Liberteryan bakış açısı.Bu görüş, insanın evrendeki fiziksel ve nedensel zincirlerden bağımsız olarak gerçekten kendi kararlarını verebileceğini savunuyor. Bu bakış açısına göre bilinçli bir "ben" vardır ve bu ben, alternatif yollar arasından tamamen özgürce bir seçim yapabilecek bilince sahiptir.

2) Determizm. Spinoza, evrende her şeyin kesin bir nedensellik zinciriyle bağlı olduğunu savunuyor. Örneğin havaya atılan bir taşın düşerken kendi iradesiyle hareket ettiğini sanması gibi insanların da bilinçli kararlar aldığını sanarak yanıldığını savunur. Yani soruda geçen 'özgür irade bir yanılsama mı' sorusunu bu şekilde yanıtlar.

3) Uyumcu bakış açısı. Bu görüş, Spinoza'nın aksine her şeyin bir önceki nedene bağlı olarak önceden belirlendiği fikriyle özgür iradenin çelişmek zorunda olmadığını savunur. İnsan baskı altında olmadan kendi istekleri arzuları ve karakteri doğrultusunda eylemde bulunuyorsa, bu durum özgür irade olarak kabul edilebilir der. yani kısaca 'neden olmasıncılık' diye özetliyorum ben...

İşte daha ahlaki ve toplumsal boyuttan değerlendiren düşünürler, toplumsal adalet, hukuk, toplumsal ahlak konularını daha pratik ele almanın yolu olarak özgür iradenin varlığını sembolik olarak bile olsa bir başlangıç noktası ya da değerlendirme kriteri olarak ele almayı savunuyor.

Yeterince araştırmamış olsam da ünlü bazı nörobilim araştırmaları insan beyninde karar alma mekanizmalarının insanın bilincine, sözüne dönüşmeden çok önce otomatik olarak belirlendiğini söylüyor. Şimdi tekrar baktım, bu Benjamin Libet'in nörobilimsel araştırmalarına dayandırdığı bir teziymiş. Daha geniş kapsamlı araştırmak gerek. Belki Evrim Ağacı'nda bununla ilgili yapılmış bir video da vardır.

Bana kalırsa özgür iradenin kabulü ya da reddi, bilimsel araştırmaların daha geniş ölçekte ele alındığı durumda(sosyolojik, tarihsel vb.) bireyin elde etmiş olduğu dünya görüşüyle birebir bağlantılı.

Mesela, Marksist felsefe diyalektik ve tarihsel materyalist bakış açısıyla ele alarak, özgür iradeyi ne tamamen yok sayan katı bir kadercilikle ne de insanı toplumdan ve doğadan koparan soyut bir özgürlük anlayışıyla ele alıyor. Marksizme göre özgürlük ve zorunluluk birbirine zıt kavramlar değil, aksine 'özgürlük zorunluluğun bilincine varmaktır' tezine dayanıyor.

Engels, bilindiği üzere Hegel'i başlangıç noktası olarak aldığı ve hegelciliği materyalist zemine oturttuğu formülasyonunda özgürlüğü ''zorunluluğun kavranması'' olarak tanımlıyor. Doğanın ve toplumun nesnel yasaları (zorunluluklar) vardır ve insan bu yasaları keyfi olarak ortadan kaldıramaz diyor. Ancak insan, bu yasaları bilimsel olarak kavradıkça onları kendi amaçları doğrultusunda kullanabilir. Örneğin, ''yerçekimi yasasını yok sayarak uçamayız ama bu yasayı anladığımızda uçak yaparak gökyüzünde özgürce hareket edebiliriz.'' gibi en basit haliyle örneklendirdiği çıkarımları var.

Yine Marx, yanılmıyorsam 18. Brumaire' de ''insanlar kendi tarihlerini kendileri yaparlar ama bunu kendi seçtikleri koşullar içinde değil verili koşullar içerisinde ve geçmişten devralınan koşullar içinde yaparlar'' diyor. Yine pek bilindik ''insan içinde yaşadığı toplumsal koşulların ürünüdür'' sözü, insan bilincini ve özgür iradeyi nasıl ele almak gerektiği noktasında benim için önemli bir referans. İnsan bilincinin, içinde yaşadığı toplumsal koşulların, üretim ilişkilerinin, sınıf çelişkilerinin bir ürünü olduğu tezi yani. İnsanı katı bir maddecilik anlayışıyla mutlak kurban olarak ele almaktansa, Marksist bakış açısıyla, gerçek iradenin, özgürlüğün insanın özgür iradenin yaratıcısı olan bir özneye dönüşmesi bakış açısı bana daha yakın geliyor.

Marx'ın çıkarımıyla bitirecek olursak; ''Gerçek özgürlük, bireyin zihninde tek başına ulaştığı soyut bir irade değil; sömürü ve yabancılaşma koşullarının ortadan kaldırıldığı sınıfsız bir toplumda, insanın kendi potansiyelini gerçekleştirebilmesidir.''

Ben özgür iradenin olmadığının kanatindeyim. Bilişsel psikologlar ve sizinde bahsettiğiniz gibi geçmiş zamanlarda yapılan deneyimler ki sizin saydiklariniz bilinen deneyler bilinmeyen taninmayan ozgur irade varsiyimi icin yapilmis birden cok deneylerde var bunlarin genel sonucunda aslında insanların karar vermeleri kendilerine bağlı değildir. Geçmiş deneyimler, yaşadığı çevre ve algılarınin şekillenmesiyle verdikleri kararı sanki kendileri vermiş gibi hissediyorlar. Ve buda özgür irade varmış algisina kapilmalarina sebep veriyor.

Evet simdi okufum alintiyi eger karar etki edilmediyse diyor, fkat karar etkilerin sonucunda verilir zaten belki ben yanlis yorumluyor olabilirim fakat bir karar neden sonuc iliskisine bagli kisi durup dururken ben ofret alayim diyip markete gitmez sekeri duser gofret alir alirkende sececegi marka bile izlemis oldugu reklamlar veya çevresinin aliştırdığı markalara yogunlenir yada parasina gore yani yine karara etkineden sebepler var. bu pek tabiki benim yorumum belki bilimsel çerçevede bilim insanlarinin bulgularindaha dogru sonuc verecektir. Ama yine deneylere olursak deney sonuçlarını okudumuzda aşağı yukarı bu yoruma yakin bir sonuc veriyor.