Yüzlerce Kambur Balina Neden Aynı Yerde Toplanıyor?

Chris Fallows ve eşi Monique, 30 yıl önce dünyanın en ikonik yaban hayatı türlerinden bazılarının sanatsal fotoğraflarını çekmeye başladığında hiç kambur balina görmemişti. Fallows o dönemi şöyle anlatıyor:

Hayalet hayvanlar gibiydiler. Biri burada bir tane gördü, bir başkası şurada bir tane gördü. Ama sanayi çağı balina avcılığının ardından sayıları o kadar azalmıştı ki onları aramaya bile zahmet etmedik.

Ancak 30 Aralık 2025 sabahına gelindiğinde durum çok farklıydı. Güney Afrika'nın batı kıyısında bir teknede oturan çift, onlarca yıldır beklediği manzarayı kaydetmek için telaşla çalıştı.

Karşılarında bir kambur balina, 10 balina ya da 50 balina değil, 300'den fazla balina vardı. Hayvanlar yüzeye çıkıyor, dalıyor, sudan sıçrıyor ve havaya su sütunları fırlatıyordu. Bu, kayıtlara geçen türünün en büyük topluluğuydu. Fallows yaşadığı deneyimi şöyle anlatıyor:

Yaşayabileceğiniz en duyusal deneyimlerden biri. Muhteşem kelimesi çok fazla kullanılıyor ama 15, 16, 18 metre uzunluğunda bir hayvana bu kadar yakın olmak ve onlardan bu kadar çoğunu görmek gerçekten muhteşem bir deneyim.

Çoğumuz bu devlerle karşılaşmayı yalnızca hayal edebilsek de gerçek şu ki birkaç saat süren ve en az 20 kambur balinadan oluşan toplanmalar, yani süper gruplar giderek yaygınlaşıyor.

On dokuzuncu ve yirminci yüzyıllardaki endüstriyel balina avcılığı kambur balina popülasyonlarını %95'ten fazla azalttı. 1985'teki moratoryum onlara toparlanma fırsatı verdi. Bugün popülasyonların çoğu artık nesli tehlike altında olarak sınıflandırılmıyor; bu, nadir görülen bir koruma başarısı hikâyesi.

Ancak yalnızca sayılar süper grupları açıklamaya yetmiyor. Bu kitlesel toplanmalar, toparlanma çoktan sürerken, yaklaşık 2011'de başladı.

Pretoria Üniversitesinden Elisa Seyboth'un yürüttüğü ve Marine Mammal Science dergisinde yayımlanan bir çalışmaya göre araştırmacılar 2015 ile 2022 arasında bunlardan 239 tanesini kaydetti. Seyboth, bunun tarihsel kayıtlardaki bir boşluk değil, gerçekten yeni bir davranış olduğunu düşünüyor. Gerekçesini şöyle açıklıyor:

Eğer bu davranış tarihsel olsaydı, eski usul kayıtlarda ve kitaplarda, hatta balina avcılığı döneminde bile devasa gruplara dair kayıtlar bulurduk. Oysa o dönemden kalan kayıtlar yalnızca 10 ila 15 bireylik gruplara işaret ediyor.

Gözlemler 2022'den beri yalnızca sıklaştı ve artık neredeyse yılın her zamanında görülüyor.

Bugün süper gruplar deniz biyolojisinin en ilgi çekici bilmecelerinden biri hâline geldi. Seyboth gibi bilim insanları ve Fallows çifti gibi fotoğrafçılar bu olayları giderek daha sık tespit edip belgeledikçe ve inceledikçe yüzlerce kambur balinayı bir araya getiren şeyin ne olabileceğine dair parçaları nihayet birleştirmeye başlıyoruz.

Bu Bir Parti ve Ebeveynler Davetli Değil!

Süper gruplar hakkında hâlâ bilinmeyen çok şey olsa da bilim insanları nispeten kısa sürede epey bilgi edindi. Öncelikle bu toplanmaların neredeyse yalnızca gençlerden oluştuğunu biliyoruz. Yedi yıllık çalışma süresince süper grupların içinde yavrular yalnızca dört kez kaydedildi. Bireylerin çoğu ise henüz tam gelişmemişti ve üreme çağındaki yetişkinler değildi.

Gruplar son derece akışkan. Aynı bireylerden oluşan sabit bir topluluk yerine, süper gruplar saatler içinde oluşuyor, bölünüyor ve yeniden bir araya geliyor. Seyboth durumu şöyle özetliyor:

Bu 100 balinanın günlerce birlikte kalacağı anlamına gelmiyor. Bir süper grup oluşturuyorlar, sonra bu grup daha küçük gruplara bölünüyor ya da bölgede tek başına dolaşan bireyler bile görebilirsiniz. Sonunda bazı bireyler yeniden bir araya geliyor.

Buna balinaların okyanusun farklı bölgelerindeki birbirinden ayrı üreme popülasyonlarından geldiği görüntüsü de eklenince, bu toplanmalar bol donanımlı bir büfeye çekilen yabancıların buluşmasına benzemeye başlıyor.

Bu büfeyi büyük olasılıkla dünyanın en verimli okyanus kesimlerinden biri olan Benguela yükselim sistemi sağlıyor. Bu sistemde soğuk ve besin bakımından zengin su, her yaz Güney Afrika'nın batı kıyısı boyunca derinlerden yüzeye itiliyor.

Ortaya çıkan plankton ve av patlamaları balinaları denizlerin dört bir yanından çekiyor gibi görünüyor. Bu avlar arasında karides, krill ve küçük balıklar var. Her balinanın günde bir tondan fazla yiyeceğe ihtiyaç duyduğu düşünülürse bu kadar çoğunun tek bir noktada toplanabilmesi için bol miktarda besin olması gerekir.

Kusursuz Bir Fırtına!

Seyboth'a göre süper gruplar büyük olasılıkla birbirine yakınsayan birkaç etkenin ürünü. En belirgin etken popülasyonun toparlanması. Endüstriyel balina avcılığının zirvesinde yaklaşık 10.000 birey olan küresel kambur balina sayısı, bugün tahminen 80.000'e ulaştı. Daha fazla balina, beslenme fırsatlarını araştıran ve olasılıkla bu fırsatlar için rekabet eden daha fazla birey demek. Ancak başka bir şey de onları daha önce görülmemiş sayılarda bir araya itiyor olabilir.

Güney Yarımküre kambur balinalarının geleneksel yaz beslenme alanı olan Antarktika'da iklim değişikliği denizleri ısıtıyor. Bu da genç krillerin barınak ve besin için bağımlı olduğu deniz buzunu azaltıyor.

Global Change Biology dergisinde yayımlanan bir araştırma, krilin az bulunduğu yıllarda gebe kambur balina dişilerinin oranının %86'dan yalnızca %29'a düştüğünü ortaya koydu. Bu, balinaların kaderinin avlarına ne kadar sıkı bağlı olduğunu çarpıcı biçimde gösteriyor.

Bu düşünceye göre Antarktika'da krill yoğunluğu azaldıkça balinalar giderek alternatif beslenme alanları arıyor. Güney Afrika'nın batı kıyısı ise sunacak çok şeye sahip. Seyboth olası açıklamayı şöyle ifade ediyor:

Bunun nedeni batı kıyısındaki daha yüksek besin bulunabilirliği ile Antarktika'daki daha düşük krill bulunabilirliğinin birleşimi olabilir. Bu durum balinaları alternatif alanları keşfetmeye ve mevcut besinden yararlanmaya itiyor.

Süper grupların oluşumunu tetikleyen okyanus koşulları artık makul ölçüde anlaşılmış durumda. Araştırmalar, gözlemlerden önceki aylarda Benguela'da klorofil derişimlerinin yüksek olmasının anahtar etken olduğunu gösteriyor. Bu durum, krill dahil pek çok deniz canlısının başlıca besin kaynağı olan planktonun patlama yaptığı zamanlarda ortaya çıkıyor.

Balinalar, bu patlamalar planktonla beslenmeye gelen yoğun hayvan sürülerini çekecek kadar zaman geçtikten sonra süper gruplar oluşturuyor gibi görünüyor. Böylece ortaya bir kambur balina büfesi çıkıyor.

Daha belirsiz olan nokta, balinaların oraya vardıktan sonra beslenmek için etkin biçimde iş birliği yapıp yapmadığı. Kambur balinalar kabarcık ağıyla beslenme (İng: "bubble-net feeding") tekniğiyle tanınıyor. Bu gelişmiş teknikte balina grupları av sürülerinin altına dalıyor, kabarcık sütunları üfleyerek avı yüzeye yakın bir yerde hapsediyor ve ardından ağızları açık şekilde yukarı atılıyor.

Kanada'daki kambur balina popülasyonları üzerine yapılan yakın tarihli bir araştırma, bu davranışın bazı balina topluluklarında sosyal öğrenme yoluyla yayıldığına dair güçlü kanıtlar buldu. Dolayısıyla Güney Afrika kıyılarında da benzer bir şeyin yaşanması mümkün. Seyboth bu ihtimali şöyle değerlendiriyor:

Kasım 2025'teki sezonda avlanmak için ekip çalışması yapıyor olabilirler. Mevcut besine daha etkili ulaşmak için ekip olarak çalışmaları onlar için daha iyi. Bu, sıkı kümelenmelerin oluşumunu açıklamaya yardımcı olur, çünkü aksi hâlde yiyecek için kavga ediyor olurlardı. Birbirlerine bu kadar yakın beslenmenin bir yararı olması gerekiyor.

Parti Bittiğinde Ne Olacak?

Bu olguyu anlamada atılan adımlara rağmen temel sorular yanıtsız. En acil olanı, beslenme bittikten sonra ne olduğu.

Seyboth'un ekibi, hareketlerini izlemeye başlamak için 2025'te bir dizi bireyi etiketledi. Anlaşıldığı kadarıyla çoğu etiketlendikten sonra bölgede kaldı. Ancak balinaların sonrasında güneye Antarktika'ya mı gittiği, Afrika kıyısında mı kaldığı yoksa tamamen başka bir şey mi yaptığı hâlâ bilinmiyor. Seyboth açık soruyu şöyle ifade ediyor:

Batı kıyısı, güneye gitmeden önce yalnızca yoldaki bir atıştırmalık mı, yoksa balinaları yıl boyunca doyurmaya yetiyor mu? Bunu bilmiyoruz.

Bu başarı hikâyesinin üzerinde bir de gölge var. Toparlanan balina popülasyonları kendi başına sevinilecek bir durum olsa da Antarktika krilini azaltan aynı iklim değişikliği, kambur balinalar için henüz fark edilmemiş yollarla uzun vadeli tehditler de oluşturabilir.

Gemi çarpmaları da bir diğer endişe kaynağı. Cape Town ve Saldanha Bay gibi büyük limanlar Güney Afrika'nın batı kıyısında yer alıyor ve bunların yarattığı deniz trafiği bölgedeki balinalar için gerçek bir çarpışma riski taşıyor. Sürdürülebilir deniz ürünleri için küresel sertifika standardı Friend of the Sea'ye göre kargo, yolcu ve balıkçı gemileri her yıl farklı türlerden en az 20.000 balinayı öldürüyor.

Kambur balinalar geri dönerken havaya fırlayan büyük beyaz köpekbalıklarının False Bay'den kayboluşuna tanık olan Fallows için mesele kişisel. Fallows umudunu şöyle dile getiriyor:

Umudumuzu yitiremeyiz. Kambur balinaların sayısındaki artış, insanların onları kurtarma tutkusunun ve hükümetlerin tutumlarını değiştirmesinin yansıması. Onlar, doğaya bir nefes aldırdığımızda nelerin mümkün olduğunun denizlerdeki sembol örneği.

Küçük bir teknenin güvertesinden, aynı anda nefes veren yüzlerce balinanın ortasında bakıldığında bu görüşe karşı çıkmak zor.