Edward Teller, Hocası Oppenheimer'ı Neden Sattı?

770 B görüntülenme24.09.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Derinlemesine

Özet

Edward Teller'in hayatı, bilimsel kariyeri, hidrojen bombasına olan saplantısı, Ulam-Teller tasarımındaki rolü ve Robert Oppenheimer ile yaşadığı çatışmalar tarihî ve teknik bağlamda anlatılıyor. Video, Teller'ın kişisel geçmişinden başlayıp Manhattan Projesi, Trinity, Ivy Mike testleri, soğuk savaş dönemi siyaseti ve etik tartışmalarına dek uzanan kapsamlı bir öykü sunuyor.

Terimler

  • Fisyon

    Hatırlarsanız fisyonda iri ve kararsız bir atoma, mesela Uranyum-235 izotopuna bir nötron fırlatarak onu kripton ve baryum gibi daha ufak atomlara parçalıyoruz. Bu sırada uranyumun proton ve nötronlarını bir arada tutan bağ enerjisi açığa çıkıyor ve etrafa bir enerji saçılıyor.

  • Füzyon

    Teller'ın hayalindeyse Güneş gibi yıldızların stabil kalabilmelerini sağlayan füzyonu; yani hidrojen atomlarının döteryum ve trityum gibi daha ağır olan hidrojen izotoplarının birbirine kaynaşması sırasında açığa çıkan enerjiyi kullanarak bir bomba yapmak vardı.

  • Döteryum

    Hidrojenin 1 nötronlu izotopu olan döteryuma.

  • Trityum

    2 nötronlu hidrojen izotopu olan trityum.

  • Metropolis Algoritması

    İstatistiki bir dağılıma yakınsamak veya bir integrali hesaplamak için kullanılan ve bir Markov Zincirli Monte Carlo algoritması olan Metropolis Algoritması'nın geliştiricileri arasındaydı.

  • Super ("Süper")

    Teller, hidrojen kaynaşmasına dayalı o bombaya, 'Super' lakabını takmıştı.

  • Ulam-Teller Tasarımı

    Bu kördüğümü çözen, Ocak 1951'de, Teller'ın Manhattan Projesi zamanlarından kalma ekip arkadaşı matematikçi Stanislaw Ulam oldu. Ulam'ın ekibe tam olarak ne önerdiğini bilmiyoruz; çünkü bu öneriyle ilgili dökümanlar kamuya 2023 itibariyle halen açılmış değil. Ama tahminimiz şu yönde: Ulam, bir hidrojen bombasının patlamasını sağlayacak olan füzyonu başlatmak için, zaten inşa etmeyi bildikleri bir fisyon bombasının mekanik şok dalgalarından faydalanabileceklerini önerdi. Teller'sa, bunu duyar duymaz, daha da iyisinin mümkün olduğunu fark etti: Mekanik dalgalar yerine, atom bombasının saçtığı X-ışınları gibi radyasyonu kullanarak füzyonu başlatabilirlerdi. Anlayacağınız, size az önce filmden gösterdiğim o sahnenin temelleri, aslında anca bu noktada atılabilmişti. Ve böylece, Ulam-Teller Tasarımı olarak bilinen, pratik olarak mümkün olan ilk atom bombasının tasarımı geliştirilmeye başlandı.

  • X-ışınları

    Mekanik dalgalar yerine, atom bombasının saçtığı X-ışınları gibi radyasyonu kullanarak füzyonu başlatabilirlerdi.

  • Gadget

    Mesela Teller, sonradan kısaca 'Gadget' olarak anılacak olan o ilk atom bombasının katı çekirdeğini teorik olarak tasarlayan ilk isimdi. Gerçi bu teorik tasarımı sonradan hayata geçiren kişi, fizikçi Robert F. Christy olacaktı; o nedenle de bu tasarım, Christy Çekirdeği olarak anılacaktı.

  • Ivy Mike

    Teller'ın bombası, 1 Kasım 1952'de yapılan Ivy Mike kod adlı testle Dünya'ya geldi. Bu patlama, tam da Teller'ın öngördüğü gibi fisyon bombalarının erişebildiği kilotonlarla değil, megatonlarla ölçülecek kadar güçlüydü. Test sırasında patlatılan 82 tonluk hidrojen bombası, 10.4 megaton enerji saçtı. Bu, Manhattan Projesi sonucu üretilen Gadget'tan 560 kat daha güçlüydü. Bombanın ürettiği mantar bulutu, birkaç dakikada 41 kilometre yükseğe ulaştı ve 161 kilometre çapa yayıldı. Patlamanın etkisiyle, testin yapıldığı Enewetak Atolunda 2 kilometrelik bir krater açıldı. Suyun içindeki balıkların bombaya bakan tarafları yanarak öldüler, gökten kuşlar yağdı ve civardaki ağaçlar gibi organik maddenin tamamı toz oldu. Ağaç kökleri bile yok olmuştu! Teller, bebeğinin başarıyla doğduğunu, patlamadan birkaç dakika sonra Kaliforniya'dan geçen şok dalgalarını yakalayan bir sismograftan öğrendi. Los Alamos'taki arkadaşı Elizabeth Graves'e gönderdiği bir telegrafta, 'Oğlan doğdu.' yazıyordu.

  • Karman Çizgisi

    Uzayın sınırı kabul edilen meşhur Karman Çizgisine de ismini veren Macar mühendis ve fizikçi Theodore von Karman.

  • Atmosfer tutuşması

    Patlatılacak ilk bombanın Dünya atmosferini tutuşturup bütün yaşamı dakikalar içinde yok edip edemeyeceğini de hesaplayan ekibin başındaydı.

  • Tarihteki ilk nükleer reaktör (Enrico Fermi'nin çalışması)

    Enrico Fermi, ... tarihteki ilk nükleer reaktörü geliştirmeyi başaran ve yapay radyoaktivite alanındaki çalışmalar nedeniyle 1938 Nobel Fizik Ödülünü alacak bir dehaydı.

  • Sismograf

    Patlamadan birkaç dakika sonra Kaliforniya'dan geçen şok dalgalarını yakalayan bir sismograftan öğrendi.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Filmde gösterildiği gibi Teller hidrojen bombasının nasıl çalışacağını Manhattan Projesi sırasında ve Oppenheimer ile konuşurken zaten çözmüştü.

    Gerçekte Teller o noktada Super'ın nasıl çalışacağını çözmemişti; tasarımın pratik hale gelmesi 1951'de Ulam'ın önerisi ve Teller'in radyasyon implozisyonu fikrinin birleşmesiyle mümkün oldu.

  • Teller tek başına hidrojen bombasının babasıdır ve Ulam'ın katkısı önemsizdir.

    Hidrojen bombasının pratik tasarımı Ulam ile Teller arasında birleşen fikirler sayesinde ortaya çıktı; Ulam'ın 1951'deki önerisi kritik bir dönüm noktasıydı ve kredi konusunda gerçek bir tartışma vardı.

  • Teller Oppenheimer'a karşı tamamen kötücül, art niyetli ve yalnızca hırsıyla hareket eden bir figürdü.

    Teller'in motivasyonları karmaşıktı: ideolojik kaygılar (komünizm korkusu), bilimsel inançlar (daha büyük bir bomba gerekliliği) ve kişisel rekabet etkiliydi; eylemleri tek boyutlu bir 'kötülük' ile açıklanamaz.

  • Teller Trinity veya Ivy Mike testlerinde tüm süreçlerin baş aktörüydü ve doğrudan uygulamayı yönetti.

    Teller Los Alamos'ta Super grubunu yönetti ama Ulam–Teller tasarımının uygulanması sırasında liderlik ona verilmedi; Ivy Mike testini kendi başından izleme fırsatını kaçırdı çünkü Los Alamos'tan ayrılmıştı.

  • Teller Szilard'ın mektubunu otomatik olarak reddetti çünkü vicdansızdı ve sivillerin ölmesini umursamıyordu.

    Teller mektubu imzalamayı düşünürken Oppenheimer'a danıştı ve Oppenheimer'ın 'Washington'daki politikacılar karar versin' yönündeki tutumu üzerine mektubu imzalamaktan vazgeçti; Teller'in niyetleri daha çok stratejik kaygılar ve belirsizlik içeriyordu.

Sorular

  • Edward Teller neden hocası Oppenheimer'ı 'sattı' (niçin aleyhine tanıklık yaptı)?

    Teller, Oppenheimer'ın termonükleer bomba çalışmalarının önünü kestiğini ve 1945'ten sonra yolunu kaybettiğini belirterek güvenlik izni verilmemesini savundu; kişisel ve bilimsel anlaşmazlıklar ile ideolojik/stratejik kaygılar da etkili oldu.

  • Teller hidrojen bombasını tek başına mı icat etti?

    Hayır; Teller önemli katkılar yaptı ama 1951'de Stanislaw Ulam'ın önerisiyle ve Teller'in radyasyon implozisyon fikrinin birleşmesiyle pratik tasarım (Ulam–Teller) ortaya çıktı ve tasarım üzerindeki kredi konusunda anlaşmazlıklar vardır.

  • Teller, hidrojen bombasının nasıl çalışacağını Manhattan Projesi sırasında çözmüş müydü?

    Hayır; filmde öyle gösterilse de gerçek şu ki Teller ilk başta çözüm bulamamıştı ve tasarım ancak Ulam'ın 1951 önerisiyle verimli hale getirildi.

  • Ivy Mike testi nedir ve ne gösterdi?

    Ivy Mike, 1 Kasım 1952'de yapılan tam ölçekli termonükleer testtir; 10.4 megatonluk patlama ile hidrojen bombasının (füzyon bomba) pratik olarak mümkün olduğunu doğruladı.

  • Maria Goeppert Mayer'in Teller ile ilişkisi neydi?

    Mayer Teller'ın bazı hesaplamalarını bağımsız olarak kontrol etti ve o sırada Teller'ın ilk Super tasarımının çalışmasının imkansız olduğunu doğruladı; kendisi daha sonra Nobel Ödülü alacak bir nükleer fizikçiydi.

  • Teller Los Alamos'ta ne tür katkılar yaptı?

    Teller Super araştırmalarını yönetti, Gadget için katı çekirdek tasarımını teorik olarak öne sürdü ve atmosferin tutuşup tutuşmayacağını hesaplayan ekibe başkanlık etti; aynı zamanda sıra dışı fisyon yöntemleri üzerine araştırmalar yaptı.

  • Teller neden Los Alamos'tan ayrıldı?

    Ulam–Teller tasarımının uygulanmasını üstlenme liderliği Teller'a verilmedi; bunun üzerine istifa edip Livermore Laboratuvarı'na geçti.

  • Teller'ın nükleer silahlara bakışı nasıldı?

    Teller, nükleer silahların stratejik ve hatta 'barışçıl' kullanımlarını savundu; maden açma, kanal yapma, kasırga kontrolü ve asteroit savunması gibi fikirleri vardı ve nükleer teknolojiyi geniş biçimde kullanmaya hevesliydi.

  • Teller iklim değişikliği konusunda ne söyledi?

    1957'de Teller atmosfere salınan karbondioksitin sera etkisi yaparak yüzey sıcaklıklarını artıracağını öne sürerek iklim değişikliği riskine erken dikkat çeken bilim insanlarından biri oldu.

  • Teller ne zaman ve nasıl öldü?

    Edward Teller 7 Eylül 2003'te bir inme geçirdi ve 9 Eylül 2003'te 95 yaşında hayatını kaybetti.

Ön Bilgiler

  • Temel nükleer fizik bilgisi (fisyon ve füzyon farkı)
  • Atom çekirdeği ve izotop kavramları bilgisi
  • II. Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş tarihine dair temel bilgi
  • Manhattan Projesi'nin genel amacı ve tarihi hakkında ön bilgi
  • Basit kuantum mekaniği ve parçacık terimleri (nötron, proton) bilgisi
  • Nükleer silahların etkileri ve terimsel büyüklük (kiloton/megaton) kavramı

Tarihsel Bağlam

  • 15 Ocak 1908 — Edward (Ede) Teller'in Budapeşte'de doğumu
  • 14 Temmuz 1928 — Tramvay kazası; sağ ayağının neredeyse kaybı / hayat boyu topallama ve protez gerekliliği
  • 1928 — Münih'te Arnold Sommerfeld'in yanında eğitim (Teller'in Münih dönemi ve kazası bağlamı)
  • 1930 — Leipzig Üniversitesi'ne transfer; Werner Heisenberg altında doktora araştırmaları
  • 1932 yazı — Roma'da Enrico Fermi ile çalışma; ardından yaklaşık bir yıl Kopenhag'da Niels Bohr ile çalışma
  • 1934 Şubat — Augusta Maria Harkanyi (Mitzi) ile evlilik
  • 1934 — İngiltere'ye taşınma; Gamow aracılığıyla George Washington Üniversitesi'ne davet ve Amerika'ya yerleşme
  • 1938 — Enrico Fermi'ye Nobel Fizik Ödülü verilmesi (anlatıda referans)
  • 1922 — Niels Bohr'a Nobel Fizik Ödülü verilmesi (anlatıda referans)
  • 1942 — Los Alamos / Manhattan Projesi için Robert Oppenheimer tarafından bilim insanlarının davet edilmesi (Bethe ve Teller'ın daveti)
  • 16 Temmuz 1945 — Trinity testi (ilk atom bombası testi)
  • Temmuz–Ağustos 1945 — Hiroşima (6 Ağustos 1945) ve Nagazaki (9 Ağustos 1945) atom bombalarının atılması
  • Temmuz 1945 — Leo Szilard'ın atom bombasının siviller üzerinde kullanılmaması için bilim insanlarından imza toplaması ve Teller'ın imzalamayı reddetmesi
  • 1945 civarı — Teller'ın 'Gadget' için katı çekirdek teorik tasarımı; Robert F. Christy tarafından uygulamaya geçirilmesi (Christy Çekirdeği)
  • Nisan 1946 — Los Alamos'ta iki günlük konferans; Teller'ın 'Super' (hidrojen bombası) mümkünlüğünü savunması
  • 29 Ağustos 1949 — Sovyetler Birliği'nin ilk atom bombası denemesi
  • Sonrası 1949 — ABD Başkanı Harry S. Truman'ın hidrojen bombası geliştirilmesini emretmesi (Sovyet nükleer denemesinin ardından)
  • Ocak 1951 — Stanislaw Ulam'ın hidrojen bombasına ilişkin önerisi (Ulam-Teller tasarımının temelleri)
  • 1 Kasım 1952 — Ivy Mike testi (ilk pratik/deneysel hidrojen bombası testi; ~10.4 megaton; Enewetak Atolu)
  • 1950'ler — Teller'ın Los Alamos'tan ayrılıp Livermore şubesine geçişi (Los Alamos–Livermore ayrışması/kurumsal değişim)
  • 1954 — Oppenheimer'ın güvenlik soruşturması; Teller'ın yetkililere verdiği tanıklık ve soruşturmanın sonuçları üzerinde etkisi
  • Aralık 1957 — Teller'ın Amerikan Kimya Cemiyeti'nde karbon dioksit emisyonları ve sera etkisi üzerine uyarısı
  • 1963 — Maria Goeppert Mayer'e Nobel Fizik Ödülü verilmesi (anlatıda referans)
  • 1967 — Hans Bethe'ye Nobel Fizik Ödülü verilmesi (anlatıda referans)
  • 7 Eylül 2003 — Edward Teller'ın inme geçirmesi
  • 9 Eylül 2003 — Edward Teller'ın ölümü
  • Teller'ın bilimsel katkuları ve adının geçtiği keşifler — Jahn-Teller Etkisi ve Brunauer-Emmett-Teller izotermi (anlatıda referans, tarihler metinde belirtilmemiştir)
  • Augusta Maria 'Mitzi' Harkanyi'nin Metropolis Algoritması'nın geliştiricileri arasında yer alması (anlatıda referans, tarih metinde belirtilmemiştir)
  • Teller'a verilen Ig Nobel Ödülü (anlatıda referans, tarih metinde belirtilmemiştir)
  • Kültürel referans — Stanley Kubrick'in 'Dr. Strangelove' karakterinin Teller'dan esinlendiği iddiası (anlatıda referans)
  • Milenyumlar
  • 19. Yüzyılın ortaları
  • 20. Yüzyıl, Erken Dönem
  • 20. Yüzyıl, İki Dünya Savaşları Arası Dönem
  • 1930'lar, Nazi Almanyası'nın yükselişi
  • II. Dünya Savaşı (1939-1945)
  • II. Dünya Savaşı dönemi, Manhattan Projesi
  • II. Dünya Savaşı Sonrası / Soğuk Savaş
  • Nükleer Çağ (20. Yüzyıl ortaları)
  • 1950'ler

Kişiler

  • Edward Teller

    Videonun ana konusu; hidrojen bombası çalışmaları, Los Alamos ve sonrasındaki etkinlikleri ile anlatıldı (doğum adı Ede Teller olarak da anıldı).

  • Max Teller

    Edward Teller'ın babası; Edward'ın fiziğe geçmesi konusunda endişeleri ve üniversiteye gelmesiyle bahsedildi.

  • Herman Mark

    Teller'ın üniversitede derslerine katıldığı ve fiziğe yönelmesinde etkili olan hoca olarak anıldı.

  • Arnold Sommerfeld

    Teller'ın Münih Üniversitesi'ndeki hocası; Sommerfeld'in önemi ve öğrencilerinin Nobel alacağı belirtildi.

  • Werner Heisenberg

    Teller'in Leipzig'de doktora danışmanı olarak çalıştığı büyük fizikçilerden biri olarak anıldı.

  • George Gamow

    Teller'in tanıştığı ve birlikte çalıştığı kuantum/fizik devleri arasında sayıldı.

  • Lev Landau

    Teller'in tanıştığı büyük fizikçiler arasında anıldı.

  • George Placzek

    Teller'in doktora döneminde tanıştığı bilim insanlarından biri olarak geçti.

  • Max Born

    Göttingen'de Teller'ın eğitim aldığı kuantum fiziği hocalarından biri olarak anıldı.

  • James Franck

    Göttingen'deki kuantum fizikleri arasında Teller'ın eğitim aldığı isimlerden biri olarak anıldı.

  • Adolf Hitler

    Hitler'in yükselişi yüzünden Teller'ın Almanya'yı terk ettiği ve Nazilerin Avrupa'yı etkilemesi bağlamında anıldı.

  • Enrico Fermi

    Teller'in Roma'da kısa süre Fermi'nin yanında kaldığı; Fermi'nin nükleer reaktör ve nükleer çağdaki önemi bağlamında anıldı.

  • Niels Bohr

    Teller'in Kopenhag'da Bohr'un yanında çalıştığı; Bohr'un kuantum/atom çalışmaları ve Nobel'i anıldı.

  • Augusta Maria Harkanyi (Mitzi)

    Teller'ın uzun dönem kızarkadaşı ve eşi; Pittsburgh Üniversitesi eğitimli, Metropolis algoritması geliştiricilerinden biri olarak anıldı.

  • Hans Bethe

    Teller'in Los Alamos öncesi tanıştığı ve şok dalgaları çalışmaları yaptığı bilim insanı; yıldız nükleosentezi çalışmaları nedeniyle Nobel ile anıldı.

  • Theodore von Kármán

    Kármán Çizgisi'ne ismini veren Macar mühendis/fizikçi; Teller aracılığıyla Hans Bethe ile tanışmasını sağlayan isim olarak anıldı.

  • J. Robert Oppenheimer

    Manhattan Projesi ve Los Alamos çalışmalarında merkezi figür; Teller ile ilişkisinin ve Oppenheimer soruşturmasının anlatıldığı ana kişilerden biri.

  • Maria Goeppert Mayer

    Teller'ın Super tasarımını sorduğu ve hesaplamalarını teyit eden kadın fizikçi; çekirdek kabuk modeli çalışmaları ile Nobel alacağı belirtildi.

  • Stanislaw Ulam

    Manhattan Projesi döneminden bir ekip arkadaşı; Ulam-Teller tasarımının ortaya çıkmasında kilit öneriyi yapan isim olarak anıldı.

  • Jane Roberg

    Teller'ın Super ekibinde adı geçen kişiler arasında sayıldı.

  • Geoffrey Chew

    Teller'ın Super ekibinde adı geçen bilim insanlarından biri olarak anıldı.

  • Harold Argo

    Teller'ın Super ekibi içinde anılan isimlerden biri olarak geçti.

  • Mary Argo

    Teller'ın Super ekibi içinde anılan isimlerden biri olarak geçti.

  • Robert F. Christy

    Gadget olarak anılan ilk atom bombasının katı çekirdeğini hayata geçiren kişi; Christy Çekirdeği ile anıldı.

  • Leo Szilard

    Atom bombası kullanımına karşı bir mektup için imza toplayan bilim insanı; Teller'ın bu konuda yaşadığı kararsızlık bağlamında anıldı.

  • Klaus Fuchs

    Teller'ın pozitif Super raporunu Sovyetler'e ileten ajan olarak anıldı.

  • Elizabeth Graves

    Teller'ın Ivy Mike sınavı sonrası Kaliforniya'dan gelen sismograf şok dalgalarını haber veren telegrafı gönderdiği Los Alamos'taki arkadaşı olarak anıldı.

  • Isidor Rabi

    Oppenheimer hakkında sert bir değerlendirme yapan bilim insanı; 'Dünya, Teller'sız daha iyi bir yer olurdu.' sözü bağlamında anıldı.

  • Harry S. Truman

    Hiroşima ve Nagazaki sonrası Sovyetler'in atom denemesi üzerine hidrojen bombası inşa edilmesini emreden başkan olarak anıldı.

  • Stanley Kubrick

    Dr. Strangelove karakterinin Teller'dan esinlendiği yönündeki iddia bağlamında anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoyla tutulanlar

Teller'la ilgili ayrı bir biyopik video; Edward Teller'in tuhaf yaşamı ve atom bombalarına ilişkin karakteri

Gerçi Edward Teller'ın atom bombaları konusundaki hayranlığı ve inatçılığı, hayatı boyunca birçok vakada gerçekleri epey bi' sündürmesine neden oldu - ki bu konuda Oppenheimer ile olan çatışmasını filmde de gördük, bizim Oppenheimer videosunda da işlemiştik. Size ilerleyen videolarda Teller'la ilgili de ayrı bir biyopik video yapacağım, orada bu ilginç karakterin tuhaf yaşantısını göreceğiz. Eğer kaçırmak istemezseniz, kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın.