Oppenheimer Kumarı: Tek Bir Atom Bombası Dünyayı Yok Edebilir mi?

614 B görüntülenme31.08.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıOppenheimer'ın Ölüm Kumarı: Nükleer Bir Silah, Atmosferin Tutuşmasına Neden Olabilir mi?
Derinlemesine

Özet

Video, Oppenheimer filmindeki bir sahne üzerinden ilk atom bombasının atmosferi tutuşturup Dünya'yı yok edip edemeyeceğini inceliyor; Teller, Konopinski ve Marvin'in 1946 tarihli hesaplamalarını, zincirleme nükleer tepkime mantığını, enerji üretim ve kayıp mekanizmalarını (ör. Bremsstrahlung, tersine Compton) ve tarihteki önemli nükleer testleri tartışıyor. Sonuç olarak atmosfere yayılacak bir termonükleer zincir için gereken koşulların pratikte sağlanmasının neredeyse imkânsız olduğu, olasılığın "sıfıra yakın" olduğu vurgulanıyor.

Terimler

  • fisyon

    Fisyonda iri ve kararsız bir atoma, mesela Uranyum-235 izotopuna bir nötron fırlatarak onu kripton ve baryum gibi daha ufak atomlara parçalıyoruz. Bu sırada uranyumun proton ve nötronlarını bir arada tutan bağ enerjisi açığa çıkıyor ve etrafa bir enerji saçılıyor.

  • füzyon

    Füzyonu; yani hidrojen atomlarının döteryum ve trityum gibi daha ağır olan hidrojen izotoplarının birbirine kaynaşması sırasında açığa çıkan enerjiyi kullanarak bir bomba yapmak.

  • zincirleme nükleer tepkime

    Sistemizi öyle bir kurmalısınız ki, fisyon yapıyorsanız bir atomun parçalanması sonraki atomları da parçalamaya yetmeli; füzyon yapıyorsanız iki atomun kaynaşması sırasında çıkan enerji, sonraki iki atomu da kaynaştırmaya yetmeli. İşte buna, 'zincirleme nükleer tepkime' diyoruz.

  • Uranyum-235

    İri ve kararsız bir atom örneği olarak verilen izotop; fisyonda örneğin Uranyum-235 izotopuna bir nötron fırlatarak onu kripton ve baryum gibi daha ufak atomlara parçalıyoruz.

  • nötron

    Fisyonu başlatmak için atılan parçacık; 1 adet uranyumun tek 1 nötronla parçalanması sırasında açığa çıkan yeni nötronlar, gidip bir sonraki uranyum atomlarını parçalıyorlardı.

  • bağ enerjisi

    Uranyumun proton ve nötronlarını bir arada tutan bağ enerjisi; fisyonda bu bağ enerjisi açığa çıkıyor ve etrafa bir enerji saçılıyor.

  • döteryum ve trityum

    Döteryum ve trityum gibi daha ağır olan hidrojen izotopları; füzyonda hidrojen atomlarının döteryum ve trityum gibi daha ağır olan hidrojen izotoplarının birbirine kaynaşması sırasında enerji açığa çıkıyor.

  • azotların kaynaşması (azot füzyonu)

    7 protonu ve 7 nötronu olan iki azot atomu birbirine kaynaşırsa, 14 proton ve 14 nötronlu silisyum atomu oluşuyor. Daha sonra bu silisyum, yüksek enerji altında birçok farklı şekilde parçalanabilir; ama en olası ve tehlikeli olan 5 tanesi bunlar. Çünkü bu 5 tepkimenin her birinde gama ışınları gibi radyasyon; nötron veya proton gibi bir parçacık; veya silisyumdan daha küçük olan karbon gibi bir atom fırlatılıyor ve etrafa megaelektronvolt cinsinden bir miktar enerji saçılıyor.

  • Coulomb bariyeri

    Biliyorsunuz, iki atomu birbirine yaklaştırmaya çalışırsanız, elektronların birbirini itmesini göz ardı edecek olsanız bile, pozitif yüklü çekirdekler birbirini iteceği için iki atom birbirine kaynaştıramazsınız. İşte buna, Coulomb bariyeri diyoruz. Ama Güçlü Nükleer Kuvvet ... Bu elektrostatik direncin bir enerji sınırı var. O sınır aşılırsa, Coulomb bariyeri aşılmış oluyor ve atomların çekirdekleri birbiriyle kaynaşabiliyor.

  • Bremsstrahlung (frenleme radyasyonu)

    Almancada 'frenleme radyasyonu' gibi bir anlama gelen bu terim, elektron veya atom çekirdeği gibi yüklü parçacıkların hızla yavaşlaması sırasında civardaki diğer atom çekirdeklerinin elektrik yükünün etkisi altında etrafa saçtıkları elektromanyetik radyasyona işaret ediyor. Bu enerji saçılması fotonlar yoluyla olduğu için, bunların zincirleme tepkimeyi sürdürme ihtimali bulunmuyor.

  • Tersine Compton Saçılımı

    Yüksek enerjili parçacıklar, sahip oldukları bu büyük enerjinin bir kısmını düşük enerjili fotonlara aktarabiliyorlar.

  • sigma çarpı V (σ·V)

    Füzyonun yaşanma olasılığı olarak anılan terim; Teller ve ekibi birim zaman başına üretilen enerjiyi hesaplamak için N ile gösterilen havadaki azot yoğunluğunu, füzyonun yaşanma olasılığı olan 'sigma çarpı V' ve her sefer açığa çıkan enerjiyle (yani Q ile) çarpmaları gerektiğini belirtiyorlar.

  • N (azot yoğunluğu)

    Havadaki azot yoğunluğu; Teller ve ekibinin hesabında N ile gösterilen ve atmosferde santimetreküp başına 40 kentilyon atom olarak bilinen değer.

  • Q (açığa çıkan enerji)

    Her sefer açığa çıkan enerji; Teller ve ekibinin denkleminde yer alan, örneğin az önce belirtilen durumda 17.7 megaelektronvolt olan miktar.

  • güvenlik faktörü

    Enerji saçılımı ile üretim arasındaki fark için kullanılan terim; aradaki fark (ki bu farka 'güvenlik faktörü' diyoruz) 1.6'lara kadar düşüyor. Yani şu noktaya kadar yaptığımız hesaplarda sadece %60'lık bir hata yaptılarsa, atmosferi yok edebilirlerdi.

  • Gadget

    İlk atom bombası olan Gadget; Manhattan Projesi sonucu üretilen Gadget ile daha sonraki testlerdeki (ör. Mike) enerji karşılaştırmaları yapılıyor.

  • Mike (Mike testi)

    Teller'ın füzyon aşkının ilk meyvesinin yaklaşık 10 yıl sonra, 1 Kasım 1952'de yapılacak olan Mike kod adlı teste kadar bekleyeceği; bu patlama 82 tonluk hidrojen bombasının 10.4 megaton enerji saçması şeklinde gerçekleştiği ve Gadget'tan 560 kat daha güçlü olduğu bilgisi bağlamında verilen test adı.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Tek bir atom bombası atmosferi tutuşturarak dünyayı yok edebilir.

    Detaylı hesaplamalar ve enerji kayıpları göz önüne alındığında atmosferin kendiliğinden tutuşturulması için gereken başlangıç enerjisi çok daha büyüktür; pratikte bu olasılık sıfıra yakındır.

  • Kimyasal patlayıcılar veya sinematik piroteknik atom bombasının etkisini gerçekçi şekilde taklit edebilir.

    Kimyasal reaksiyonlar (ör. TNT, C4, termit) çekirdek tepkimelerinin enerjisinden milyonlarca kat daha zayıftır; gerçek nükleer patlamanın etkisini taklit edemezler.

  • Tek bir çekirdek tepkimesinden çıkan enerji makroskopik olarak büyük ve etkili bir miktardır.

    Tek bir fisyon (~200 MeV) veya tek bir D–T füzyon (~17.6 MeV) reaksiyonunun enerjisi makroskopik uygulamalar için ihmal edilebilecek düzeydedir; zincirleme tepkimeler gereklidir.

  • Füzyon her zaman tekil tepkime başına fisyonun açığa çıkardığından daha fazla enerji verir.

    Per reaksiyon D–T füzyonu genellikle fisyona göre daha az enerji verir, ancak füzyonlu cihazlarda çok daha fazla sayıda tepkime birim zamanda gerçekleşebilir ve toplamda çok daha yüksek patlama enerjisi ortaya çıkabilir.

  • Enerji kayıpları sadece Bremsstrahlung'dan ibarettir.

    Bremsstrahlung önemli bir kayıp mekanizmasıdır ama ters Compton saçılımı gibi diğer mekanizmalar da yüksek enerjili parçacıkların enerjisini fotonlara aktarıp kayıpları artırır; bunlar toplam kayıpları büyütür.

  • 1970'lerdeki "3 milyonda 1" gibi iddialar güvenilir ve kesin sonuçlardır.

    Bu tahminler tartışmalıydı ve birçok fizikçi (ör. Hans Bethe) daha ayrıntılı hesaplar ve deneysel veriler ışığında atmosferin tutuşma riskinin pratikte sıfır olduğunu savundu.

  • Füzyon bombasını yapmak için fisyon tetikleyiciye gerek yoktur.

    Füzyonun başlaması için gerekli sıcaklık ve basınç koşullarını sağlamak zor olduğundan, pratik hidrojen bombalarında genellikle bir fisyon patlaması tetikleyici (primer) kullanılır.

Sorular

  • Tek bir atom bombası dünyayı yok edebilir mi?

    Hayır; 1946 hesapları ve sonraki değerlendirmeler atmosferde kendiliğinden yayılacak bir termonükleer zincirleme tepkime için gereken enerjinin çok daha büyük olduğunu, pratikte bu riskin sıfıra yakın olduğunu gösteriyor.

  • Manhattan Projesi'ndeki bilim insanlarının ne tür bir endişesi vardı?

    İlk atom bombasının başlattığı zincirleme tepkimenin atmosferde başka çekirdekleri alevlendirip kendiliğinden yayılıp yayılmayacağı, yani atmosferin tutuşup tüm yaşamı yok edip etmeyeceği endişesi vardı.

  • Fisyon ve füzyon arasındaki temel fark nedir?

    Fisyon, ağır çekirdeğin parçalanması; füzyon ise hafif çekirdeklerin birleşmesidir; her ikisi de bağ enerjisindeki değişim nedeniyle enerji açığa çıkarır.

  • Neden bir füzyon bombasını başlatmak için bir fisyon bombası gerekir?

    Füzyonun başlaması çok yüksek sıcaklık ve basınç gerektirir ve bilinen kimyasal patlayıcılar bu koşulları sağlayamaz; bu yüzden fisyon patlaması bir primer olarak kullanılır.

  • Atmosferde hangi elementlerin füzyona girme ihtimali en yüksek olarak değerlendirildi?

    Azot (N2) en büyük adaydı çünkü atmosferin %78'ini oluşturur ve iki azot çekirdeğinin kaynaşmasıyla ortaya çıkan ürünler ve bozunma yolları incelendi.

  • Azot füzyonunda hangi reaksiyon en tehlikeli görüldü?

    Azotların kaynaşmasıyla oluşan silisyumun bir alfa parçacığı fırlatarak magnezyuma dönüşmesi ve yaklaşık 17.7 MeV enerji açığa çıkarması en tehlikeli seçenek olarak seçildi.

  • Enerji üretimi ve kayıpları nasıl karşılaştırıldı?

    Üretim N σv Q formülüyle hesaplandı; kayıplar ise öncelikle Bremsstrahlung (frenleme radyasyonu) ve ters Compton saçılımı ile modellenip karşılaştırıldı ve kayıpların üretimi aştığı bulundu.

  • Atmosferin tutuşması için ne kadar büyük bir başlangıç enerjisi gerekiyordu?

    Hesaplara göre ilk atom bombasının (Gadget) beklenen enerjisinin yaklaşık 100.000 katı büyüklüğünde bir başlangıç enerjisi gerekmekteydi.

  • 1970'lerde ortaya atılan '3 milyonda 1' riski doğru muydu?

    Hayır; bu tür düşük olasılık iddiaları tartışmalıydı ve Hans Bethe gibi önde gelen fizikçiler atmosferin tutuşma ihtimalinin pratikte sıfır olduğunu belirttiler.

  • Gerçek dünya denemeleri bu riski doğruladı mı?

    Hayır; tarih boyunca 8 ülkenin yaptığı 2056 nükleer patlama atmosferi tutuşturmadı, bu da hesaplamaların pratik doğrulanması olarak değerlendirilebilir.

Ön Bilgiler

  • Atom ve çekirdek yapısı bilgisi (proton, nötron, elektron, izotop kavramları)
  • Fisyon ve füzyon temelleri
  • Enerji birimleri: eV, keV, MeV, kiloton, megaton
  • Reaksiyon kesiti (cross section) ve hız kavramı (sigma·v)
  • Temel nükleer fizik ve reaksiyon kinetiği
  • Radyasyon türleri (alfa, beta, gama, nötron)
  • Temel termodinamik ve ısı-transferi prensipleri
  • Elektromanyetik radyasyon saçılım mekanizmaları (Bremsstrahlung, Compton)
  • Basit hesaplama ve mantıksal çıkarım becerisi
  • Tarihi bağlam: Manhattan Projesi ve Soğuk Savaş nükleer testi geçmişi

Tarihsel Bağlam

  • Manhattan Projesi (1940'lar) - ABD'nin ilk atom bombası geliştirme programı
  • Gadget (Trinity) atom bombası testi - 16 Temmuz 1945: Manhattan Projesi'nin ilk atom bombasının (Gadget) test edilmesi
  • Manhattan Projesi bilim insanlarının ilk atom bombasının başlatacağı zincirleme tepkinin atmosferi tutuşturma ihtimali üzerine endişeleri (1940'lar)
  • Edward Teller, Emil Konopinski ve Cloyd Marvin tarafından yayımlanan rapor 'Nükleer Bombalar Yoluyla Atmosferin Tutuşması' - 14 Ağustos 1946
  • 1946 raporunun gizliliğinin kaldırılması - 1979 yazı
  • Mike kod adlı hidrojen bombası testi - 1 Kasım 1952: 'Mike' testinde 10.4 megatonluk patlama
  • Hans Bethe'ye yıldız nükleosentezi çalışmaları nedeniyle Nobel Fizik Ödülü verilmesi - 1967
  • 1970'lerde yayımlanan bazı makaleler: atmosferin tutuşma ihtimalinin yaklaşık 3 milyonda 1 olduğu iddiası
  • Çar Bomba (Tsar Bomba) testi - 30 Ekim 1961: tarihte patlatılan en büyük hidrojen bombalarından biri olarak anılması
  • Dünya genelinde 8 ülkenin gerçekleştirdiği toplam 2056 nükleer patlama (hava, kara, yeraltı ve deniz testleri) (20. yüzyıl ortalarından sonrası)
  • 20. Yüzyıl
  • 1940'lar (II. Dünya Savaşı dönemi, Manhattan Projesi zaman dilimi)
  • 1950'ler
  • 1960'lar
  • 1970'ler
  • 1979 (yaz)
  • Soğuk Savaş Dönemi

Kişiler

  • J. Robert Oppenheimer

    Videonun ana konusu olan Oppenheimer; Manhattan Projesi'ndeki fisyon bombası projesine odaklanan, filmde bahsedilen tarihî figür.

  • Edward Teller

    Manhattan Projesi içindeki aykırı ve dikbaşlı karakter; hidrojen (füzyon) bombasının savunucusu ve atmosferin tutuşması riskini hesaplayan ekipten biri.

  • Emil Konopinski

    Edward Teller ile birlikte "Nükleer Bombalar Yoluyla Atmosferin Tutuşması" raporunu hazırlayanlardan biri.

  • Cloyd Marvin

    Edward Teller ve Emil Konopinski ile birlikte atmosferin tutuşması riskini inceleyen raporun yazarlarından biri (transkriptte "Cloyd Marvin" olarak geçiyor).

  • Hans Bethe

    Los Alamos'taki Teorik Birim'in başına getirilen ve yıldız nükleosentezi çalışmalarıyla tanınan fizikçi; atmosferin tutuşma ihtimalinin sıfır olduğunu savunan kişi.

  • Christopher Nolan

    Oppenheimer filminin yönetmeni olarak transkriptte filmin piroteknik yaklaşımı hakkında eleştiri bağlamında anılıyor ("Nolan'ın piroteknik").

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Teller'la ilgili ayrı bir biyopik video; Edward Teller'in tuhaf yaşamı ve atom bombalarına ilişkin karakteri

Gerçi Edward Teller'ın atom bombaları konusundaki hayranlığı ve inatçılığı, hayatı boyunca birçok vakada gerçekleri epey bi' sündürmesine neden oldu - ki bu konuda Oppenheimer ile olan çatışmasını filmde de gördük, bizim Oppenheimer videosunda da işlemiştik. Size ilerleyen videolarda Teller'la ilgili de ayrı bir biyopik video yapacağım, orada bu ilginç karakterin tuhaf yaşantısını göreceğiz. Eğer kaçırmak istemezseniz, kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın.

Bu videoyla tutulanlar

Atom bombasına ve nükleer reaktörlere gücünü veren zincirleme tepkimenin (nükleer zincirleme reaksiyon) detayları

Atom bombasına ve nükleer reaktörlere gücünü veren de zaten bu tepkimenin zincirleme olarak sürdürülmesi. Bu, ilerleyen videolarda karşımıza çıkacak, dolayısıyla bir kenara yazın. Radyoaktivitenin çok fazla kullanım alanı var; ama bu kadar fizik ve kimyadan bahsetmişken, işi bir de biyolojiye bağlamamak ayıp olur, onu da yapıp toparlayalım.

Fisyonun zincirleme tepkimesi ve bunun atom bombası ile nükleer reaktörlere nasıl güç verdiğinin ilerleyen videolarda ele alınması

Atom bombasına ve nükleer reaktörlere gücünü veren de zaten bu tepkimenin zincirleme olarak sürdürülmesi. Bu, ilerleyen videolarda karşımıza çıkacak, dolayısıyla bir kenara yazın. Radyoaktivitenin çok fazla kullanım alanı var; ama bu kadar fizik ve kimyadan bahsetmişken, işi bir de biyolojiye bağlamamak ayıp olur, onu