- Tritiyum / tritiye su
Bir protonlu hidrojenin iki nötron kazanmış izotopu. Nükleer reaktörlerde tritiyum, bir nötronlu hidrojen izotopu olan döteryumun nötron kazanmasıyla veya reaktörde borun önce lityuma sonra tritiyuma bozulmasıyla oluşuyor. Su molekülü normalde iki hidrojen ve bir oksijen atomunun bir araya gelmesiyle oluşuyor. Ama o iki hidrojenin yerine iki tritiyum gelirse H2O yerine HTO olarak da bilinen tritiye su elde ediyoruz. Ve bu iki molekül birbirine o kadar çok benziyor ki şu anda bunları birbirinden etkili bir şekilde ayıracak hiçbir teknoloji bulunmuyor. Tritiyum'un yarı ömrü 12.3 yıl kadar. Triti̇yum'a radyoaktivitesini veren beta ışınları bırakın plastik şişeyi zaten derimizi bile geçer.
- Radyoaktif izotop / radyoaktif atom
Radyasyon dediğimiz şey, radyoaktif atomların daha küçük atomlara bozulması sırasında dışarıya fırlattığı ışınlar veya parçacıklardır. Ve atomlar parçalanıp küçüldükçe giderek daha stabil ve dolayısıyla radyoaktif olmayan atom çekirdeklerine ulaşıyorlar. Ve bir noktadan sonra saçtıkları radyasyon seviyeleri önemsiz hale geliyor.
- Bekerel (becquerel)
Bekerel, elinizdeki radyoaktif malzemenin her saniye bir tane atom çekirdeğinin bozulması için elinizde ne kadar madde olması gerektiğini gösteren bir radyoaktivite birimidir. Mesela bambaşka radyoaktivite düzeylerine sahip oldukları için, her ikisinden de tam bir bekerel radyoaktivite elde etmek için sadece 50 nanogram polonyum-210'a karşılık, ondan 250 milyon kat daha fazla, yani 12,5 gram uranyum-238'e ihtiyacınız var.
- Yarı ömür (half-life)
Mesela bir izotopun yarı ömrü 6 saatse aradan geçen her 6 saatte o izotopun bulunma oranı yarı yarıya azalıyor demektir. Yani 12. saatte başlangıçtaki miktarın çeyreğine, 24. saatte 8'de birine, 1. hafta sonunda %3.5 civarına, 1. ay sonunda ise ölçülemeyecek düzeylere kadar düşüyor. Örnekler: I-131'in yarı ömrü 8 gün kadar, Rutenium-103'ünki ise 39 gün. Genelde hedef en azından 10 yarı ömür kadar beklemek; çünkü bu bekleyiş sonucunda başlangıçtaki miktarın %0.09'una kadar inmiş oluyorsunuz. Öte yandan Sezyum-134'ün yarı ömrü 2 yıl 70 gün, Sezyum-137'ninki ise 30 yıl. Daha uzun yarı ömürlü izotoplarda beklemek pratik bir çözüm olmayabilir.
- Seyreltme (dilution)
Radyoaktif maddelerle aynı maddelerin radyoaktif olmayan versiyonlarını karıştırmak suretiyle yapılan işlem. Sonra o elde ettiğiniz karışımı parçalara bölüp o parçaları tekrar radyoaktif olmayan diğer yığınlarla karıştırmak; bu işlemi tekrar tekrar sürdürmek şeklinde uygulanır. Çünkü radyasyon bulaşıcı bir şey değildir; elinizde ne kadar radyoizotop varsa o kadar radyasyon olur. Dolayısıyla ürünü tekrar tekrar seyrelttiğinizde nihayetinde elde ettiğiniz ürün oran bakımından o kadar az radyoizotop içeriği olacak ki radyasyon seviyesini ölçmeniz mümkün bile olmayacak. Ancak bu yöntem pratik olmayabilir (örneğin 50 bin ton radyoaktif çayı güvenli seviyelere seyreltmek için milyonlarca ton çaya ihtiyaç duyulabilir).
- Vitrifikasyon (vitrifike, camlaştırmak)
Radyoaktif maddeleri yeniden işleyip vitrifike etmek, yani camlaştırmak; başka bir malzemeyle sarmak biçiminde yapılan bir atık yönetimi seçeneğidir. (Transcript: 'yeniden işleyebiliriz, vitrifike edebiliriz yani camlaştırabiliriz, başka bir malzemeyle sarabiliriz.')
- Geiger sayacı
Radyasyon ölçümü yapılırken kullanılan bir cihaz. Transkriptteki vurguyla: 'Mesela tritiyumlu bir su içeren plastik şişeye bir Geiger sayacı tutarsanız herhangi bir ölçüm yapamazsınız.' (yani trityumun beta emisyonunu bu şekilde ölçmek pratikte zordur).
- Beta ışınları
Tritiyum'a radyoaktivitesini veren ışınlar olarak metinde bahsedilen parçacık türü; transkriptte belirtildiği üzere 'tritium'a radyoaktivitesini veren beta ışınları bırakın plastik şişeyi zaten derimizi bile geçer.'
- Zirkonyum
Radyoaktif yakıt çubuklarını koruyan metal; transkriptte anlatıldığı şekliyle zirkonyum aşırı ısınıp da su buharıyla temas ettiğinde müthiş miktarda hidrojen üretilmesine neden oluyor.
- Hidrojen üretimi / hidrojen patlaması (reaktör bağlamında)
Zirkonyumun aşırı ısınıp su buharıyla temas etmesi sonucunda müthiş miktarda hidrojen üretilir; hidrojenle dolu bir kabın aşırı sıcakla temas ettiğinde yanması/alev alması Hindenburg benzeri yangınlara yol açar. Fukushima'da oluşan hidrojen alevleri nükleer yakıt kaplarını daha da eriterek reaksiyonu kontrolden çıkardı.
- Kozmik ışınlar
Uzaydan gelen yüksek enerjili ışınlar; transkriptte belirtildiği üzere atmosferimizin üst tabakalarında bulunan azota çarptıklarında bu atomları karbon ve trityuma parçalayabiliyorlar. Aynı ışınlar yer kabuğundaki litiyumla etkileşerek de tritiyum üretebiliyorlar.
- Döteryum
Bir nötronlu hidrojen izotopu; transkriptte tritiyum oluşumunda rol alan bir öncül olarak anılıyor: 'Nükleer reaktörlerde tritiyum, bir nötronlu hidrojen izotopu olan döteryumun nötron kazanmasıyla...' şeklinde açıklanıyor.
- Plutonyum-239 ve Neptunyum-237 (uzun yarı ömürlü izotoplar)
Transcriptte verilen bilgiler: bazı nükleer reaktör atıkları çok uzun yarı ömrlere sahiptir; örneğin plutonyum-239'un yarı ömrü 24 bin yıl, neptunyum-237'nin yarı ömrü 2 milyon yıl. Bu tip elementlerin yer altına gömülerek saklanması gerekiyor; neptunyum-237'nin tek bir yarı ömrünü bekleyecek olursak çok uzun (evrimsel tarih gibi) zamanlar geçmesi gerekir, tamamen yok olmaları için muhtemelen 20-30 milyon yıl kadar beklemek gerekirdi.
- Radyoaktif atık yönetimi
Radyoaktif atıktan kurtulmak için mevcut seçenekler: beklemek (yarı ömürlere göre zamanla bozunmasını sağlamak), seyreltmek, sudaki büyük radyoizotopları ayıklamak, yer altına gömmek, yeniden işlemek, vitrifike etmek (camlaştırmak) veya başka bir malzemeyle sarmak. Transkript: 'Gerçekten de büyük radyoizotopları sudan ayırabileceğimiz teknolojilerimiz var. Bunları ayıkladıktan sonra yer altına gömebiliriz, yeniden işleyebiliriz, vitrifike edebiliriz yani camlaştırabiliriz, başka bir malzemeyle sarabiliriz.'