Kromozomları uymayan hayvanların çiftleştiği gibi insanlarda aynısını yapabilir mi?

Kısa cevap hayır. İnsanın çiftleşip döl verebileceği başka bir tür yok. Bunun sebebi de tek başına kromozom sayısı farkı değil, o sayıların ve kromozomların içeriğinin birbirini tutmaması. İnsan ve şempanze arasında melez bir bireye dair hiçbir kanıt bulunmuyor, olsaydı da büyük olasılıkla ya gelişemez ya da kısır olurdu.

Önce küçük bir düzeltme: At 64, eşek 62 kromozoma sahip, ama yumurta ve sperm hücreleri bunun yarısını taşır. Yani at gametinde 32, eşek gametinde 31 kromozom var ve katır 32+31=63 kromozomla doğar. Sizin 23x23 gibi yazdığınız şey de aslında 23+23=46 demek. Katırın sayısı tek olduğu için mayoz bölünmede kromozomlar eşleşemiyor, gamet üretimi bozuluyor ve katırlar genellikle kısır oluyor. Melezin doğabilmesi için ata ve eşeğin evrimsel olarak yeterince yakın olması gerekti. Kısırlık ise kaçınılmaz bir sonuç.

Kromozom sayısı farkı tek başına engel de değil. İnsanın 46, şempanzenin 48 kromozomu var çünkü bizim 2. kromozomumuz, atalarımızda iki kromozomun birleşmesiyle oluştu. Fareler üzerinde yapılan çalışmalarda, kromozom düzeni çok farklılaşmış ırklar arasındaki melezlerde doğurganlığın çok düşük olduğu, ama üremenin tamamen kesilmediği gösterildi (Grize ve ark., 2019). Eşleşme sorunlarının doğurganlığı nasıl etkilediği ise Gillies'in derlemesinde ele alınıyor.

İkinci kısım, bir kromozom eksik olunca genlerin neden "değiştiği". Aslında genlerin dizisi değişmiyor, değişen gen miktarı. Sağlıklı bir hücrede her gen iki kopya bulunur ve hücre bu dengeye göre çalışır. Bir kromozom eksikse (monozomi) o kromozomdaki yüzlerce genin ürünü yarıya düşer, fazlaysa (trizomi) artar. Bu denge bozulunca gelişim aksar. Çoğu otozomal monozomi embriyonik dönemde ölümle sonuçlanır. Down sendromu (21. kromozom trizomisi) ve Turner sendromu (45,X) hayatta kalabilen istisnalardır, çünkü 21. kromozom küçüktür ve fazladan X kromozomları zaten susturulur.

Önemli bir ayrıntı: Kromozom sayısı 45 olan herkes hasta değildir. Robertson translokasyonunda iki kromozom birleşir ama genetik materyal kaybolmaz, taşıyıcı sağlıklı olabilir. Sorun bu kişilerde daha çok gamet oluşurken ortaya çıkar ve düşük ya da kromozom bozukluğu olan çocuk riskini artırabilir. Yani belirleyici olan sayı değil, genetik materyalin eksiksiz ve dengeli olması.