- Proton
Atomların içinde pozitif yüklü protonlar... Mesela hidrojen dediğimiz şey, çekirdeğinde 1 proton olan atom demek.
- Nötron
Yüksüz nötronlar... Yükü olmayan nötronun atom içindeki rolü ... Nötronların elektrik yükü olmadığı için elektromanyetizma gibi bir dertleri de yok, birbirlerini çekmiyor veya itmiyorlar. Ama atom çekirdeğinde bulunduklarında, protonları Güçlü Kuvvet nedeniyle kendi üzerlerine çekiyorlar ve onların stabil kalmasına yardımcı oluyorlar.
- Elektron
Dışarıda da negatif yüklü elektronlar varken, bir atom nasıl dengede kalabiliyor? (Ayrıca negatif beta ışıması yapan bir atom etrafa bir elektron ve bir antinötrino saçıyor.)
- Güçlü Çekirdek Kuvveti (Güçlü Nükleer Kuvvet)
Buna engel olan bir kuvvet var: Güçlü Çekirdek Kuvveti. İşte Güçlü Çekirdek Kuvveti'nin elektromanyetizmaya karşı koyabilmesinin nedeni, elektromanyetik kuvvetten bile yaklaşık 137 kat daha güçlü olması. Ama Güçlü Kuvvet'in de bir zaafı var: Etki alanı oldukça kısıtlı. Etki alanı, yaklaşık 1 femtometreyle sınırlı. Yani bir protonun hacminden 2-2.5 kat daha büyük bir hacmin ötesine geçtiğinizde, etkisini yitiriyor. Protonları birbirine yaklaştırdığınızda, elektromanyetizma dolayısıyla müthiş bir şekilde birbirlerini itiyorlar. Ama işte bu itme kuvvetini yenecek bir güç uygulayıp, o 1 femtometrelik mesafeye kadar protonları yaklaştırırsanız, bu defa Güçlü Nükleer Kuvvet hükmetmeye başlıyor ve protonlar birbirine kaynaşıveriyorlar.
- Dört temel kuvvet
Evren'de 4 temel kuvvet var. Bunlardan en zayıfı, geçtiğimiz videolarda bahsettiğimiz kütleçekim kuvveti. Mesela bugün pek bahsetmeyeceğimiz Zayıf Çekirdek Kuvveti bile kütleçekiminden 10 üzeri 26 kat, yani 10 trilyon kere katrilyon kat kuvvetli. Elektromanyetik kuvvetse kütleçekiminden 10 üzeri 36 kat kuvvetli. İşte Güçlü Çekirdek Kuvveti de elektromanyetizmaya karşı koyabilmesinin nedeni, elektromanyetik kuvvetten bile yaklaşık 137 kat daha güçlü olması.
- Kütleçekim kuvveti
Bunlardan en zayıfı, kütleçekim kuvveti. Mesela Dünya'dan 50.000 kilometre uzağa gidin, kütleçekimi 10 kat azalır... Teknik olarak Dünya'nın kütleçekimi halen üzerinize etki ediyor olurdu. Çünkü kütleçekimi, sınırsız bir kuvvet.
- Zayıf Çekirdek Kuvveti
Zayıf Çekirdek Kuvveti bile kütleçekiminden 10 üzeri 26 kat, yani 10 trilyon kere katrilyon kat kuvvetli.
- Elektromanyetik kuvvet
Elektromanyetik kuvvetse kütleçekiminden 10 üzeri 36 kat kuvvetli... Elektromanyetizma dolayısıyla protonlar müthiş bir şekilde birbirlerini itiyorlar. Elektromanyetizma da aynı şekilde sınırsız bir kuvvet; birbirine etki edemiyormuş gibi gözüken tüm mıknatıslar, aslında galaksinin iki ucuna götürülseler bile birbirlerine etki etmeye devam ediyorlar.
- Kuantum Kromodinamiği Teorisi
Bunun (Güçlü Kuvvet'in etki alanının kısa olmasının) nedenini anlamak için Kuantum Kromodinamiği Teorisi'ne girmemiz gerekiyor.
- Füzyon (kaynaşma)
Füzyon, yani kaynaşma reaksiyonu: Protonları birbirine yaklaştırıp o 1 femtometrelik mesafeye kadar ulaşınca Güçlü Nükleer Kuvvet hükmeder ve protonlar birbirine kaynaşır. Güneş'in çekirdeğinde hidrojen atomları müthiş bir basınç altında birbirine kaynıyor ve helyum atomları oluşuyor. Bu sırada da etrafa muazzam bir enerji saçılıyor. İşte füzyon reaktörleri, bu olayı taklit ederek yeni ve temiz bir nükleer enerji kaynağı geliştirmeyi hedefliyorlar.
- Periyodik tablo (Periodum)
Periyodik tabloda atomların sırasını belirleyen şey zaten proton sayılarıdır. Periyodik tabloda, her elementin üstünde belirtilen atom numarası zaten proton sayısıdır.
- Atom numarası
Periyodik tabloda, her elementin üstünde belirtilen atom numarası zaten proton sayısı, onu biliyoruz.
- Kütle numarası
Kütle numarası da, atomik kütle birimi diye bir birimle ölçülüyor. Bu birim, 6 proton 6 nötronlu karbon elementinin kütlesinin 12'ye bölünmesinden türetilen tuhaf bir birim. Bizim için önemli olan, 1 protonun 1.00727647 atomik kütle birimi kadar bir kütleye sahip olması. 1 nötronun kütlesi de 1.008665 atomik kütle birimi kadar. Dolayısıyla atomların ağırlığı, genelde proton ve nötron sayılarının toplamına çok yakın oluyor.
- Atomik kütle birimi
Bu birim, 6 proton 6 nötronlu karbon elementinin kütlesinin 12'ye bölünmesinden türetilen tuhaf bir birim. (Bu yüzden 1 protonun ve 1 nötronun kütleleri yaklaşık olarak 1 atomik kütle birimi civarındadır.)
- İzotop
Periodum'daki elementlerin nötron sayısı farklı olan versiyonları da var. Bunlara 'izotop' diyoruz. Mesela karbonun 15 tane izotopu var. Bu izotopların hepsinde aynı sayıda, yani mesela Karbon örneğinde 6 tane proton olmak zorunda, yoksa zaten farklı elementlerden söz ediyor olurduk.
- Radyoaktivite (ışıma)
Bir atom, denge hâlinden ne kadar uzaksa, o denge durumuna dönecek biçimde değişmeye o kadar meyilli oluyor. İşte bu değişim de, bize doğanın en müthiş güçlerinden birinin anahtarını veriyor: Radyoaktivite, yani ışıma!
- Negatif beta ışıması
Bu ışımayı yapan bir atom, etrafa bir elektron ve bir antinötrino saçıyor, bu sırada çekirdeğindeki nötronlardan biri protona dönüşüyor. Böylece nötron sayısı azalarak, dengeli versiyona dönüyor.
- Pozitif beta ışıması
Bunda da atom, etrafa bir pozitron ve bir nötrino saçıyor ve bu sırada çekirdeğindeki protonlardan biri nötrona dönüşüyor. Böylece nötron sayısı artarak, dengeli versiyona yaklaşıyor.
- Alfa ışıması
Bu ışımada çekirdekten 2 proton, 2 nötron, yani 1 helyum atomu fırlıyor, böylece atom, çok hızlı bir şekilde dengeli atomlara doğru yanaşabiliyor.
- Fisyon (nükleer bölünme)
İkiye bölünme, yani fisyon olayı: Spontane bir şekilde, füzyon tepkimesinin tam tersi yaşanıyor ve daha ufak atomlara bölünüyorlar. Bu sırada bünyelerindeki enerji de açığa çıkıyor. Atom bombasına ve nükleer reaktörlere gücünü veren de zaten bu tepkimenin zincirleme olarak sürdürülmesi.
- Yarı ömür
Bunun yarılandığı süreye, 'yarı ömür' diyoruz. Yani bir atom 50 yılda bir yarılanıyorsa ve başlangıçta 30 gram atomunuz varsa, 50 yıl sonra bu atomlar bozunarak 15 grama düşüyor. Geri kalan 15 gram da dönüştüğü yeni atomlar oluyor. Bir 50 yıl daha geçtikten sonra orijinal atomunuz 7.5 grama düşüyor. Yarı ömür, bir yerde atomun ne kadar radyoaktif olduğunu belirliyor ama daha önemlisi, ne kadar dengeli bir atom olduğunu gösteriyor.
- Karbon-14
Atmosferimiz sürekli olarak uzaydan gelen kozmik ışınlarla dövülüyor. Bu ışınlar, atmosferde serbest ve yüksek enerjili nötronların oluşmasına neden oluyor. E atmosferin %78.08'i ne? Azot. 7 proton ve 7 nötronlu Azot, bu nötronlardan biriyle kaynaştığında, 1 tane protonunu kaybediyor ve 6 protonlu 8 nötronlu Karbon-14 izotopu doğuyor. Bu izotop, yarı-dengeli diyebileceğimiz bir izotop. Atmosferdeki Karbon-14'ün yarıömrü de 5730 yıl kadar. Bitkiler fotosentez yaparken hem bu radyoaktif Karbon-14'ü alıyorlar hem de dengeli Karbon-12'yi. Bir canlı öldüğünde, vücudundaki Karbon-14 eksiğin tamamlayamamaya başlıyor ve bu Karbon-14, negatif beta bozunmasıyla hafif hafif Azot'a dönüşüyor. İşte o ölü bedenin veya fosilin bünyesindeki Karbon-14 miktarını, canlının yaşadığı dönemden kalma mağaralardan, ağaç halkalarından veya buzullardan tespit edebildiğimiz atmosferik Karbon-14 miktarıyla kıyaslayarak, ne kadarının bozunduğunu tespit edebiliyoruz.
- Radyoaktif tarihlendirme yöntemleri (örnekler)
Karbon-14 testi bunun bir örneği. Ayrıca Potasyum-Argon veya Argon-Argon yöntemiyle 4.3 milyar ila 100.000 yıl öncesi arasını tespit edebiliyoruz. Uranyum-Kurşun yöntemiyle 4.5 milyar ila 1 milyon yıl öncesi arasını araştırabiliyoruz. Klor-36 yöntemiyle 1 milyon ila 100.000 yıl öncesini görebiliyoruz. Bu şekilde bir dolu yöntem var ve her biri, belli işlerde çok iyi.
- Femtometre
1 femtometre, 1 metrenin katrilyonda biri kadar. (Örneğin protonların birbirine uyguladığı itme kuvvetinden bahsederken 0.8 femtometre büyüklüğündeki ufacık bir cisime referans veriliyor.)
- Atom çekirdeği
Atomların içinde pozitif yüklü protonlar ve yüksüz nötronlar varken bunların bir araya geldiği bölge; çekirdekte proton ve nötronlar bulunur ve çekirdek içindeki etkileşimler atomun dengesini belirler.