Özet
Video, kedilerin vahşi doğada ve evde dışkılarını ve yiyeceklerini neden gizlediklerini etolojik ve evrimsel açıdan açıklar; antik DNA çalışmaları, evcilleşme yolları ve kedilerin insanları nasıl algıladığı üzerine gözlemler aktarılır. Desmond Morris ve John Bradshaw gibi davranış bilimcilerinin yorumları ile kedilerin hediye sunma, mırıldama ve territorial davranışları gibi konulara değinilir.
Terimler
- Dışkı gömme davranışı
Kediler, vahşi doğada dışkılarını ve yemeklerini gizlerler; çünkü bunların kokusu yerlerini diğer avcılara, avladıkları yemekleri ise rekabet ettikleri diğer kedilere belli eder.
- Besin zincirinin en üstündeki kediler
Hatta ilginç bir şekilde, jaguarlar gibi besin zincirinin en üstündeki kediler bu dışkı gömme davranışını sergilemezler, çünkü onları avlayan yoktur; rakipleri de geniş alanlara dağılmış halde bulunur.
- Yapay Seçilim
Mesela köpekleri Yapay Seçilim yoluyla vahşi kurtlardan isteklerimiz doğrultusunda evrimleştirdiğimizi biliyoruz. Onlardan sürü gütme, evimizi koruma ve taşımacılık gibi amaçlarla faydalandık. Yani kurtları seçerek biz evcilleştirdik.
- Antik DNA araştırması
2017 yılında Nature'ın Ekoloji ve Evrim dergisinde yayınlanan bir antik DNA araştırması, vahşi kedilerin hayatımıza girdiğinden beri pek değişmediğini gösteriyor.
- Tarım Devrimi
Tarım devrimi sonrası tarım ürünlerinin ve ambarların sayısının artmasına bağlı olarak fareler başımızın belası haline geldi.
- Evcilleştirme (kediler bağlamında)
Mesela evcil kedilerin atası olan vahşi kediler, 9000 yıl kadar önce hayatlarımıza daha ziyade 'zorla' girdiler. Bir kısmına evlerimizi açmamız, bu vahşi kedilerle Yapay Seçilim yoluyla evrim olmaksızın karşılıklı bir ilişki geliştirmemizin önünü açmış olabilir.
- Etolog / Hayvan davranışı bilimcisi
Hayvan davranışları denince akla gelmesi gereken ilk kişi, ünlü hayvan davranışı bilimcisi, ya da etolog ve zoolog, Desmond Morris'tir. Bugüne kadar hayvan davranışlarıyla ilgili yaptığı sayısız gözlem ve kitap, bilim insanları ve genel halk için yol gösterici olmuştur.
- Teritoryal (alan savunmacısı)
Morris'e göre kedilerin sahiplerinin evinde bile aşırı teritoryal (yani alan savunmacısı) ve öfkeli olmasının... nedeni, kedilerin her ne kadar sizin ev arkadaşınız olsalar da, sizi sahipleri, evi de güvenli bir yuva olarak görmemeleridir!
- Kedi selamı (kuyruğunu havaya kaldırma)
Kapıdan girdiğinizde kediniz kuyruğunu havaya kaldırarak sizi selamlar. Kediler bu selamı kendilerine zarar vermeyeceğini bildikleri diğer kedileri karşılarken kullanır.
- Avlarını sunma davranışı
Kedinizin öldürdüğü fare ve kuşları size sunmalarının nedeni size hediye getirme merakı değil. Kediler, avladıkları şeyleri yerken sizin onları ve avlarını koruyacağınızı bilirler.
- Leş (kedi beslenmesi bağlamında)
Bir kedi, bir hayvan leşine dişlerini gömdüğü anda tadının o alışageldiği ve tam da damak tadına göre hazırlanmış hazır mamalardan çok daha lezzetsiz olduğunu fark eder. Bu nedenle evcil kediler neredeyse hiçbir zaman avlarını yemezler.
- Sürü gütme (örnek amaç)
Onlardan sürü gütme, evimizi koruma ve taşımacılık gibi amaçlarla faydalandık.
Doğru Bilinen Yanlışlar
- Kediler tamamen evcilleştirilmiş ve insanlar tarafından yapay seçilimle evrimleştirilmiştir (köpekler gibi).
Kediler büyük ölçüde kendi başlarına insan yerleşimlerine yaklaşarak komensal bir ilişki geliştirmiştir; antik DNA bulguları kedilerin vahşi atalarından çok da değişmediğini gösterir ve güçlü yapay seçilim köpeklerdeki kadar belirleyici olmamış olabilir.
- Kediler öldürdükleri avları sahiplerine 'hediye' olarak getirirler çünkü paylaşmak istiyorlardır.
Kediler avladıkları şeyi getirirken sahiplerine bununla hediye vermek amaçlı değil, avı yerken sahibinin onları ve avlarını koruyacağını düşündükleri için böyle davranırlar.
- Kedilerin davranışları tamamen otomatik, mekanik tepkilerdir; bilinçleri yoktur.
Hayvan davranışları otomatik değildir; kediler algı ve değerlendirme kapasitesine sahiptir, örneğin bir insanın kendisine zarar vermeyeceğini öğrenebilirler.
- Dışkı gömme davranışı sadece temizlik amaçlıdır.
Asıl neden dışkı ve yiyecek kokusunun yerlerini avcılara ve rakip kedilere bildirmesini önleyerek güvenliği sağlamak olup temizlik ikincil bir açıklama olabilir.
- Tüm kediler dışkı gömer; bu evrensel bir kuraldır.
Bazı büyük yırtıcı kediler (örneğin jaguarlar) dışkı gömme davranışı göstermezler çünkü onların korunmaya ihtiyaçları yoktur ve rakipleri daha seyrek dağılımdadır.
Sorular
- Kediler neden dışkılarını gömüyor?
Vahşi doğada dışkı kokusunun yerini hem avcılara hem de rakip kedilere bildirmesini önlemek için kokuyu gizlemek amacıyla dışkılarını gömerler.
- Kediler evde neden dışkılarını ve yiyeceklerini gizliyor; kimden saklanıyorlar?
Evde bile kediler insanları daha büyük ama zararsız 'rekabetçi' kediler olarak algılayabilirler, bu yüzden alanlarını ve kaynaklarını saklama eğiliminde olabilirler.
- Tüm kediler tam anlamıyla evcilleştirildi mi?
Hayır; antik DNA çalışmaları evcil kedilerin atalarının insanlarla yaklaşık 9000 yıldır ilişkide olduğunu gösteriyor ama bu süreç köpeklerdeki gibi güçlü yapay seçilimle oluşmamış olabilir.
- Kediler ile köpeklerin evcilleştirilmesi nasıl farklıdır?
Köpekler insanlar tarafından yapay seçilim yoluyla kurtlardan evcilleştirilirken, kediler farelerin yoğunlaştığı insan yerleşimlerine kendi başlarına yaklaşarak daha çok komensal bir ilişki geliştirip zamanla insanlarla beraber yaşamaya başladı.
- Neden bazı büyük kediler dışkı gömme davranışı göstermez (ör. jaguar)?
Apex (zirve) yırtıcılar genellikle onları avlayacak bir tür olmadığı ve rakipleri geniş alana yayıldığı için dışkılarını gizleme gereği duymazlar.
- Kediler neden sahiplerine öldürdükleri fare ve kuşları getirirler?
Bu davranış genelde 'hediye verme' değil, kedinin avlarken sahibinin onları ve avlarını koruyacağı beklentisinden kaynaklanır.
- Kediler yakaladıkları hayvanları niçin genellikle yemiyor?
Doğal leşin tadı, evcil kedilerin alışık olduğu ve tercih ettiği hazır mamaların tadına göre daha az cazip olduğundan çoğu evcil kedi avını yemez.
- Kediler insanları nasıl algılıyor; gerçekten 'sahip' olarak mı görüyorlar?
Kediler insanları genellikle daha büyük ama zararsız birer kedi gibi algılar; aynı zamanda sizin onlara zarar vermeyeceğinizi de öğrenirler.
- Kedinin kuyruğunu havaya kaldırarak selamlaması ne anlama gelir?
Kedilerde kuyruk yukarı selamlaşması, diğer kedilerle gösterdikleri dostça karşılama davranışının insanlara yansıyan versiyonudur.
- Hayvan davranışları tamamen otomatik mi?
Hayır; hayvanlar çevrelerini algılar, değerlendirme yapar ve buna göre davranışlar sergiler; yani belli bir bilinç ve algıya sahiptirler.
Ön Bilgiler
- Temel biyoloji bilgisi (özellikle evrimsel kavramlar)
- Hayvan davranışları hakkında temel anlayış (etoloji terimleri)
- Domestikasyon ve yapay seçilim kavramlarına aşinalık
- Ekoloji ve besin zinciri kavramları hakkında temel bilgi
- Bilimsel araştırma/yayın türlerine (makale, antik DNA çalışması) aşinalık
Tarihsel Bağlam
- 2017 - Nature Ecology and Evolution dergisinde yayınlanan antik DNA araştırması: vahşi kedilerin hayatımıza girdiklerinden beri pek değişmediğini gösterdi
- Yaklaşık 9000 yıl önce - Evcil kedilerin atası olan vahşi kedilerin insan yaşamına girişi
- Tarım Devrimi sonrası - Tarım ürünleri ve ambarların artması sonucu fare sorununun ortaya çıkması
- Evcil kedilerin ortaya çıkışıyla ilgili süreç: vahşi kedilerin fareleri izleyerek insan yerleşimlerine yaklaşması ve bazılarının evlere kabul edilmesi (Yapay seçilim olmaksızın karşılıklı ilişki gelişmesi)
- Köpeklerin evcilleştirilmesi: Kurtlardan Yapay Seçilim yoluyla köpeklerin evrimleşmesi (tarih öncesi; sürü gütme, ev koruma ve taşımacılık amaçlarıyla kullanılması)
- Tarım Devrimi (Neolitik Devrim)
- Yaklaşık 9000 yıl önce
Kişiler
- Desmond Morris
Kedilerin davranışlarını açıklayan ünlü etolog; kedilerin dışkı ve besin gömme davranışına ilişkin görüşleri videoda aktarılıyor ve kitapları referans gösteriliyor.
- John Bradshaw
"Kedi Mantığı" adlı kitabın yazarı; kedilerin teknik olarak vahşi hayvanlar olduğunu ve insanları baskıcı büyük kediler olarak gördüklerini öne sürüyor.
- Mert Yeşilyurt
Videonun Patreon destekçileri arasında adı geçen kişi.
- Hazal Koptagel
Videonun Patreon destekçileri arasında adı geçen kişi.
- Gökhan Tüşün
Videonun Patreon destekçileri arasında adı geçen kişi.