Sivrisineklere olan tiksinti içgüdü mü?

Doğrudan netleştirelim, sivrisineklere duyulan o ani tiksinti ve vurup yok etme arzusu saf bir doğuştan içgüdü değil, evrimsel olarak hazırlanmış öğrenme (prepared learning) ile tetiklenen bir davranışsal bağışıklık tepkisidir. Yani beynimize fabrikadan sivrisinek silüeti yüklenmiş olarak doğmuyoruz ama bu canlılara karşı saniyeler içinde tiksinti ve öldürme modu açmaya genetik olarak inanılmaz derecede yatkınız 🦟✨

Yılan veya örümcek korkusuyla kıyaslandığında aradaki ayrım çok netleşiyor. İnsan yavruları ve primatlar, daha önce hiç yılan görmemiş olsalar bile o kıvrımlı silüetlere karşı doğuştan gelen görsel bir irkilme ve otomatik dikkat geliştirir. Sivrisineklerde ise bebekler başlangıçta son derece kayıtsızdır, hatta yakalayıp ağızlarına götürmeye kalkışabilirler, tam bir kaos 💀 Ancak ilk kaşıntılı ısırık deneyimiyle veya ebeveynlerin o panik dolu iğrenme çığlıklarına şahit olunmasıyla şalter anında iner. Biyolojide hazırlıklı öğrenme dediğimiz bu sistem sayesinde beynimiz prizlerden ya da arabalardan değil, hastalık bulaştıran haşerelerden tek bir seferde ölesiye tiksinmeyi öğrenir.

İşin evrimsel ve genetik boyutu ise resmen büyüleyici 🧬 Tarih boyunca sivrisinekler taşıdıkları sıtma, sarıhumma ve dang gibi patojenlerle insan türünü kırıp geçirdi. Doğal seçilim de türümüze davranışsal bağışıklık sistemi dediğimiz harika bir psikolojik kalkan kazandırdı. Derideki en ufak gıdıklanmada elimizin anında oraya inmesi, primat atalarımızdan devraldığımız otomatik parazit temizleme (grooming) refleksidir. Kulağının dibindeki o incecik vızıltıyla gelen ani delirme hissi ve öldürme refleksi de parazitin kan emmesini engellemek için evrimleşmiş kusursuz bir adaptasyondur 💅

Özetle doğuştan gelen şey sivrisineğin görüntüsünü bilmek değil, parazit taşıyıcılarına karşı ışık hızında tiksinti ve savunma geliştirmemizi sağlayan genetik altyapımızdır. Geri kalanını ise o minik ısırığın kaşıntısı ve sosyal öğrenme tamamlar 👀