Karabasan: En Korkunç Kabusunuza Hazır mısınız?

1,5 Mn görüntülenme10.02.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıKarabasan Nedir? Gerçek midir? Uyku Felci ile İlişkisi Nedir?
Derinlemesine

Özet

Video, karabasan (uyku felci) deneyimini hem kültürel hem de bilimsel açılardan ele alıyor; uyku ile bilinç, uykuda ölüm (nocturnal death/SANDS), uyku felcinin mekanizması ve karabasanın neden olduğu halüsinasyonlar, önleme ve sonlanma yolları anlatılıyor. Ayrıca Güneydoğu Asya göçmenlerinde görülen gecelik ölüm vakaları, genetik kardiyolojik sendromlar ve popüler kültürde Elm Sokağı Kabusu örneği tartışılıyor.

Terimler

  • Karabasan

    Karabasan dediğimiz şey, uyku felci olarak bilinen ürkütücü bir olayın kötü rüyalarla, yani bugün "kabus" olarak bildiğimiz deneyimle birleşmesinin bir ürünü.

  • Uyku felci

    İşte kimi zaman beyin uykudan uyanıyor ama vücut REM uykusunun etkisinden çıkamıyor ve felçli halde kalıyor.

  • REM evresi

    Rüyalarımızın çoğunu REM evresinde görüyoruz ve uyku felci geçiren kişiler genelde bu REM evresindeyken uyanıyorlar. REM evresinin tipik bir özelliği, o videoda da anlattığım gibi beynin, dışarıdan gelen sinyallerin bilince ulaşmasına izin verdiği eşiği arttırması. Bu sayede yeterince yüksek bir ses çıkarsa veya biri size tokat atarsa uyanıyorsunuz, ama uyku sırasında, normalde uyanıkken duyabileceğiniz şeyleri veya hissedebileceğiniz dokunuşları fark etmiyorsunuz.

  • Uyku atonisi

    Buna 'uyku atonisi' diyoruz.

  • Hipnopompik uyku felci (postdormital uyku felci)

    İşte kimi zaman beyin uykudan uyanıyor ama vücut REM uykusunun etkisinden çıkamıyor ve felçli halde kalıyor. Buna 'hipnopompik uyku felci' veya 'postdormital uyku felci' diyoruz. Kişi, bir felç halinde hapsolup kaldığını deneyimlediği için vücudunu korku sarıyor ve REM hali de devam ettiği için, kimi zaman bu korku nedeniyle ürkütücü rüya imgeleri tetikleniyor ve kişi iyice panik haline sürükleniyor. Bu durumda sıkışan hastalar müzik, çığlık, fısıltılar ve hatta tam cümlelerin kurulduğu halüsinasyonlar görebiliyorlar. Ayrıca felç olan kasların bir kısmı, istemli olarak derin nefes alabilmemizi sağlayan kaslar. REM sırasında nefes ritmi kesik ve sığ hale geldiği için, bu şekilde uyanan kişiler de kesintili ve sığ nefesler alıyorlar. Bunu gidermek için derin bir nefes almak istediklerinde, felç oldukları için bunu yapamıyorlar ve göğüslerinde müthiş bir baskı varmış gibi hissediyorlar. İşte 'göğse bastıran', ya da 'karabasan' imgesi de bu deneyimden kaynaklanıyor.

  • SANDS / SADS / Nocturnal death

    Son derece genç ve tamamen sağlıklı insanlar da uykularında ölebiliyorlar. Buna, 'ani aritmik gece ölümü sendromu', yani kısaca SANDS diyoruz. Kimi zaman 'gece' sözcüğü düşürülerek SADS, yani 'ani aritmik ölüm sendromu' olarak da anılabiliyor. Ama daha ürpertici bir adı da var: 'Nocturnal death', yani 'gece ölümü'.

  • Brugada Sendromu

    Mesela Güneydoğu Asyalılar arasında özellikle yaygın olan Brugada Sendromu diye bir sendrom var. SCN5A geninde meydana gelen bir mutasyon, kalp kasındaki sodyum kanallarını bozuyor. Bu nedenle kalp ritmi bozuluyor ve bir noktada, beklenmedik bir anda, tamamen sağlıklı bireylerde bile kalp krizi nedenli ölüm yaşanabiliyor.

  • SCN5A genindeki mutasyon

    SCN5A geninde meydana gelen bir mutasyon, kalp kasındaki sodyum kanallarını bozuyor. Bu nedenle kalp ritmi bozuluyor ve bir noktada, beklenmedik bir anda, tamamen sağlıklı bireylerde bile kalp krizi nedenli ölüm yaşanabiliyor.

  • Aşırı uyarılmışlık

    Tüm bunlar, 'aşırı uyarılmışlık' denen bir psikolojik durumu tetikliyor. Bu, en ufak sesleri bile, mesela bir fan sesini bile bir tehdit unsuru olarak algılamanıza neden oluyor.

  • dab tsog

    'Peki atalar, insanları neyden koruduğuna inanıyordu? "dab tsog". Yani geceleri insanların göğsüne bastıran bir ruh.'

  • ma đè

    Vietnam'da buna 'ma đè' deniyor. Yani bir 'gölge' veya 'hayalet' tarafından yere bastırılma.

  • guǐ yā shēn

    Çin'de de öyle: 'guǐ yā shēn', yani 'vücuda bastıran hayalet'.

  • khar darakh

    Moğol kültürüne geldiğimizde bu deneyimin 'khar darakh' denen bir şeye evrimleştiğini görüyoruz. Türkçesi? 'Kara Bastıran'.

  • mare / nightmare (İngilizce etimoloji)

    İngilizcede 'kabus' anlamına gelen 'nightmare', motamot bir çeviriyle 'gece kısrağı' demek. Ama 'mare', proto-Germanik dillerde 'maron' sözcüğünden geliyor. Bu, kısrak demek değil. İnsanların göğsüne oturan şeytanlar, veya daha spesifik olarak 'inkubus'lar.

  • İnkubus

    İnsanların göğsüne oturan şeytanlar, veya daha spesifik olarak 'inkubus'lar.

  • kəbāşā

    Ama Aramicede aynı sözcüğün karşılığı 'kəbāşā', yani 'basınç, baskı'.

  • Narkolepsi

    Bu karabasan diye bilinen uyku felci hiç de nadir bir olay değil. Özellikle de narkolepsi gibi uyku hastalıklarında çok sık deneyimleniyor...

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Karabasan cinler, periler veya ataların laneti yüzündendir.

    Karabasan büyük ölçüde REM uykusundan uyanma ile vücudun REM atonisinden çıkamaması sonucu oluşan uyku felcidir; halüsinasyonlar ve korku biyolojik mekanizmalarla açıklanır.

  • 'Nightmare' sözcüğü kelime anlamıyla 'gece kısrağı' olup atlarla ilgilidir.

    'Nightmare' sözcüğündeki 'mare' Proto-Germanik 'maron' kökenine dayanır ve göğse oturan şeytan/inkubus gibi varlıklara işaret eden tarihi bir terimdir, kısrak anlamında değildir.

  • Uyku ile ölüm aynı şeydir; uyku anı ölümle hiçbir farkı olmayan bir bilinç kaybıdır.

    Uyku geri döndürülebilir bir durumdur; fiziksel organlar çalışır ve bilinç tamamen yok olmazken, ölüm geri döndürülemez ve farklı fizyolojik süreçleri içerir.

  • İnsanlar 'uyku yüzünden' ölürler; uyku doğrudan ölme sebebidir.

    Genelde yaşlıların 'uykuda ölmesi' organ yetmezliği veya altta yatan hastalıkların sonucu olup, uyku olayın zamanı olabilir ama esas sebep organ iflasıdır; travma, toksinler ve uyuşturucular da ayrıca ölümle ilişkili olabilir.

  • Genç ve sağlıklı insanlar uykuda ölmezler.

    SANDS/SADS gibi nadir sendromlar ve genetik/aritmik kalp hastalıkları genç ve sağlıklı görünen insanlarda da uykuda ani ölüme yol açabilir.

  • Uyku felci çok nadir görülür.

    Uyku felci oldukça yaygındır; araştırmalara göre nüfusun büyük bir kısmı hayatında en az bir kez deneyimler ve belirli bir yüzde düzenli olarak yaşar.

  • Karabasan esnasındaki sesler ve imgeler gerçek dışı değildir veya sadece hayal ürünü değildirler; mutlaka dışsal bir kaynak vardır.

    Bu algılar REM rüyalarının ve uyanma sürecindeki duyusal eşiğin değişiminin birleşmesiyle ortaya çıkan içsel halüsinasyonlardır ve dışsal bir varlığın kanıtı değildir.

  • Göğse bastırılma hissi fiziksel olarak üstünüze bir şeyin oturmasından kaynaklanır.

    Bu his genellikle REM atonisi ve solunum kaslarının kısmi felci nedeniyle derin nefes alamamaktan kaynaklanır; dışsal bir ağırlıkla ilişkili değildir.

Sorular

  • Hiç karabasan deneyimlediniz mi? (Karabasan nedir?)

    Karabasan, REM uyku atonisinin uyanma ile çakıştığı uyku felci durumudur; kişi hareket edemez, yoğun korku, göğüs baskısı ve halüsinasyonlar yaşayabilir.

  • Uyku ile ölüm arasında fark var mı?

    Evet; uyku geri döndürülebilir bir bilinç kaybı durumudur ve bedensel organlar çalışır, ölüm ise geri dönüşsüz fizyolojik duruma işaret eder; ancak uyku anının bazı yönleri ölüm hissine benzetilebilir.

  • Genç ve sağlıklı biri uykuda ölebilir mi?

    Nadir de olsa evet; SANDS/SADS gibi sendromlar ve bazı genetik/aritmik kalp hastalıkları genç, sağlıklı görünen kişilerde uykuda ani ölüme yol açabilir.

  • Karabasanın nedeni cinler, periler veya ataların laneti midir?

    Bilimsel açıklama bunların üstündedir: Karabasan büyük ölçüde REM uyku atonisi, rüya görüntüleri ve uyanma sürecindeki uyumsuzluktan kaynaklanır; doğaüstü açıklamalar kültürel yorumlardır.

  • Uyku felci esnasında neden göğse baskı ve nefes darlığı hissedilir?

    REM sırasında solunum ritmi sığlaşır ve nefes almayı sağlayan bazı kaslar kısmen felçli olabilir; kişi derin nefes alamayınca göğüste baskı hisseder ve panik artar.

  • Uyku felci ne kadar sürer?

    Çoğu zaman birkaç saniyeden birkaç dakikaya kadar sürer; sonra ya tekrar uykuya dalınır ya da atoni çözülüp kişi hareket edebilir hale gelir.

  • Uyku felci ne kadar yaygındır?

    Ömür boyunca en az bir kez yaşayanların oranı %8–%50 arasında değişir; yaklaşık %5'lik bir grup bunu düzenli olarak tekrarlar.

  • Uyku felcini azaltmak için neler yapılabilir?

    Stresi azaltmak, uyku süresini artırmak, alkol tüketiminden kaçınmak, uyku pozisyonunu değiştirmek ve yaşam tarzı değişikliklerine uyum sağlamak; sık oluyorsa profesyonel yardım alınmalı.

  • Karabasan sık olursa ne yapılmalı?

    Bir psikolog veya psikiyatreye başvurup altta yatan nedenlerin (ör. narkolepsi, travma, anksiyete bozuklukları) değerlendirilmesi ve uygun tedavinin başlatılması gerekir.

  • Güneydoğu Asya göçmenlerinde 'gece ölümü' vakalarının nedeni neydi?

    Yapılan incelemelerde vakaların yaklaşık yarısı Brugada sendromu, uzun QT gibi aritmik kalp hastalıkları gibi bilindik nedenlerle açıklanabildi; geri kalan vakalar açıklanamadı ve kültürel stres/anksite etkileri araştırıldı.

Ön Bilgiler

  • Uyku evreleri hakkında temel bilgi (özellikle REM uykusu)
  • Bilinç ve bilinçsizlik kavramlarına aşinalık
  • Temel kardiyoloji ve aritmi kavramları (kalp krizi, ritim bozuklukları)
  • Genetik temel kavramları (gen mutasyonlarının fenotip etkisi)
  • Temel psikoloji/psikiyatri terimleri (anksiyete, panik, PTSD)
  • Kültürel antropoloji ve mitoloji hakkında temel farkındalık

Tarihsel Bağlam

  • Güneydoğu Asya göçmenleri arasında gece uykusunda ölümler vakaları ve bilimsel ilgi, 1981'e kadar bildirilen vakalar içinde 19 erkek ve 1 kadın ölümü
  • Vietnam Savaşı sonrası Vietnamlı, Laoslu ve Kamboçyalı göçmenlerin Amerika'ya sığınması ve bunun yarattığı kültür şoku
  • SANDS ve SADS terimlerinin kullanımı ile ani aritmik gece ölümü olgusunun tanımlanması
  • Brugada Sendromu tanımlanması 1992
  • SCN5A genindeki mutasyonun kalp sodyum kanalı işlev bozukluğuna yol açması ve bazı ani gece ölümlerini açıklaması, 1990'lar
  • Long QT sendromu ve aritmojenik sağ ventrikül kardiyomiyopatisi gibi kardiyak hastalıkların ani ölümle ilişkilendirilmesi 20. yüzyıl
  • Nightmare kelimesinin Proto-Cermen maron kökenine dayanan etimolojik gelişimi
  • Kabus kelimesinin Arapça kökeni ve Aramice kəbāšā kelimesi aracılığıyla 'basınç, baskı' anlamına gelmesi
  • Elm Sokağı Kabusu filminin yaratılması ve filmin gece ölümleri haberlerinden esinlenmesi, film 1984'te gösterime girmiş olması
  • Antik Yunan Mitolojisi
  • Proto-Cermen dilleri
  • Aramice
  • Arapça
  • Moğol kültürü
  • Vietnam Savaşı 1955-1975
  • Güneydoğu Asya'dan ABD'ye göç dönemi 1970'ler ve 1980 başları
  • Modern popüler kültür 1980'ler

Kişiler

  • Wes Craven

    Elm Sokağı Kabusu filminin yazarı; filmin ilham kaynakları arasında çocukluğunda gördüğü korkutucu bir adam ve metinde bahsedilen 'gece ölümü' haberleri olduğu belirtiliyor.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoyla tutulanlar

uyku felci (hipnopompik/hipnogojik), karabasan ve bu tür anomalilerin daha detaylı açıklamaları

Özellikle de narkolepsi gibi uyku hastalıklarında çok sık deneyimlenen bir bilişsel problem bu ve insanların %8'i ila 50'si kadarı ömürlerinde en az 1 kez bunu deneyimliyor, %5 kadarı ise halk arasında karabasan denen bu olayı düzenli olarak yaşıyor. Yani siz de ömrünüzde en az 1 kez yaşarsanız şaşırmayın. Bunlara da hep başka videolarda daha detaylı gireriz ama görebileceğiniz gibi bunlar öyle iddia edildiği kadar mistik