- Uyku
Ömrümüzün yaklaşık 3’te 1’ini bilincimiz kapalı olarak geçiriyoruz ve buna, "uyku" adını veriyoruz. Yani uyku dediğimiz şey, sinir sistemiyle ilgili bir durum. Uykunun diğer herhangi bir biyolojik süreçten çok da farklı olmadığını gösteriyor diyebilirim. Karaciğerin alkolü parçalaması veya böbreklerin suyu süzmesi ne kadar sıradansa, uyku da aslında beynin kendi atıklarını temizleyip, sinir sisteminin uyanıkken oluşan sorunları çözmesini sağlayan bir “pit stop” gibi... Uyku hali, "tamamen aktivitesizlik hali" demek değil; hatta böyle bir tanım ciddi anlamda hatalı. Uyku sırasında birçok hayvan türünün vücudundaki yapım işlemleri, yıkım işlemlerine göre daha hızlı işliyor. Bu sayede kas tamiri, protein sentezi, doku büyümesi ve bolca hormon salgısı yapılıyor. Beynin kendisi de uyku sırasında çok aktif çalışır: Gün boyu öğrenilen bilgiler kalıcı hafızaya alınır, beyinde biriken atıklar temizlenir, beyin hücreleri birbiriyle yeni bağlantılar kurarlar veya gereksiz olanları koparırlar.
- Hızlı Göz Hareketi (REM) / REM Evresi
İşte buna, "Hızlı Göz Hareketi" denir ve bu hareketin görüldüğü evreye REM Evresi denir. REM'de rüya görmeye başladığımız için, GABA ve glisin gibi nörotransmiter maddeler yardımıyla vücut yapay bir felç haline giriyor. Teknik olarak REM en derin uyku seviyesi olmasına rağmen, beyin faaliyeti uyanık olduğunuz zamankine en benzer seviyede olduğu için bu evreye "paradoksal uyku evresi" de deniyor. Ortalama bir uyku döngüsünde uykuya daldıktan 1.5 saat kadar sonra ilk defa REM uykusuna giriyoruz. Bu yoğun beyin faaliyeti sırasında hafıza, duygu, vb. alanlardan çağrılan veriler, görsel ve işitsel duyu bölgelerini uyarabiliyor ve bu nedenle zihnimizde görüntü ve sesler oluşabiliyor (rüyalar).
- NREM (REM-harici Evre)
Bu hareketin görülmediği evreye ise NREM, yani REM-Harici Evre diyoruz. Ortalama bir yetişkin 14 dakika içinde uykuya dalıyor ve genelde NREM'in 1. evresine geçiyor. Bu sırada gözleriniz çok hafif ve yavaşça hareket ediyor ve uyanmanız çok kolay oluyor. Ağaçlar üzerinde yaşayan atalarımızdan bize de miras kalmış bir refleks olan "uyku sıçraması", yani "hipnik jerk" de genelde bu evrede yaşanıyor. Sonra 2. NREM evresi geliyor. Burada göz hareketleri tamamen duruyor ve bazen rüya görülebiliyorsunuz. Halen uyanmanız çok kolay, ama sonra "yavaş dalga uykusu" olarak da bilinen 3. ve 4. evreler geliyor. NREM'de görülen rüyaların çoğu bu noktada başlıyor ama burada bile rüya sıklığı REM kadar yüksek değil. Ayrıca bu evrede görülen rüyaları hatırlamanız çok daha zor oluyor. Eğer uyurgezerlik gibi bir rahatsızlığınız varsa, işte evde dolanırken bu evrede oluyorsunuz, çünkü REM'de olanın aksine bu derin uyku halinde kaslarınız felç halinde değil.
- Hipnik jerk (uyku sıçraması)
Ağaçlar üzerinde yaşayan atalarımızdan bize de miras kalmış bir refleks olan "uyku sıçraması", yani "hipnik jerk" de genelde NREM'in 1. evresinde yaşanıyor. Bu evrimsel adaptasyon, onların uyurken ağaçtan düşmesine engel oluyordu, bizde de körelmiş bir refleks olarak arada bir kendini gösteriyor.
- Yavaş dalga uykusu
"Yavaş dalga uykusu" olarak da bilinen 3. ve 4. evreler NREM'in derin uyku aşamalarıdır; burada rüya sıklığı REM kadar yüksek değildir ve bu evrede görülen rüyaları hatırlamanız çok daha zordur.
- Uyurgezerlik (sleepwalking)
Uyurgezerlik gibi bir rahatsızlığınız varsa, evde dolanırken bu evrede (derin NREM/yavaş dalga uykusunda) oluyorsunuz, çünkü REM'de olanın aksine bu derin uyku halinde kaslarınız felç halinde değil.
- Uyku felci (hipnopompik/postdormital ve hipnogojik/predormital)
Halk arasında "karabasan" olarak bilinen şeyse, uyku felci olarak bilinen ürkütücü bir olayın kötü rüyalarla, yani kabuslarla birleşmesinin bir ürünü. Kimi zaman beyin uykudan uyanmasına rağmen vücut halen REM'den dolayı felçli halde olabilir. Buna hipnopompik veya postdormital uyku felci diyoruz. Kişi, bir felç halinde hapsolup kaldığını deneyimlediği için vücudunu korku sarıyor ve REM hali devam edebildiği için kimi zaman ürkütücü rüya imgeleri tetikleniyor ve kişi iyice panik haline sürükleniyor. Bu durumda sıkışan hastalarda müzik, çığlık ve hatta tam cümlelerin kurulduğu halüsinasyonlar görülüyor. Eğer bu uykudan uyanırken değil de uykuya dalarken olursa buna da hipnogojik veya predormital uyku felci diyoruz. Özellikle de narkolepsi gibi uyku hastalıklarında çok sık deneyimlenen bir bilişsel problem bu ve insanların %8'i ila 50'si kadarı ömürlerinde en az 1 kez bunu deneyimliyor, %5 kadarı ise halk arasında karabasan denen bu olayı düzenli olarak yaşıyor.
- Rüya
Bu yoğun beyin faaliyeti sırasında hafıza, duygu, vb. alanlardan çağrılan veriler, görsel ve işitsel duyu bölgelerini uyarabiliyor ve bu nedenle zihnimizde görüntü ve sesler oluşabiliyor. Buna, "rüya" diyoruz. REM'de rüya görmeye başladığımız için rüyaların çoğu REM ile ilişkilidir; NREM'de de rüya görülebilir ama sıklığı ve hatırlanması farklıdır.
- Lüsid rüya (saydam rüya)
Mesela beynin geri kalanı uyurken, üst düzey bilişsel fonksiyonlarla ilişkili beyin bölgeleri uyku seviyesinin üstüne çıkarsa, REM evresinde hala rüya görüyor olmanıza rağmen bu rüyada olan bitenleri bilinçli olarak kontrol edebiliyoruz - veya en azından kontrol edebildiğimizi sanıyoruz. İşte lüsid rüya, yani saydam rüya denen şey bu. Bunu herkes deneyimleyebiliyor ama pratikle bunun yeteneğin geliştirilebileceğini gösteren bazı çalışmalar da var. Hatta Alzheimer tedavisinde kullanılan bazı ilaçların beyinde asetilkolin isimli bir diğer kritik nörotransmiterin birikimini arttırarak lüsid rüya sıklığını artırabileceğini gösteren bir çalışma da var.
- Monofazik uyku
"Monofazik uyku", yani günlük uyku süresini tek seferde alma. Örneğin Simiiformes (maymunlar infratakımı) üyelerinin hepsi monofazik uyku uyuyor; yani günlük uyku ihtiyaçlarını tek seferde alıyorlar.
- Polifazik uyku
"Polifazik uyku", yani günlük uyku süresini birden fazla uykuda alma. Mesela 8 saati tek seferde uyumak yerine 2 tane 4 saatlik uyku ya da 8 tane 1 saatlik uyku şeklinde uyumak polifazik uyku örnekleridir. Polifazik uyku, memelilerin atalarının ve daha önceden evrimleşmiş hayvanların standart uyku stratejisiydi.
- Bifazik uyku
Bifazik uyku, yani gün içinde 2 defa uyuyan düzen; örneğin gecenin ortasında 1-2 saatlik uyanıklığın olduğu ve bunun iki uyku evresiyle ayrıldığı doğal uyku düzeni. Bazı tarihsel metinler ve deneyler insanların yapay ışıklardan mahrum bırakıldığında doğal olarak bifazik düzen göstermesini işaret ediyor.
- GABA ve glisin
REM'de rüya görmeye başladığımız için, GABA ve glisin gibi nörotransmiter maddeler yardımıyla vücut yapay bir felç haline giriyor. (Yani bu nörotransmiterler REM sırasında kas tonusunu baskılayarak vücut felci oluşturur.)
- Asetilkolin
Bazı çalışmalar Alzheimer tedavisinde kullanılan bazı ilaçların beyinde asetilkolin isimli bir diğer kritik nörotransmiterin birikimini arttırarak lüsid rüya sıklığını artırabileceğini gösterdiğini belirtiyor (yani asetilkolin birikimi lüsid rüya sıklığını etkileyebilir).
- Sitokin
Uyku sırasında bağışıklık sisteminiz güçleniyor, mesela sitokin salgısı artarak iltihap ile daha etkili mücadele edebiliyorsunuz. (Yani sitokinler uyku sırasında artan ve iltihaba karşı mücadeleyi kolaylaştıran bağışıklık mesajcılarıdır.)
- Sirkadyen ritim
Günlük hormon döngülerinizin de takip ettiği sirkadyen ritim; (metindeki ifade ile) yani günlük hormon döngülerinizin izlediği ritim, uyku düzeninizin ve hormon salınımlarınızın zamanlamasını belirler.