- Sleepmaxxing
Şu aralar benim de biraz kafaya taktığım bir furya var: "Sleepmaxxing". Türkçeye belki "Uyku Yardırmaca" falan diye çevirebiliriz. Maksat; uykuyu ve uyku kalitesini maksimize etmek, doruk noktasına çıkarmak, maksimize etmek...
- dinlenme (enerji restorasyonu)
uyku, öyle sadece "dinlenme"den (yani "enerji restorasyonundan") ibaret değil.
- sitokin
Uyku sırasında enfeksiyonlara ve enflamasyona karşı bizi koruyan, "sitokin" dediğimiz proteinler üretiliyor; bu sayede immün sistemimiz güçleniyor, daha zor hastalanıyoruz.
- nitrik oksit yolakları
hem de burundan geçen hava nitrik oksit yolaklarını aktive ediyor.
- uyku apnesi
Ayrıca ağzın gece açılması, horlama ve uyku apnesi gibi sorunlarla da yakından ilişkili. Mesela... 100 kişiden az, çoğu zamansa sadece 20-30 denekle yapılan, ağzı bantla kapatılan uyku apnesi hastalarının horlama ve apne oranlarının azaldığını gösteren tek tük çalışmalar var.
- dekonjestan
Burun tıkanıklığı veya fazla burun akıntısının sebebine bağlı olarak farklı tipte dekonjestanlarla, yani tıkanıklık açıcılarla çözülmesi gerekiyor ve bundan muzdaripseniz bir doktora görünmeniz önemli.
- papatya, passiflora, valeryen (kediotu), Ashwagandha ve Kava kava
Tabii bir de papatya, passiflora, valeryen (veya kediotu), Ashwagandha ve Kava kava gibi otlar ve bunlarla yapılan çaylar var. Bunlar, "hafif yatıştırıcı" özellikleri dolayısıyla yaygın olarak tercih ediliyor ama yine bu iddiaları doğrulayabilen çalışma sayısı çok az ve onlar da çok kısıtlı. Mesela bu çayları içenlerin bazılarının deneyimlediği uyku pekişmesinin gerçekten çaydaki maddelerden kaynaklı bir etkiden mi, yoksa çayın işte tadı, sıcaklığı ve hatta çay içme ritüellerinin sakinleştirici etkisinden mi kaynaklandığı bile net değil. Ve bazı riskler de var: Mesela Kava kava aşırı kullanımda karaciğer hasarına yol açabiliyor.
- akıllı saat sensörleri
Mesela akıllı saatlerin giderek gelişen sensörleri ve onlara paralel olarak gelişen mobil uygulamalar, kalp ritmi, deri sıcaklığı, kanda çözünmüş oksijen seviyesi ve kol hareketlerini bir arada değerlendirerek müthiş derinlikte analizler sunabiliyorlar. Bu, problemleri teşhis etmek açısından önemli bir araç, çünkü horlama, apne, ani gürültüler, gece boyu kaç kez uyandığınız, kalp ritminizin ne oranda düştüğü, "restoratif uyku" olarak da bilinen dinlendirici derin uykuyu ne kadar uyuduğunuz gibi, "klinik değeri olan" bir dolu şeyi öğrenebiliyorsunuz.
- radyasyon (saat iddialarıyla ilgili)
İnternette bu saatler konusunda saçma sapan bir dolu da iddia var; mesela bazıları bunların "radyasyon" yaydığını söyleyerek insanları korkutuyorlar. Halbuki bazen ışığını görebildiğiniz bu akıllı saat sensörlerinin anlamlı hiçbir zararı yok. Bunlar, "radyasyon" ne demek bilmeyen insanların uydurduğu zırvalar.
- ortosomni
Eğer veri okuma konusunda yeterli eğitiminiz yoksa, uykunuzla ilişkili olan ama anlamlarını bilmediğiniz sayıları optimize etme ve uyku skorunuzu her zaman 100 yapma gibi kaygılar sizi gereksiz strese sokarak "ortosomni" dediğimiz bir takıntıya neden olabilir ve uyku kalitenizi arttırmak yerine azaltabilir.
- topraklama
Topraklama, başlı başına tartışmalı bir konu... Burada iddia, vücudu toprağa değdirdiğimizde (veya nihayetinde toprağa ulaşan topraklama kablolarına bağladığımızda), vücutta biriken ve hem enflamasyona hem de sinir-strese neden olan elektronları attığımız yönünde. Halbuki elektronların enflamasyona veya sinir-strese neden olduğunu gösteren anlamlı büyüklükte hiçbir çalışma yok ve bu iddia modern tıpta kabul de görmüyor.
- derin basınç stimülasyonu
Keza 10-15 kiloya varan ağırlıklı battaniyeler altında uyumanın da bir insana sarılmayla eşdeğer olan "derin basınç stimülasyonu"nu tetiklediği ve bunun ekstra rahatlamaya neden olduğuna inanılıyor. Buradaki bulgular birazcık daha umut verici; mesela klinik düzeyde insomni olan 120 İsveçliyle yapılan bir çalışmada ağır battaniyeyle uyuyanların 4 hafta sonunda insomni skorlarının en az %50 oranında düşme ihtimali 26 kat arttı.
- mavi ışık
uykuya dalmadan önce cep telefonları ve tabletler gibi cihazların ekranından yayılan mavi ışığı bloke eden filtreler kullanmak yönünde... İddiaya göre bu ışık, melatonin salgısını baskılayarak beynimizi havanın halen aydınlık olduğuna inandırıyor.
- melatonin
melatonin, "sirkadyen ritim" dediğimiz uyku-uyanıklık döngülerimizi kontrol eden, epifiz bezinden salgılanan bir hormon. Bu hormon, özellikle de ışığın az olduğu akşam ve gece saatlerinde salgılanarak vücudumuzu bir sonraki güne hazırlıyor.
- sirkadyen ritim
"sirkadyen ritim" dediğimiz uyku-uyanıklık döngülerimizi kontrol eden... Ayrıca daha sonra: Bunu düzende tuttunuz mu, vücudunuz da sizinle birlikte çalışarak uyku kalitenizi arttırıyor. Her gün en az 20-30 dakika, özellikle de sabah uyandıktan kısa bir süre sonra Güneş gördüğünüzden emin olun.
- GABA reseptörleri
Magnezyum, hücre içi süreçlerimizde rol alan bir mineral ve özellikle de beynimizdeki GABA reseptörlerini destekleyerek rahatlamayı ve gevşemeyi sağlayabiliyor.
- 5-HTP (5-Hydroxytryptophan)
Reçetesiz alınabilen diğer takviyeler arasında 5-HTP (yani 5-Hydroxytryptophan) veya dümdüz triptofan gibi şeyler de var. Bunlar, beynimizdeki bir başka kritik hormon olan serotoninin öncülleri - ki ilginç bir şekilde serotonin de melatonin yapımında gerekiyor. Yapılan bazı çalışmalar 5-HTP'nin uykusuzluğu azalttığını ve REM evresini uzatabildiğini gösteriyor; ama yine de genel geçer kullanım için yeterli veri birikmiş değil.
- serotonin sendromu
Hatta uyarayım: 5-HTP gibi molekülleri günümüzde yaygın olarak kullanılan serotonerjik antidepresanlarla birlikte alınırsa "serotonin sendromu" gibi riskli nörobiyolojik sorunlara yol açabiliyor.
- antihistaminikler (difenhidramin, doksilamin)
Uyku denince akla gelen ilk ilaç grubu, aramızda alerjisi olanların da çok iyi bileceği üzere, "Benadryl" adıyla da bilinen difenhidramin, veya doksilamin gibi antihistaminikler, yani alerji ilaçları... Ama aslen sadece akut alerjiler için kullanılması gereken ve reçetesiz olarak temin edilebilen bu ilaçları alerji için değil de uyku amaçlı kullanıyorsanız, derhal bırakın. Çünkü mesela 3 yıl boyunca düzenli difenhidramin kullanımı ile, demans ve Alzheimer gibi hastalıklarda %50'ye varan dev oranlarda artış arasında bir ilişki var. Ayrıca vücudumuz bu alerji ilaçlarına karşı sadece 3-4 günde direnç geliştiriyor ve bunların mayıştırıcı etkisi kayboluyor; dolayısıyla bir işe de yaramıyorlar. Buna rağmen inatçı bir şekilde kullanıldığında bu ilaçlara psikolojik ve kimyasal bağımlılık geliştirebiliyorsunuz. Ve son olarak, her uykuya daldıran veya uzun uyutan ilaç, daha kritik faktör olan "uyku kalitesini" illaki arttırmıyor. O nedenle de antihistaminiklerle uyuyan birçok kişi, aslında kaliteli bir uyku çekemeden uyanıyorlar. İşte bu nedenlerle Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi, antihistaminik yardımıyla uykuyu kesinlikle önermiyor.
- hipnotikler (zolpidem, temazepam)
Bunlar 2 ana kategoriye ayrılıyor: İlki; zolpidem ve temazepam gibi "hipnotikler". Bunların en azından kısa vadede çalıştığını gösteren çok güçlü kanıtlar var: Mesela benzodiazepin-sınıfı ilaçların uykuya dalma süresini kimi vakada 20 dakikaya kadar azaltabildiği biliniyor. Ayrıca antihistaminiklerin aksine, bu ilaçlarla uyuyan kişilerin kendi raporladıkları uyku kalitesi de daha yüksek oluyor. Sorun şu ki, bu ilaçlar sadece kısa vadede işe yarıyorlar ve maalesef antihistaminikler gibi bunlar da bağımlılığa ve uzun vadede hafıza sorunlarına neden olabiliyorlar.
- benzodiazepin
Mesela benzodiazepin-sınıfı ilaçların uykuya dalma süresini kimi vakada 20 dakikaya kadar azaltabildiği biliniyor.
- antidepresanlar (trazodon, mirtazapin, doxepin)
İkinci grup reçeteli ilaçsa; trazodon, mirtazapin ve doxepin gibi antidepresanlar... Ama uyku bozukluklarının tedavisinde bunlar antidepresan-etki yaptıkları dozlarda değil de, onun altındaki dozlarda kullanılıyorlar. Mesela trazodon için konuşacak olursak; bu, genelde 150 ila 600 miligram arasında reçete edilen bir antidepresan. Ama uykuyu pekiştirmek için kullanıldığında 100-150 miligram ve altında, yani çok daha düşük bir dozda reçete ediliyor. Ve yapılan birçok çalışma, düşük doz antidepresanların diğer metotlara göre daha geniş bir popülasyonda daha iyi çalıştığına işaret ediyor. Mesela Amerikan İlaç ve Gıda Başkanlığı, insomni gibi uykusuzluk hastalıklarının tedavisinde 3 ila 6 miligram düzeyinde doxepin kullanımını halihazırda onaylamış halde. Trazodonun da uyku süresini 42 dakikaya varan sürelerde arttırdığını ve gece sık sık uyanma ihtimalini düşürdüğünü gösteren çalışmalar var.
- kronobiyoloji
Bunu düzende tuttunuz mu, vücudunuz da sizinle birlikte çalışarak uyku kalitenizi arttırıyor. ... Çünkü sirkadyen ritmimiz ve kronobiyolojimiz, yani biyolojik saatimiz bu ikisine bağlı.
- REM evresi
Yapılan bazı çalışmalar 5-HTP'nin uykusuzluğu azalttığını ve REM evresini uzatabildiğini gösteriyor.
- kortizol
Mesela en büyüğü 20 katılımcılı olan bazı çalışmalar, uyku öncesindeki 1-2 saat içinde e-okuyucu veya cep telefonu gibi mavi ışık yayan cihazlara maruz kalanların uyku süresinin kısaldığını, uykuya dalma süresinin ve stres hormonu olan kortizol salgısının arttığını gösteriyor.
- uyku skoru
Çünkü saatiniz size bir uyku skoru verecek ama o çok kaba bir metrik, onu ve onu hesaplamakta kullanılan faktörleri doğru yorumlamanız gerekiyor. Bunu yapamadığınızda da strese gireceksiniz... Çünkü çoğu araştırma, kişilere nasıl hissettiklerini sorarak, "subjektif uyku kalitesi" dediğimiz şeyin artıp artmadığına bakıyor. Haliyle bu, yeterince güvenilir bir yöntem değil; çünkü kendimden biliyorum, akıllı saatimin uykuma çok yüksek skorlar verdiği bazı günlerde kendimi çok yorgun hissedebiliyorum veya bazen görece düşük skor verdiğinde (en azından o skora göre) çok daha iyi hissedebiliyorum.