Squid Game: Bir Sosyal Darwinizm Oyunu!

886 B görüntülenme14.10.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıSquid Game Dizisinin Bilimsel ve Felsefi Analizi: Squid Game, Bize İnsana ve Bilime Dair Neler Anlatıyor?
Derinlemesine

Özet

Squid Game dizisi bağlamında bilimsel bir bakış sunan video, Sosyal Darwinizm, "münasebetsiz ayartma" (undue enticement) ve sosyoekonomik eşitsizlik konularını tartışıyor. Dizi üzerinden evrim, öjeni, bilim etiği, deneylere para teklif etme ve servet dağılımı gibi kavramların ne anlama geldiğini ve yanlış anlaşılmalarını açıklıyor.

Terimler

  • Sosyal Darwinizm

    Doğadaki evrim yasalarını, özellikle Doğal Seçilim yasasını birebir insanlara ve insan toplumlarına uygulamamız gerektiğini ileri süren ideolojik tutum. Günümüzde toplumların sınırlı kaynağa sahip olduğunu ve toplumsal yapılarda evrim yasalarının birebir işlemesi gerektiğini savunur; rekabetin oluruna bırakılması halinde en üstün bireylerin/grupların doğal olarak evrimleşeceğini ve bu sürece müdahale edilmemesi gerektiğini öne sürer.

  • Doğal seçilim

    Evrimde organizmaların çevrelerine daha iyi uyum sağlayan özelliklere sahip olanların daha yüksek hayatta kalma ve üreme başarısına sahip olması süreci. Bilimde Darwinizm olarak da adlandırılan, 'doğal seçilim yoluyla olan evrim' kavramının merkezinde yer alır.

  • Yapay seçilim

    İnsanların kendi tercihleri doğrultusunda bireyleri veya türleri seçerek belirli özellikleri öne çıkarmaya zorladığı süreç (örneğin köpek ırkları veya tarım bitkilerinde yapılan seçilim). Öjeni uygulamaları, insanları yapay seçilime zorlayarak istenen özelliklere sahip bireyler yaratmayı hedefler.

  • Öjeni (Öjenizm)

    İnsanları yapay seçilim yoluyla 'evrimleştirme' hayaline verilen isim; belirli bir zümrenin arzu ettiği özellikleri elle seçip sadece onların üremesine izin vererek, diğerlerinin üremesini engelleyerek daha 'üstün' insanlar yaratılabileceğini savunan yaklaşım.

  • Darwinizm

    Bilimde 'doğal seçilim yoluyla olan evrim'in eski adı. Darwin'in teorisini kendinden önceki görüşlerden (örneğin Lamarckizm) ayırmak için kullanılmış bir terim; evrim karşıtlarının yanlış anlamlar yüklediği ideolojik bir etiket değildir.

  • Lamarkizm (Lamarckçı Evrim)

    Darwin'den önce var olan evrimsel fikirlerden biri olarak anılan görüş; Darwinci evrimden ayrılan tarihsel bir yaklaşım olarak metinde geçmektedir.

  • Mendelyen / Mendelci Genetik

    Genetikte Mendel'in kuramlarına dayanan yaklaşımın adlandırılması; Darwinci terimlerin benzeri kullanım örneği olarak metinde bahsedilmiştir.

  • Doğaya başvurma safsatası

    Bir şeyin sadece doğada bulunuyor olmasıyla onun insanlar için iyi veya kabul edilebilir olduğu sonucunu çıkarmak hatası. 'Doğal olanın iyi olduğu' iddiasını eleştirir; doğada bulunan şeylerin (örneğin zehirler) zararlı olabileceğini gösterir.

  • Fitness (evrimsel fitness)

    Evrimde 'fit' sözcüğünün yanlış anlaşılmasını düzelten kavram; 'egzersiz yapmak' ya da sadece 'güçlü olmak' demek değildir. Fitness, 'uyum başarısı' demektir ve hayatta kalma ile üreme başarısıyla ölçülür.

  • "Survival of the fittest" ifadesinin yanlış yorumu

    Sıklıkla 'en güçlünün hayatta kalması' olarak aktarılan ifade aslında 'en uyumlunun hayatta kalması' anlamındadır. Metinde bunun sıkça yanlış anlaşıldığı ve 'fit' kelimesinin 'uyum başarısı' demek olduğu vurgulanmıştır.

  • Sosyoekonomik doğal seçilim

    Modern dünyada birey ve toplumların 'doğal seçilim' benzeri süreçlere sosyoekonomik koşullar içinde maruz kaldıkları fikri; Sosyal Darwinizm kapsamında, ekonomik ve sosyal rekabetin doğal seleksiyon baskısı gibi çalıştığı iddiasını ifade eder.

  • Münasebetsiz ayartma (undue enticement)

    Çok zor durumdaki, maddi açıdan muhtaç kişilere hayatlarını tehlikeye atacak veya makul olmayan riskler içeren faaliyetlere katılmaları için aşırı yüksek ödüller teklif edilmesi durumu. Bilim etiğinde bu tür teşviklerin etik olmadığı, sosyoekonomik açıdan zayıf kişileri hedef tahtasına oturtabileceği ve etik kurullarca sınırlamalar getirildiği açıklanmıştır.

  • Bilim etiği (araştırma etiği)

    Bilim insanlarının denek seçimi, para ödülleri, hayvan deneyleri, katılımcı teşvikleri gibi konularda etik kurallar koyup uyguladıkları alan. Etik kurulları, özellikle sosyoekonomik olarak zayıf kişileri cezbedebilecek yüksek ödülleri sınırlamak gibi önlemler alır; alternatif yollar (manevi teşvik, küçük ödemeler, simülasyonlar) ve bunun getirdiği tartışmalar bilim etiğinin konusudur.

  • Asimetrik bilgi dağılımı

    Bazı kişilerin diğerlerine göre belli bilgiye önceden sahip olması durumu. Metinde Squid Game bağlamında, bir sonraki oyunun bilgisini önceden bilen oyuncuların diğerlerine karşı bilgi avantajı elde etmesi örneğiyle anlatılmıştır.

  • Varlık (servet)

    Sadece para değil; finansal değeri olan her türlü ürünün (hisse senetleri, değerli madenler, para, fiziksel mülk vb.) bir kişinin elinde ihtiyacından fazla bulunması durumu. Varlık kişiye istediği zaman ekonomik işlemler yapabilme imkanı sağlar.

  • Varlık eşitsizliği (servet eşitsizliği)

    İnsanlığın ürettiği ekonomik çıktıların (varlıkların) topluma eşit veya eşite yakın bir şekilde dağılmıyor olması durumu. Metinde zengin küçük kesimlerin toplam varlığın büyük bölümünü aldığı, fakir geniş kitlelerin ise çok küçük pay aldığı istatistiklerle örneklendirilmiştir.

  • Gelir eşitsizliği

    Aynı iş için aynı ücretin ödenmemesi gibi, bireyler veya gruplar arasında gelirlerin adaletsiz dağılımı. Metin, gelir eşitsizliğinin ayrı bir sorun olduğunu belirtmiştir.

  • Grup seçilimi (group selection)

    Evrimsel kuramlarda tartışmalı bir kavram olarak anılan; bazı ideolojilerce, grupların seçilimi veya grupla ilgili seçilim süreçlerinin evrimde rol aldığı iddiası. Metinde bazı politik/ekonomik akımların bu tür tartışmalı kavramlara dayandığı belirtilmiştir.

  • Süperorganizma

    Arı veya karınca gibi türlerde görülen, bireylerin üzerinde 'toplumsal' davranışların kolektif bir organizma gibi yorumlanması; bazı ideolojiler tarafından toplumcu fikirleri desteklemek için örnek gösterilir. Metinde bu kavramın ideolojik kullanımı ele alınmıştır.

  • Pozitron Emisyon Tomografisi (PET)

    Metinde atomun parçalanabilirliğinin tıbbi uygulamalara örnek teşkil ettiği bağlamında geçen radyolojik yöntemlerden biri olarak örneklenmiştir; atomun parçalanabilirliği keşfedildikten sonra geliştirilen radyoloji yöntemleri arasında yer aldığı ve milyonların hayatını kurtardığı vurgulanmıştır.

  • Atomun parçalanabilirliği (nükleer fisyon) - açıklama bağlamında

    Metinde 'atomun parçalanabilir olduğu ve bu parçalanma sonucu muazzam enerji açığa çıkabildiği' gerçeği olarak ifade edilmiştir. Bu doğa gerçeğinin, uygulanış biçimine göre insanlık için yıkıcı (atom bombası) veya yararlı (radyoloji yöntemleri gibi tıbbi uygulamalar) sonuçlar doğurabileceği örneklendirilmiştir.

  • Stanford Hapishane Deneyi

    Metinde kısaca anılan, doğru koşullar sağlandığında insanların ne kadar vahşileşebildiğini gösteren sosyal psikoloji deneyi; deneyle ilgili internette yalan yanlış bilgiler dolandığı ve deneyin insanların davranışları üzerinde etkili olduğu belirtilmiştir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Darwinizm bilimsel olarak faşizm, terör veya baskıcı rejimleri gerektirir veya bunların kaynağıdır.

    Darwinizm, biyolojide doğal seçilim yoluyla evrimi ifade eden bilimsel bir teoridir ve bu bilimsel gerçeğin politik/baskıcı ideolojilerin zorunlu kaynağı olduğu iddiası yanlıştır; Sosyal Darwinizm ideolojik bir yorumdur ve bilimsel evrimden bağımsızdır.

  • "Survival of the fittest" ifadesi, en güçlülerin hayatta kalması demektir.

    "Fit" burada fiziksel güç değil, 'uyum başarısı' anlamındadır; yani çevreye ve üremeye daha uygun olan genotip/strateji hayatta kalır.

  • Doğada bulunan her şey insanlar için iyi veya kabul edilebilir demektir (doğal = iyi).

    Doğal olması bir şeyin etik veya faydalı olduğunu göstermez; doğal örnekler ölümcül veya zararlı olabilir ve 'doğaya başvurma' safsatasıdır.

  • Evrimi kabul eden herkes Sosyal Darwinist olur.

    Çoğu bilim insanı evrim teorisini kabul etse de Sosyal Darwinizm'i benimsemiyor; evrimin gerçekliği ile Sosyal Darwinist ideoloji arasında bağlayıcı bir zorunluluk yoktur.

  • Öjeni (eugenics) ile doğal seçilim aynı şeydir.

    Öjeni yapay seçilimdir; insanlar tarafından istenen özelliklerin seçilip diğerlerinin üremesinin engellenmesi fikridir ve doğal seçilimden (doğadaki evrimsel süreçten) farklıdır.

  • Bilim 'şunu yapın' veya 'şunu yapmayın' diye normatif emirler verir.

    Bilim eylemlerin sonuçlarını ve olası etkilerini gösterir ancak neyin yapılması gerektiğine dair ahlaki seçimleri belirlemez; bu kararlar değerlerimize bağlıdır.

  • Deneyde yüksek para ödülü her zaman kabul edilebilir bir teşviktir.

    Çok yüksek ödemeler sosyoekonomik olarak dezavantajlı kişileri hedef alarak 'münasebetsiz ayartma' oluşturabilir ve etik komiteler bunu sınırlandırır.

  • Evrimsel bakış sadece bireyler arası ölümcül rekabeti açıklar ve işbirliğini göz ardı eder.

    Evrim birçok durumda işbirliği, iletişim ve caydırma davranışlarının seçilimini açıklar; doğrudan ölümcül çatışma genellikle evrimsel olarak dezavantajlıdır.

  • Toplumdaki zenginlik artışı herkes için fırsat anlamına gelir ve sosyal mobilite her zaman yüksektir.

    Veriler sosyal mobilitenin azaldığını ve varlık yoğunlaşmasının arttığını gösteriyor; 1940'larda ebeveyn gelirini geçme olasılığı yüksekti ancak son nesillerde bu oran düştü, yani zenginliğin yoğunlaştığı bir yapı var.

Sorular

  • Squid Game bir Sosyal Darwinizm oyunu mu?

    Evet; dizi, insanları ölümüne rekabete sokarak Sosyal Darwinizm'in hızlandırılmış ve oyunlaştırılmış bir versiyonunu dramatize ediyor.

  • Sosyal Darwinizm nedir?

    Sosyal Darwinizm, doğal seçilim ilkelerinin insan toplumlarına aynen uygulanması gerektiğini savunan ideolojidir; rekabetin serbest bırakılmasını ve 'en güçlülerin' öne çıkmasını savunur.

  • Darwinizm ile Sosyal Darwinizm aynı şey mi?

    Hayır; Darwinizm bilimsel olarak doğal seçilim yoluyla evrimi tanımlar, Sosyal Darwinizm ise bu bilimsel fikirlerden türeyen politik/ideolojik bir yaklaşımdır ve bilimsel dayanağı zayıftır.

  • Evrim teorisi insanların vahşileşmesini veya baskıcı rejimleri haklı çıkarır mı?

    Hayır; evrimsel biyolojiyi bilmek veya kabul etmek, Sosyal Darwinist politikaları benimsemeyi gerektirmez ve çoğu bilim insanı Sosyal Darwinizm'i reddeder.

  • "Survival of the fittest" ifadesi ne anlama gelir?

    "En güçlü" değil "en uyumlu" anlamına gelir; yani 'fitness' hayatta kalma ve üreme başarısıyla ölçülen uyumdur.

  • Münasebetsiz ayartma ne demektir ve neden etik sorun yaratır?

    Münasebetsiz ayartma, özellikle yoksul veya savunmasız kişilere yüksek ödüller vererek onları tehlikeye atmayı kabul ettirmektir; etik kurullar bunun sosyoekonomik dezavantajlı grupları hedeflemesini engellemeye çalışır.

  • Bilim bize ne söyleyebilir; yapıp yapmamak konusunda karar verir mi?

    Bilim, eylemlerin olası sonuçlarını ve risklerini gösterir ama bir eylemin yapılması gerekip gerekmediğini belirlemek ahlaki/ideolojik bir karardır.

  • Doğada sürekli ölümüne rekabet mi vardır yoksa işbirliği de olur mu?

    Doğada işbirliği ve çatışmayı önleyici gösteriler sıkça görülür; doğrudan ölümcül çatışma hayvanlar arasında genellikle son çare olarak kullanılır çünkü maliyetleri yüksektir.

  • Günümüzde varlık (servet) eşitsizliği nasıl bir boyutta?

    Varlık eşitsizliği ciddi boyutlarda; örnek olarak 2019'da en zengin %1'in toplam varlığın büyük bölümünü elinde bulundurduğu ve milyarderlerin servetlerinin büyük nüfusların ekonomilerinden büyük olduğu gösterildi.

  • Zenginler siyasi süreçleri nasıl etkileyebilir?

    Büyük bağışlar ve kaynaklarla siyasi partilere ve politikacılara etki edebilirler; bu da oyun kurallarının kendi lehlerine değişmesine yol açabilir.

Ön Bilgiler

  • Temel evrimsel biyoloji bilgisi (doğal seçilim, fitness kavramı)
  • Genel etik ve biyoetik kavramlarına aşinalık
  • Sosyoloji ve ekonomi terimlerine temel düzeyde hakimiyet (gelir/varlık eşitsizliği)
  • Deney tasarımı ve araştırma uygulamaları hakkında temel bilgi
  • Temel istatistik ve veri okuryazarlığı
  • Kısa/orta düzey İngilizce veya Türkçe medya/dizi kültürü bilgisi (Squid Game'i izlemiş olmak videoyu anlamayı kolaylaştırır)
  • Basit fizik bilgisi (atom, nükleer enerji kavramları) ve tıp görüntüleme teknolojilerine dair genel farkındalık

Tarihsel Bağlam

  • 1859 - Charles Darwin'in Türlerin Kökeni eserinin yayımlanması
  • 1809 - Jean-Baptiste Lamarck'ın eserleri ve Lamarckizm'in ortaya çıkışı
  • 1866 - Gregor Mendel'in bitki melezleme çalışmasının yayımlanması (Mendelyen genetik temelinin atılması)
  • 1938 - Atom çekirdeğinin parçalanabilirliğinin keşfi (nükleer fisyonun tespiti)
  • 1945 - Atom bombasının geliştirilmesi ve kullanılması
  • 1971 - Stanford Hapishane Deneyi'nin gerçekleştirilmesi
  • 1970'ler - Pozitron Emisyon Tomografisi (PET) teknolojisinin geliştirilmesi
  • 1989 - ABD'de varlık dağılımı verisi: en zengin %10'un varlığın %30'una sahip olması
  • 2009 - 308 milyarderin toplam varlığının Dünya'nın en fakir 3.5 milyar insanının varlığına eşit olması
  • 2018 - 26 milyarderin toplam varlığının Dünya'nın en fakir 3.5 milyar insanının varlığından daha fazla olması
  • 2019 - ABD'de en zengin %1'lik dilimin tüm varlığın %39'unu eline geçirmesi
  • 2020 - Dünyadaki en zengin 10 kişinin toplam malvarlığının, 85 milyon nüfuslu Türkiye'nin 2020 yılı toplam ekonomik çıktısının yaklaşık iki katına eşit olması
  • 1940'lar kuşağı - 1940'larda doğmuş kişilerin ebeveynlerini geçme ihtimalinin yüksek olduğu dönemsel istatistik
  • 1980'lerde doğan kuşak - 1980'lerde doğanların ebeveynlerini geçme ihtimalinin düşmeye başlaması
  • 19. yüzyıl
  • 20. yüzyıl
  • 21. yüzyıl
  • 1800'lerin başı
  • 1940'lar
  • 1970'ler
  • 1980'ler
  • 1980'ler - günümüz

Kişiler

  • Charles Darwin

    Evrim ve doğal seçilim kavramlarının isimlendirilmesi ve Sosyal Darwinizm tartışmaları bağlamında anıldı.

  • Jean-Baptiste Lamarck

    Darwin öncesi alternatif evrim görüşü olan Lamarkizm (Lamarckçı Evrim) örneği olarak anıldı.

  • Gregor Mendel

    Genetikteki terimsel ayrım örneği olarak 'Mendelyen veya Mendelci Genetik' bağlamında anıldı.

  • Jeff Bezos

    Amazon'un kurucusu olarak, eşiyle birlikte hem Demokratlara hem Cumhuriyetçilere bağış yapması örneği içinde anıldı.

  • MacKenzie Bezos

    Jeff Bezos'un eski eşi olarak, bağış örneği içinde anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Stanford Hapishane Deneyi hakkında (ayrı) anlatım/inceleme

Stanford Hapishane Deneyi gibi araştırmalarda doğru koşullar sağlandığında insanların ne kadar vahşileşebildiğini zaten görebiliyoruz. Gerçi size bir ara bu deneyi de anlatacağım, o deneyle ilgili de epey yalan yanlış bilgi dönüyor internette... Ama evet, Hayvanlar Alemi'nden bir tür olarak, doğamızın birçok parçasından biri de hayatta kalma güdüsü ve buna bağlı olarak gerektiğinde "vahşileşebilmemiz".

Stanford Hapishane Deneyi'nin anlatılması (deneyin detayları ve internetteki yanlış bilgilerin düzeltilmesi)

Stanford Hapishane Deneyi gibi araştırmalarda doğru koşullar sağlandığında insanların ne kadar vahşileşebildiğini zaten görebiliyoruz. Gerçi size bir ara bu deneyi de anlatacağım, o deneyle ilgili de epey yalan yanlış bilgi dönüyor internette... Ama evet, Hayvanlar Alemi'nden bir tür olarak, doğamızın birçok parçasından biri de hayatta kalma güdüsü ve buna

Öjeniyi neden 'hayal' olarak nitelendirdiğini başka bir videoda açıklamak

Hayalleri bu... Buna neden bir "hayal" dediğimi bir başka videoda anlatırım, kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın. Squid Game'de açık bir şekilde öjeni, yani yapay seçilim vurgusu yok.

Videonun ilerleyen kısmında, spoiler olabilecek bir noktaya geldiğinde izleyicileri uyarmak

Gelin dizi bağlamında bunlarla ilgili neler öğrenebiliriz bir bakalım. Videoda trailerlarda görebileceklerinizden fazla spoiler yok, sadece 1 noktada spoiler olabilecek bir yer var, oraya geldiğimizde de sizi uyaracağım, dolayısıyla isterseniz atlayabileceksiniz, hiç merak etmeyin. Hazırsanız, başlayalım.