Uyku: Neden Uyuyoruz? Günde Kaç Saat ve Kaç Defa Uyumalıyız?

5,8 Mn görüntülenme12.09.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıEvrim Ağacı 2021 Yılı İstatistikleri ve Etkinlik Raporu
Derinlemesine

Özet

Video, uyku nedir, hayvanlarda uyku çeşitliliği, uykunun işlevleri, uyku evreleri (NREM/REM), rüyalar, lüsid rüya ve uyku felci gibi anomaliler ile günde kaç saat ve kaç defa uyumamız gerektiği (monofazik vs polifazik) konularını açıklıyor. Ayrıca uykunun fiziksel ve zihinsel sağlık üzerindeki etkileri, yaşa göre uyku ihtiyacı ve tarihsel değişimler (bifazik → monofazik) tartışılıyor.

Terimler

  • Uyku

    Ömrümüzün yaklaşık 3’te 1’ini bilincimiz kapalı olarak geçiriyoruz ve buna, "uyku" adını veriyoruz. Yani uyku dediğimiz şey, sinir sistemiyle ilgili bir durum. Uykunun diğer herhangi bir biyolojik süreçten çok da farklı olmadığını gösteriyor diyebilirim. Karaciğerin alkolü parçalaması veya böbreklerin suyu süzmesi ne kadar sıradansa, uyku da aslında beynin kendi atıklarını temizleyip, sinir sisteminin uyanıkken oluşan sorunları çözmesini sağlayan bir “pit stop” gibi... Uyku hali, "tamamen aktivitesizlik hali" demek değil; hatta böyle bir tanım ciddi anlamda hatalı. Uyku sırasında birçok hayvan türünün vücudundaki yapım işlemleri, yıkım işlemlerine göre daha hızlı işliyor. Bu sayede kas tamiri, protein sentezi, doku büyümesi ve bolca hormon salgısı yapılıyor. Beynin kendisi de uyku sırasında çok aktif çalışır: Gün boyu öğrenilen bilgiler kalıcı hafızaya alınır, beyinde biriken atıklar temizlenir, beyin hücreleri birbiriyle yeni bağlantılar kurarlar veya gereksiz olanları koparırlar.

  • Hızlı Göz Hareketi (REM) / REM Evresi

    İşte buna, "Hızlı Göz Hareketi" denir ve bu hareketin görüldüğü evreye REM Evresi denir. REM'de rüya görmeye başladığımız için, GABA ve glisin gibi nörotransmiter maddeler yardımıyla vücut yapay bir felç haline giriyor. Teknik olarak REM en derin uyku seviyesi olmasına rağmen, beyin faaliyeti uyanık olduğunuz zamankine en benzer seviyede olduğu için bu evreye "paradoksal uyku evresi" de deniyor. Ortalama bir uyku döngüsünde uykuya daldıktan 1.5 saat kadar sonra ilk defa REM uykusuna giriyoruz. Bu yoğun beyin faaliyeti sırasında hafıza, duygu, vb. alanlardan çağrılan veriler, görsel ve işitsel duyu bölgelerini uyarabiliyor ve bu nedenle zihnimizde görüntü ve sesler oluşabiliyor (rüyalar).

  • NREM (REM-harici Evre)

    Bu hareketin görülmediği evreye ise NREM, yani REM-Harici Evre diyoruz. Ortalama bir yetişkin 14 dakika içinde uykuya dalıyor ve genelde NREM'in 1. evresine geçiyor. Bu sırada gözleriniz çok hafif ve yavaşça hareket ediyor ve uyanmanız çok kolay oluyor. Ağaçlar üzerinde yaşayan atalarımızdan bize de miras kalmış bir refleks olan "uyku sıçraması", yani "hipnik jerk" de genelde bu evrede yaşanıyor. Sonra 2. NREM evresi geliyor. Burada göz hareketleri tamamen duruyor ve bazen rüya görülebiliyorsunuz. Halen uyanmanız çok kolay, ama sonra "yavaş dalga uykusu" olarak da bilinen 3. ve 4. evreler geliyor. NREM'de görülen rüyaların çoğu bu noktada başlıyor ama burada bile rüya sıklığı REM kadar yüksek değil. Ayrıca bu evrede görülen rüyaları hatırlamanız çok daha zor oluyor. Eğer uyurgezerlik gibi bir rahatsızlığınız varsa, işte evde dolanırken bu evrede oluyorsunuz, çünkü REM'de olanın aksine bu derin uyku halinde kaslarınız felç halinde değil.

  • Hipnik jerk (uyku sıçraması)

    Ağaçlar üzerinde yaşayan atalarımızdan bize de miras kalmış bir refleks olan "uyku sıçraması", yani "hipnik jerk" de genelde NREM'in 1. evresinde yaşanıyor. Bu evrimsel adaptasyon, onların uyurken ağaçtan düşmesine engel oluyordu, bizde de körelmiş bir refleks olarak arada bir kendini gösteriyor.

  • Yavaş dalga uykusu

    "Yavaş dalga uykusu" olarak da bilinen 3. ve 4. evreler NREM'in derin uyku aşamalarıdır; burada rüya sıklığı REM kadar yüksek değildir ve bu evrede görülen rüyaları hatırlamanız çok daha zordur.

  • Uyurgezerlik (sleepwalking)

    Uyurgezerlik gibi bir rahatsızlığınız varsa, evde dolanırken bu evrede (derin NREM/yavaş dalga uykusunda) oluyorsunuz, çünkü REM'de olanın aksine bu derin uyku halinde kaslarınız felç halinde değil.

  • Uyku felci (hipnopompik/postdormital ve hipnogojik/predormital)

    Halk arasında "karabasan" olarak bilinen şeyse, uyku felci olarak bilinen ürkütücü bir olayın kötü rüyalarla, yani kabuslarla birleşmesinin bir ürünü. Kimi zaman beyin uykudan uyanmasına rağmen vücut halen REM'den dolayı felçli halde olabilir. Buna hipnopompik veya postdormital uyku felci diyoruz. Kişi, bir felç halinde hapsolup kaldığını deneyimlediği için vücudunu korku sarıyor ve REM hali devam edebildiği için kimi zaman ürkütücü rüya imgeleri tetikleniyor ve kişi iyice panik haline sürükleniyor. Bu durumda sıkışan hastalarda müzik, çığlık ve hatta tam cümlelerin kurulduğu halüsinasyonlar görülüyor. Eğer bu uykudan uyanırken değil de uykuya dalarken olursa buna da hipnogojik veya predormital uyku felci diyoruz. Özellikle de narkolepsi gibi uyku hastalıklarında çok sık deneyimlenen bir bilişsel problem bu ve insanların %8'i ila 50'si kadarı ömürlerinde en az 1 kez bunu deneyimliyor, %5 kadarı ise halk arasında karabasan denen bu olayı düzenli olarak yaşıyor.

  • Rüya

    Bu yoğun beyin faaliyeti sırasında hafıza, duygu, vb. alanlardan çağrılan veriler, görsel ve işitsel duyu bölgelerini uyarabiliyor ve bu nedenle zihnimizde görüntü ve sesler oluşabiliyor. Buna, "rüya" diyoruz. REM'de rüya görmeye başladığımız için rüyaların çoğu REM ile ilişkilidir; NREM'de de rüya görülebilir ama sıklığı ve hatırlanması farklıdır.

  • Lüsid rüya (saydam rüya)

    Mesela beynin geri kalanı uyurken, üst düzey bilişsel fonksiyonlarla ilişkili beyin bölgeleri uyku seviyesinin üstüne çıkarsa, REM evresinde hala rüya görüyor olmanıza rağmen bu rüyada olan bitenleri bilinçli olarak kontrol edebiliyoruz - veya en azından kontrol edebildiğimizi sanıyoruz. İşte lüsid rüya, yani saydam rüya denen şey bu. Bunu herkes deneyimleyebiliyor ama pratikle bunun yeteneğin geliştirilebileceğini gösteren bazı çalışmalar da var. Hatta Alzheimer tedavisinde kullanılan bazı ilaçların beyinde asetilkolin isimli bir diğer kritik nörotransmiterin birikimini arttırarak lüsid rüya sıklığını artırabileceğini gösteren bir çalışma da var.

  • Monofazik uyku

    "Monofazik uyku", yani günlük uyku süresini tek seferde alma. Örneğin Simiiformes (maymunlar infratakımı) üyelerinin hepsi monofazik uyku uyuyor; yani günlük uyku ihtiyaçlarını tek seferde alıyorlar.

  • Polifazik uyku

    "Polifazik uyku", yani günlük uyku süresini birden fazla uykuda alma. Mesela 8 saati tek seferde uyumak yerine 2 tane 4 saatlik uyku ya da 8 tane 1 saatlik uyku şeklinde uyumak polifazik uyku örnekleridir. Polifazik uyku, memelilerin atalarının ve daha önceden evrimleşmiş hayvanların standart uyku stratejisiydi.

  • Bifazik uyku

    Bifazik uyku, yani gün içinde 2 defa uyuyan düzen; örneğin gecenin ortasında 1-2 saatlik uyanıklığın olduğu ve bunun iki uyku evresiyle ayrıldığı doğal uyku düzeni. Bazı tarihsel metinler ve deneyler insanların yapay ışıklardan mahrum bırakıldığında doğal olarak bifazik düzen göstermesini işaret ediyor.

  • GABA ve glisin

    REM'de rüya görmeye başladığımız için, GABA ve glisin gibi nörotransmiter maddeler yardımıyla vücut yapay bir felç haline giriyor. (Yani bu nörotransmiterler REM sırasında kas tonusunu baskılayarak vücut felci oluşturur.)

  • Asetilkolin

    Bazı çalışmalar Alzheimer tedavisinde kullanılan bazı ilaçların beyinde asetilkolin isimli bir diğer kritik nörotransmiterin birikimini arttırarak lüsid rüya sıklığını artırabileceğini gösterdiğini belirtiyor (yani asetilkolin birikimi lüsid rüya sıklığını etkileyebilir).

  • Sitokin

    Uyku sırasında bağışıklık sisteminiz güçleniyor, mesela sitokin salgısı artarak iltihap ile daha etkili mücadele edebiliyorsunuz. (Yani sitokinler uyku sırasında artan ve iltihaba karşı mücadeleyi kolaylaştıran bağışıklık mesajcılarıdır.)

  • Sirkadyen ritim

    Günlük hormon döngülerinizin de takip ettiği sirkadyen ritim; (metindeki ifade ile) yani günlük hormon döngülerinizin izlediği ritim, uyku düzeninizin ve hormon salınımlarınızın zamanlamasını belirler.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Uyku tamamen aktivitesizlik ve 'hiçbir şey yapmama' halidir.

    Uyku sırasında hem vücutta (kas tamiri, protein sentezi, hormon salgısı) hem de beyinde (hafıza pekiştirme, atık temizliği, sinaptik yeniden yapılanma) çok aktif süreçler gerçekleşir.

  • Uyku hayatın boşa harcanan zamanıdır; zeki insanlar az uyur.

    Yeterli uyku bilişsel performans, sağlık ve uzun ömür için gereklidir; az uyumak performans düşüşü ve artmış mortalite riski ile ilişkilidir; zeki olmak az uyumakla kanıtlanmaz.

  • Ne kadar çok uyursam o kadar iyi—fazla uyumak zararsızdır.

    Sürekli önerilen üst sınırların üzerinde uyuyanlarda da bilişsel düşüş, kardiyovasküler risk artışı ve yüksek mortalite gözlemlenmiştir; aşırı uyku da zararlı olabilir.

  • Tüm rüyalar sadece REM evresinde olur ve NREM'de rüya yoktur.

    Rüyalar çoğunlukla REM'de yoğunlaşsa da NREM evrelerinde de rüyalar görülebilir; NREM rüyaları daha az sık görülür ve hatırlanması daha zordur.

  • REM uykusu tam bir 'derin uyku' değildir; REM hafif uykudur.

    REM 'paradoksal uyku' olarak adlandırılır çünkü kaslar felç olur (derin yönü) ama beyin aktivitesi uyanıklığa çok benzer; teknik olarak REM derinlik açısından özel bir evredir.

  • Uyku paralizisi veya karabasan mistik/üstün varlıklarla açıklanmalıdır.

    Uyku paralizisi, REM'e bağlı kas atonisinin uyanma ile zamanlama uyuşmazlığından kaynaklanan nörobiyolojik bir olgudur ve halüsinasyonlar REM ile ilişkilidir; tıbbi/psikolojik açıklamalar mevcuttur.

  • Ünlü dahiler (Da Vinci, Tesla, Napolyon vb.) polifazik uyku sayesinde üstün başarılar elde ettiler.

    Bu tip iddiaları destekleyen güvenilir kanıtlar yoktur; bazıları az uyumu seçimleri nedeniyle başarılı olmuş olabilir ama az uyumak dahiliğin nedeni değildir.

  • İnsan beyni polifazik uyku için evrimleşmiştir ve bu herkes için daha verimlidir.

    İnsanların (Simiiformes) çoğu monofazik uyku örüntüsü sergiler; polifazik uyku memeli atalarında yaygın olabilse de insan beyninin evrimi büyük beyin ve sirkadiyen ritimler ile monofazik/haftalık örüntülerle uyumludur ve uzun vadeli yararı kanıtlanmamıştır.

  • Uyku, diğer biyolojik süreçlerden çok farklı, mistik veya esrarengiz bir süreçtir.

    Uyku, karaciğer veya böbrek gibi diğer biyolojik süreçlerle benzer şekilde temel ve açıklanabilir fonksiyonlara hizmet eden normal bir fizyolojik süreçtir; karmaşık ama biyolojik temelli işlevleri vardır.

  • Tüm hayvanlar kesin olarak uyuyordur (ör. süngerlerin de uyuduğu varsayımı).

    Uyku tanımı sinir sistemine bağlıdır; sinir sistemi olmayan organizmalarda (ör. süngerler) uyku kavramı anlamlı olmayabilir ve bu türlerde uyku varlığı kesin olarak saptanmamıştır.

Sorular

  • Neden uyuyoruz?

    Uyku, vücudun ve beynin onarım, büyüme, hormon salgısı, atık temizliği ve öğrenme/unutma dengesi gibi temel işlemleri gerçekleştirdiği zorunlu bir dinlenme ve bakım dönemidir.

  • Günde kaç saat uyumalıyız?

    Yetişkinler için önerilen süre genellikle 7–9 saat arasıdır; ortalama ideal ~8 saattir, bebekler ve yaşlılarda bu süre farklıdır (bebekler ~16 saat, yaşlılar ~5.5 saat civarı).

  • Günde kaç defa uyumalıyız (monofazik mi, polifazik mi)?

    İnsanlar genelde monofazik uyur (günlük uykuyu tek oturumda almak), geçmişte bifazik örüntüler yaygınken polifazik düzenlerin uzun vadeli faydasını destekleyen güçlü bilimsel kanıt yoktur.

  • Tüm hayvanlar uyuyor mu?

    Sinir sistemi olan hayvanların büyük çoğunluğu uyku veya uyku-benzeri inaktivasyon dönemleri gösterir; sinir sistemi olmayan bazı hayvanlarda uyku kavramı geçerli değildir.

  • Uyku sırasında neler olur?

    Fiziksel onarım ve protein sentezi artar; beyin bilgileri pekiştirir, gereksiz bağlantıları temizler, atıkları uzaklaştırır ve hormon/bağışıklık işlevleri aktive olur.

  • REM ve NREM nedir?

    NREM, hafiften derine doğru evreleri içeren uyku türü olup yavaş dalga uykusunu kapsar; REM ise hızlı göz hareketleri ve paradoksal yüksek beyin aktivitesi ile karakterize olup rüyalara sıkça ilişkilidir.

  • Rüyalar nerede ve neden oluşur?

    Rüyalar genelde REM evresinde yoğunlaşır; bu evrede beyin duyu bölgelerini uyarıp görsel/işitsel imgeler yaratır; NREM'de de rüya görülebilir ama daha seyrek ve hatırlanması zordur.

  • Uyku eksikliğinin etkileri nelerdir?

    Kısa vadede bilişsel performans, dikkat ve karar vermede ciddi düşüş; uzun vadede artmış kardiyovasküler hastalık, metabolik bozukluklar, bağışıklık zayıflaması ve artmış ölüm riski görülebilir.

  • Polifazik uyku verimliliği artırır mı?

    Mevcut bilimsel veriler uzun vadede polifazik uykunun insanlarda daha yüksek verimlilik veya yaratıcılık sağladığını desteklemiyor; sirkadiyen ritmin bozulması zarar verebilir.

  • Uyku paralizisi (karabasan) nedir ve neden olur?

    Uyku paralizisi, REM'e bağlı kas atonisi vücudun uyanmasından önce veya sonra sürmesiyle oluşan bir durumdur; bunun sonucu korkutucu halüsinasyonlar ve geçici hareket edememe deneyimleri görülebilir, bu duruma tıbbi açıklamalar vardır ve mistik bir olay değildir.

Ön Bilgiler

  • Temel biyoloji bilgisi (canlılık, sinir sistemi kavramı)
  • Nörobilim/psikolojiye giriş düzeyi (beyin bölgeleri ve işlevleri hakkında temel bilgi)
  • Uyku evreleri (REM/NREM) hakkında temel kavrayış (terimler öğrenilmiş olmalı)
  • Temel istatistiksel/epidemiyolojik okuryazarlık (korelasyon ve risk artışı yorumlama)
  • Fizyoloji: hormonlar, bağışıklık sistemi, doku onarımı kavramları

Tarihsel Bağlam

  • Tarım Devrimi — insanların yerleşik hayata geçişi ve bunun sonraki binlerce yılda insan davranışlarında (uyku düzenleri dahil) değişikliklere yol açması
  • 18. Yüzyıl öncesi metinlerde gecenin ortasında 1–3 saatlik uyanmanın yaygın olduğuna dair belgelerin bulunması
  • Endüstri Devrimi — iş saatlerinin düzenlenmesi, elektrik ve yapay ışığın yaygınlaşması sonucu monofazik uykunun yaygınlaşması
  • Thomas Wehr'un karanlıkta yapılan deneyleri — yapay ışıklardan mahrum bırakılan deneklerde doğal olarak bifazik uyku düzenlerine dönüş gözlemlenmesi
  • Ünlü kişilerle ilgili iddialar (Da Vinci, Tesla, Napolyon vb.) — bu kişilerin polifazik uyku uyguladığına dair yaygın anlatılar fakat bunları destekleyen sağlam kanıtların olmaması
  • Alzheimer tedavisinde kullanılan bazı ilaçlarla ilgili çalışma — bu ilaçların beyinde asetilkolin birikimini artırarak lüsid rüya sıklığını artırabileceğini gösteren araştırma
  • Tarım Devrimi (Neolitik Devrim, MÖ ~10.000)
  • 18. Yüzyıl
  • 18. Yüzyıl Öncesi
  • Endüstri Devrimi (18. - 19. Yüzyıl)

Kişiler

  • Thomas Wehr

    Yapay ışıkların yokluğunda insanların uyku düzenlerinin bifazik hale geldiğini gösteren araştırmayı yapan psikiyatrist olarak anıldı.

  • Leonardo da Vinci

    Polifazik uyku örneği olarak sıkça anılan 'dahiler' arasında örnek gösterildi.

  • Nikola Tesla

    Polifazik uyku uyguladıkları iddia edilen ünlü kişiler arasında örnek verildi.

  • Napoleon Bonaparte

    Polifazik uyku uyguladığına dair popüler iddialarda adı geçen tarihî figür olarak anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Karabasan ve ilgili sinirbilimsel olguların başka videolarda daha detaylı incelenmesi

%8'i ila 50'si kadarı ömürlerinde en az 1 kez bunu deneyimliyor, %5 kadarı ise halk arasında karabasan denen bu olayı düzenli olarak yaşıyor. Bunlara da hep başka videolarda daha detaylı gireriz ama görebileceğiniz gibi bunlar öyle iddia edildiği kadar mistik şeyler değiller... Ama son derece ilginç sinirbilimsel olgular.

Rüyaların biyolojisi hakkında ayrı bir video

Bu videoda rüyaların biyolojisine girmeyeceğim. Sonra ayrı bir video çekeceğim bu konuda, kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini açmayı unutmayın. Ama uykunun bu tuhaflıkları üzerine bir de rüyaların absürt doğasını eklediğimizde, uyku etrafında oldukça kapsamlı bir mitolojik geliştirilmiş olması pek şaşırtıcı değil.

uyku felci (hipnopompik/hipnogojik), karabasan ve bu tür anomalilerin daha detaylı açıklamaları

Özellikle de narkolepsi gibi uyku hastalıklarında çok sık deneyimlenen bir bilişsel problem bu ve insanların %8'i ila 50'si kadarı ömürlerinde en az 1 kez bunu deneyimliyor, %5 kadarı ise halk arasında karabasan denen bu olayı düzenli olarak yaşıyor. Yani siz de ömrünüzde en az 1 kez yaşarsanız şaşırmayın. Bunlara da hep başka videolarda daha detaylı gireriz ama görebileceğiniz gibi bunlar öyle iddia edildiği kadar mistik

Alzheimer tedavisinde kullanılan ilaçların beyinde asetilkolin birikimini artırarak lüsid rüya sıklığını nasıl etkilediği ve bunun detayları

Hatta Alzheimer tedavisinde kullanılan bazı ilaçların beyinde asetilkolin isimli bir diğer kritik nörotransmiterin birikimini arttırarak lüsid rüya sıklığını artırabileceğini gösteren bir çalışma da var. Ama bunların detaylarına ayrı videolarda gireriz. Halk arasında "karabasan" olarak bilinen şeyse, uyku felci olarak bilinen ürkütücü bir olayın kötü rüyalarla, yani kabuslarla birleşmesinin bir ürünü.

Uyku hakkında öğrendiklerimizden yola çıkarak gelecekte hazırlanacak yeni uyku videoları

Yetişkinler için önerilen uyku düzeni, gece saatlerinde, tek veya en fazla iki sefer ve ortalamada toplam 8 saat olması gereken uyku düzeni. Ama bu basit sonuca ulaşana kadar uyku hakkında öğrendiklerimiz, gelecekte yepyeni videolara kapı aralayacak. O zamana kadar kendinize iyi bakın ve uykuyu aksatmayın.