Fukushima'nın Radyoaktif Suları Okyanusa Boşaltılınca Ne Olacak?

1,1 Mn görüntülenme10.09.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Derinlemesine

Özet

Video, Japonya'nın Fukushima nükleer santralinde biriken trityumlu radyoaktif suyu Pasifik Okyanusu'na boşaltma kararını bilimsel açıdan inceliyor; trityumun ne olduğu, yarı ömrü, seyrelme ve bekleme stratejileri, geçmiş nükleer olayların etkileri ve kamu algısı ele alınıyor. Ayrıca Türkiye'de Çernobil sonrası yaşanan örnekler, radyoaktivite birimleri ve atık yönetimi yöntemleri tartışılıyor.

Terimler

  • Tritiyum / tritiye su

    Bir protonlu hidrojenin iki nötron kazanmış izotopu. Nükleer reaktörlerde tritiyum, bir nötronlu hidrojen izotopu olan döteryumun nötron kazanmasıyla veya reaktörde borun önce lityuma sonra tritiyuma bozulmasıyla oluşuyor. Su molekülü normalde iki hidrojen ve bir oksijen atomunun bir araya gelmesiyle oluşuyor. Ama o iki hidrojenin yerine iki tritiyum gelirse H2O yerine HTO olarak da bilinen tritiye su elde ediyoruz. Ve bu iki molekül birbirine o kadar çok benziyor ki şu anda bunları birbirinden etkili bir şekilde ayıracak hiçbir teknoloji bulunmuyor. Tritiyum'un yarı ömrü 12.3 yıl kadar. Triti̇yum'a radyoaktivitesini veren beta ışınları bırakın plastik şişeyi zaten derimizi bile geçer.

  • Radyoaktif izotop / radyoaktif atom

    Radyasyon dediğimiz şey, radyoaktif atomların daha küçük atomlara bozulması sırasında dışarıya fırlattığı ışınlar veya parçacıklardır. Ve atomlar parçalanıp küçüldükçe giderek daha stabil ve dolayısıyla radyoaktif olmayan atom çekirdeklerine ulaşıyorlar. Ve bir noktadan sonra saçtıkları radyasyon seviyeleri önemsiz hale geliyor.

  • Bekerel (becquerel)

    Bekerel, elinizdeki radyoaktif malzemenin her saniye bir tane atom çekirdeğinin bozulması için elinizde ne kadar madde olması gerektiğini gösteren bir radyoaktivite birimidir. Mesela bambaşka radyoaktivite düzeylerine sahip oldukları için, her ikisinden de tam bir bekerel radyoaktivite elde etmek için sadece 50 nanogram polonyum-210'a karşılık, ondan 250 milyon kat daha fazla, yani 12,5 gram uranyum-238'e ihtiyacınız var.

  • Yarı ömür (half-life)

    Mesela bir izotopun yarı ömrü 6 saatse aradan geçen her 6 saatte o izotopun bulunma oranı yarı yarıya azalıyor demektir. Yani 12. saatte başlangıçtaki miktarın çeyreğine, 24. saatte 8'de birine, 1. hafta sonunda %3.5 civarına, 1. ay sonunda ise ölçülemeyecek düzeylere kadar düşüyor. Örnekler: I-131'in yarı ömrü 8 gün kadar, Rutenium-103'ünki ise 39 gün. Genelde hedef en azından 10 yarı ömür kadar beklemek; çünkü bu bekleyiş sonucunda başlangıçtaki miktarın %0.09'una kadar inmiş oluyorsunuz. Öte yandan Sezyum-134'ün yarı ömrü 2 yıl 70 gün, Sezyum-137'ninki ise 30 yıl. Daha uzun yarı ömürlü izotoplarda beklemek pratik bir çözüm olmayabilir.

  • Seyreltme (dilution)

    Radyoaktif maddelerle aynı maddelerin radyoaktif olmayan versiyonlarını karıştırmak suretiyle yapılan işlem. Sonra o elde ettiğiniz karışımı parçalara bölüp o parçaları tekrar radyoaktif olmayan diğer yığınlarla karıştırmak; bu işlemi tekrar tekrar sürdürmek şeklinde uygulanır. Çünkü radyasyon bulaşıcı bir şey değildir; elinizde ne kadar radyoizotop varsa o kadar radyasyon olur. Dolayısıyla ürünü tekrar tekrar seyrelttiğinizde nihayetinde elde ettiğiniz ürün oran bakımından o kadar az radyoizotop içeriği olacak ki radyasyon seviyesini ölçmeniz mümkün bile olmayacak. Ancak bu yöntem pratik olmayabilir (örneğin 50 bin ton radyoaktif çayı güvenli seviyelere seyreltmek için milyonlarca ton çaya ihtiyaç duyulabilir).

  • Vitrifikasyon (vitrifike, camlaştırmak)

    Radyoaktif maddeleri yeniden işleyip vitrifike etmek, yani camlaştırmak; başka bir malzemeyle sarmak biçiminde yapılan bir atık yönetimi seçeneğidir. (Transcript: 'yeniden işleyebiliriz, vitrifike edebiliriz yani camlaştırabiliriz, başka bir malzemeyle sarabiliriz.')

  • Geiger sayacı

    Radyasyon ölçümü yapılırken kullanılan bir cihaz. Transkriptteki vurguyla: 'Mesela tritiyumlu bir su içeren plastik şişeye bir Geiger sayacı tutarsanız herhangi bir ölçüm yapamazsınız.' (yani trityumun beta emisyonunu bu şekilde ölçmek pratikte zordur).

  • Beta ışınları

    Tritiyum'a radyoaktivitesini veren ışınlar olarak metinde bahsedilen parçacık türü; transkriptte belirtildiği üzere 'tritium'a radyoaktivitesini veren beta ışınları bırakın plastik şişeyi zaten derimizi bile geçer.'

  • Zirkonyum

    Radyoaktif yakıt çubuklarını koruyan metal; transkriptte anlatıldığı şekliyle zirkonyum aşırı ısınıp da su buharıyla temas ettiğinde müthiş miktarda hidrojen üretilmesine neden oluyor.

  • Hidrojen üretimi / hidrojen patlaması (reaktör bağlamında)

    Zirkonyumun aşırı ısınıp su buharıyla temas etmesi sonucunda müthiş miktarda hidrojen üretilir; hidrojenle dolu bir kabın aşırı sıcakla temas ettiğinde yanması/alev alması Hindenburg benzeri yangınlara yol açar. Fukushima'da oluşan hidrojen alevleri nükleer yakıt kaplarını daha da eriterek reaksiyonu kontrolden çıkardı.

  • Kozmik ışınlar

    Uzaydan gelen yüksek enerjili ışınlar; transkriptte belirtildiği üzere atmosferimizin üst tabakalarında bulunan azota çarptıklarında bu atomları karbon ve trityuma parçalayabiliyorlar. Aynı ışınlar yer kabuğundaki litiyumla etkileşerek de tritiyum üretebiliyorlar.

  • Döteryum

    Bir nötronlu hidrojen izotopu; transkriptte tritiyum oluşumunda rol alan bir öncül olarak anılıyor: 'Nükleer reaktörlerde tritiyum, bir nötronlu hidrojen izotopu olan döteryumun nötron kazanmasıyla...' şeklinde açıklanıyor.

  • Plutonyum-239 ve Neptunyum-237 (uzun yarı ömürlü izotoplar)

    Transcriptte verilen bilgiler: bazı nükleer reaktör atıkları çok uzun yarı ömrlere sahiptir; örneğin plutonyum-239'un yarı ömrü 24 bin yıl, neptunyum-237'nin yarı ömrü 2 milyon yıl. Bu tip elementlerin yer altına gömülerek saklanması gerekiyor; neptunyum-237'nin tek bir yarı ömrünü bekleyecek olursak çok uzun (evrimsel tarih gibi) zamanlar geçmesi gerekir, tamamen yok olmaları için muhtemelen 20-30 milyon yıl kadar beklemek gerekirdi.

  • Radyoaktif atık yönetimi

    Radyoaktif atıktan kurtulmak için mevcut seçenekler: beklemek (yarı ömürlere göre zamanla bozunmasını sağlamak), seyreltmek, sudaki büyük radyoizotopları ayıklamak, yer altına gömmek, yeniden işlemek, vitrifike etmek (camlaştırmak) veya başka bir malzemeyle sarmak. Transkript: 'Gerçekten de büyük radyoizotopları sudan ayırabileceğimiz teknolojilerimiz var. Bunları ayıkladıktan sonra yer altına gömebiliriz, yeniden işleyebiliriz, vitrifike edebiliriz yani camlaştırabiliriz, başka bir malzemeyle sarabiliriz.'

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Fukushima'nın okyanusa su boşaltması Çernobil felaketinin tekrarıdır.

    İki olay farklıdır: Çernobil atmosfere geniş spektrumlu radyoizotoplar yaydı; Fukushima'da ise asıl sorun reaktör soğutma suyu ve özellikle ayrılması pratik olmayan trityumdur; etkiler ve izotoplar farklıdır, doğrudan eşdeğer değiller.

  • Bir yetkili veya politikacının radyasyonlu olduğu düşünülen sudan içmesi suyun güvenli olduğunu kanıtlar.

    Tritiyumlu su normal sudan görsel olarak ayırt edilemez ve tek sefer içilmesi uzun vadeli içsel maruziyeti değerlendirmez; böyle gösteriler bilimsel kanıt sağlamaz.

  • Radyasyon bulaşıcı bir şeydir ve temasla yayılır.

    Radyasyon bulaşıcı değildir; radyasyon, radyoaktif atomların bozunmasından kaynaklanan ışın ve parçacıklardır; risk, vücudunuza radyoaktif atomların girip birikmesiyle artar, enfeksiyon gibi yayılmaz.

  • Radyoaktif atığı her zaman seyreltmek yeterlidir ve pratik bir çözümdür.

    Seyreltme bazı durumlarda işe yarar ancak pratik olmak zorunda değildir (örneğin çay gibi tüketim maddelerinde milyonlarca ton gerektirebilir); her zaman uygulanabilir bir yöntem değildir.

  • Tritiyum sudan kolayca ayrılabilir/arıtılabilir.

    HTO molekülü normal suya çok benzer olduğu için günümüzde pratik ve ekonomik bir yöntemle trityumu sudan ayırmak mümkün değildir.

  • Beklemek her zaman çözüm sağlar çünkü radyoaktifler zamanla yok olur.

    Beklemek kısa yarı ömürlü izotoplarda işe yarar ancak Cs‑137, Pu‑239, Np‑237 gibi uzun yarı ömürlü izotoplar için beklemek pratik değildir ve yüzlerce ila milyonlarca yıl gerektirebilir.

  • Okyanusta tritiyum hiç yoktu; boşaltma ile tamamen yeni bir kirlenme olacak.

    Okyanuslarda doğal olarak düşük seviyede tritiyum bulunur ve geçmişte yapılan nükleer testler okyanustaki tritiyumu önemli ölçüde artırmıştı; dolayısıyla tritiyum tamamen yeni bir unsur değil.

  • Geiger sayacı plastik şişedeki tritiyumu tespit edebilir ve bu şekilde güvenliği ispatlayabilirsiniz.

    Tritiyumun yaydığı düşük enerjili beta parçacıkları plastik şişe ve dış ölçümlerle kolayca tespit edilemez, dolayısıyla böyle bir ölçüm güvenilir bir gösterge değildir.

  • Tritium dışarıdan temastan dolayı daha çok tehlikelidir.

    Tritium için asıl tehlike içseldir (yutma veya iç organlara geçiş); dışarıdan temasla verilen doz çok daha düşüktür ve pratik risk genellikle içmeye bağlıdır.

  • Sadece Japonya okyanusa tritiyum boşaltıyor; bu yüzden benzersiz bir tehlike var.

    Birçok gelişmiş ülke on yıllardır tritiyum içeren suyu kontrollü şekilde denize veriyor; Japonya'nın kararı bu uygulamaların devamı niteliğindedir, ancak yerel ve iletişim boyutunda farklı tepkiler oluştu.

  • Homeopati benzeri çok yüksek derecede seyreltilmiş çözeltiler etkili hale gelir (seyreltme tehlikeyi artırır veya iyileştirir).

    Aşırı seyreltilme maddelerin etkisini ortadan kaldırır; radyasyon açısından daha fazla seyreltilmiş bir çözelti birim hacimde daha az radyoaktif içerir ve homeopatik iddiaların tersine seyreltilme gücü artırmaz.

Sorular

  • Fukushima'daki radyoaktif suyu okyanusa boşaltınca ne olacak?

    Tritiyum içeren su önce arındırılacak, sonra deniz suyu ile seyreltilip yaklaşık 1500 Bq/L düzeyine düşürülerek boşaltılacak; okyanusun devasa hacmiyle karışınca seviyeler hızla daha da düşecek ve çevresel/insan sağlığı açısından önemsiz düzeylere ineceği öngörülüyor.

  • Tritiyum nedir ve neden sorun teşkil ediyor?

    Tritiyum hidrojenin iki nötronlu izotopudur; su ile tritiye su (HTO) oluşturduğunda normal sudan ayırmak pratikte imkansızdır, bu yüzden arıtılması zor bir radyoizotop olarak sorun yaratır.

  • Tritiyumu sudan ayırmak mümkün mü?

    Teorik olarak bazı yöntemler olsa da pratikte tritiye suyu H2O'dan etkili ve ekonomik şekilde ayırmak mevcut teknolojiyle mümkün değil.

  • Bekleyerek çözmek mümkün müdür?

    Kısa yarı ömürlü izotoplar için beklemek çözüm olabilir (örneğin I‑131 gibi), fakat trityumun yarı ömrü ~12.3 yıl olduğu için güvenli düzeye inmesi onlarca yıl alır; çok uzun yarı ömürlü izotoplar için beklemek pratik değildir.

  • Seyreltme nasıl çalışıyor ve ne kadar seyreltilmesi gerekiyor?

    Seyreltme, radyoaktif suyu büyük miktarda radyasyonsuz suyla karıştırıp birim hacimdeki radyoaktiviteyi düşürme yöntemidir; TEPCO hedef olarak yaklaşık 1500 Bq/L'e indirmeyi planlıyor, bunun okyanusta daha da seyreleneceği bekleniyor.

  • Okyanuslarda hali hazırda tritiyum var mı ve ne seviyede?

    Evet; doğal kaynakların yanında 1950'lerden itibaren nükleer testlerin etkisiyle artış oldu; günümüzde Pasifik'te tipik değerler yaklaşık 1–4 Bq/L civarındadır.

  • Bekerel (Bq) neyi ifade eder ve örnekleri nelerdir?

    Bekerel saniyede bir çekirdek bozunması anlamına gelir; aynı aktiviteye ulaşmak için farklı elementlerden çok farklı kütleler gerekebilir (örnek: 1 Bq için ~50 ng Po‑210 vs ~12,5 g U‑238).

  • Fukushima'da neden bu kadar çok radyoaktif su birikti?

    Reaktörleri soğutmak için yıllarca yüzbinlerce ton su kullanıldı ve sahadaki sızıntılarla su kontamine oldu; bu sulardan fazlası yerinde depolandı ve tank sayısı dekomisyonu engelliyor.

  • Diğer ülkeler de trityumlu suyu okyanusa döküyor mu?

    Evet, ABD, Kanada, İngiltere, birçok AB ülkesi ve Güney Kore gibi ülkeler on yıllardır benzer uygulamalar yapıyor.

  • Fukushima'daki suyu içmek gösterisi güven verici mi?

    Hayır; tritiyumlu su normal sudan dış görünüşle ayırt edilemediği için içilmesi bir kanıt sayılmaz ve Geiger sayacı ile plastik şişedeki trityumu ölçmek mümkün değildir; asıl risk içilme durumunda iç organlara ulaşmasıdır.

Ön Bilgiler

  • Temel atom ve izotop bilgisi (proton, nötron, elektron)
  • Radyoaktivite ve bozunma mekanizmalarının temel kavramları
  • Yarı ömür (half-life) kavramı
  • Bekerel ve radyasyon doz birimleri hakkında temel bilgi
  • Nükleer reaktörlerin temel çalışma prensipleri ve soğutma gereksinimleri
  • Çevresel seyreltme ve kütle-bilimi hakkında temel anlayış
  • Beta ışınlarının ve radyasyon tespiti cihazlarının sınırlamaları hakkında temel bilgi

Tarihsel Bağlam

  • 26 Nisan 1986 - Çernobil nükleer santralinde reaktör çekirdeğinin erimesi ve infilakı (Çernobil faciası)
  • Mayıs 1986 (Çernobil'den birkaç gün sonra) - Rüzgar ve hava akımlarıyla Çernobil kaynaklı radyoaktif izotopların İsveç, Orta Avrupa, Balkanlar ve Türkiye Karadeniz kıyılarına ulaşması
  • 1986 (olaydan 5-6 gün sonra) - İstanbul civarındaki hava iyonize radyasyon oranlarının saatte 7-8 mikroröntgenden 16.000 mikroröntgene fırlaması
  • 12 Ağustos 1986 - Dönemin Sanayi ve Ticaret Bakanı Cahit Aral'ın Rize'de gazeteciler önünde çay içerek çayın radyoaktif olmadığını göstermeye çalışması
  • 1985 - Çay kurum depolarında bulunan 1985'ten kalma radyasyonsuz çayların varlığı (Çernobil sonrası harmanlama uygulamasına ilişkin dönemsel kayıt)
  • 1986 sonrası - Doğu Karadeniz başta olmak üzere çay ve kekikte yüksek radyasyon ölçümleri (çay: 44.000 Bq/kg; kekik: 600.000 Bq/kg)
  • 1992 - Çaydaki radyoaktivitenin 44.000 Bq/kg'den 201 Bq/kg seviyelerine düşmesi
  • 1993 - 58.500 ton radyasyonlu çayın yer altına gömülerek imha edilmesi
  • 1980'lerin sonu - Türkiye'de radyasyonlu ürünleri seyreltme/dönüştürme uygulamalarına dair döneme ilişkin uygulama ve tartışmalar
  • 11 Mart 2011 - Tohoku açıklarında 9.1 büyüklüğünde deprem ve tetiklediği 42 metrelik tsunami (Fukushima Daiichi kazasının nedeni)
  • 11 Mart 2011 (ve sonrası) - Fukushima Daiichi'de tsunami nedeniyle elektriklerin kesilmesi, jeneratörlerin iflası, soğutma sistemlerinin devre dışı kalması ve üç reaktörün erimesi
  • 2011 sonrası - Fukushima sahasında soğutma için üretilen kontamine suyun depolanması; 1000'in üzerinde depo tankı ve 1,3 milyon tonu aşan radyoaktif su birikimi
  • 2011 sonrası - TEPCO ve Japonya'nın radyoaktif suyu arıtıp trityum dışındakileri ayıkladıktan sonra denize boşaltma kararı ve suyu seyreltme planları (hedef ~1.500 Bq/L seviyesine düşürme için ~870 milyon litre deniz suyu kullanımı)
  • 2011 sonrası - Japonya'nın trityum içerikli suyu okyanusa boşaltma kararına karşı ulusal ve uluslararası tepkiler; Çin'in Japon deniz ürünleri ihracatını derhal kesme kararı
  • 1950'ler ve sonrası - Atmosferik nükleer silah denemelerinin (1950'lerden itibaren) doğaya büyük miktarda trityum salması
  • 1953 ve sonrası - Nijerya'da 1953'ten beri ölçülen trityum seviyeleri verilerinin atom bombası denemeleriyle örtüşmesi
  • Soğurma/seyreltme uygulamalarının uzun dönemli izotop azalmasını beklemekle karşılaştırılması (örneğin trityumun yarı ömrü 12,3 yıl olduğundan güvenli seviyelere inmesinin onlarca yıl alması)
  • 20. Yüzyıl ortaları (1940'lar-1950'ler) - Atom bombası denemelerinin ve nükleer testlerin okyanuslardaki trityum seviyelerini yükseltmesi (Pasifik'te zirve ~30 Bq/L)
  • 1990'lar ve sonrası - Atom bombası denemelerinin azalmasıyla Pasifik'teki trityum seviyelerinin litre başına ~1–4 Bq seviyelerine gerilemesi
  • 1937 - Hindenburg faciası (hidrojen yangını örneği olarak metinde referans verilen tarihi olay)
  • Kaza sonrası teşhir amaçlı eylemler: Yasuhiro Sono'nun (Japon milletvekili) kazadan kısa süre sonra televizyon yayınında reaktörde temizlendiği iddia edilen sudan içmesi
  • Kurumsal ve düzenleyici eşikler: Dünya Sağlık Örgütü'nün trityum için litre başına 10.000 Bq güvenli seviyesi, Japonya'nın 60.000 Bq seviyesi ve Avrupa Birliği örneğinde 100 Bq sınırı
  • 1940'lar (20. Yüzyıl)
  • 1950'ler (20. Yüzyıl)
  • 1950'lerden önce
  • 1980'ler (20. Yüzyıl)
  • 1980'lerin sonu
  • 1990'lar (20. Yüzyıl)
  • 1986
  • 1992
  • 1993
  • 2011 (21. Yüzyıl)

Kişiler

  • Cahit Aral

    1986 Çernobil faciası sonrası Rize'de bir basın toplantısında çayın radyoaktif olmadığını ispatlamak için gazeteciler karşısında çay içmiş olması.

  • Yasuhiro Sono

    Fukushima kazasından kısa süre sonra televizyonda reaktörde temizlenmiş sudan içtiği belirtilerek anılması.

  • Kyle Hill

    Fukushima santraline yapılan turlarda tehlikeli bölgelerde gezdirilme ve reaktörden alınmış suyun ziyaretçilere verilmesiyle ilgili görüşlerine atıf.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Nükleer enerji güvenliği hakkında videolar

Ama ne yazık ki bu tür vakalar ve sonrasında yaşananlar yüzünden nükleer korkusu da halk arasında diri kalmaya devam edecek gibi gözüküyor. Size ilerleyen videolarda nükleer enerji güvenliğini de anlatan videolar yapacağım. Eğer bunları kaçırmak istemiyorsanız beğenmeyi unutmayın.

Bu videoyla tutulanlar

Videoda şu an bahsedilen konunun (nükleer atıkların) detaylarını daha kapsamlı bir şekilde anlatmak — örneğin atık türleri, yarı-ömürleri ve yönetim yöntemleri.

bir ara detaylarını daha kapsamlı bir şekilde anlatacağım, dolayısıyla kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın. Mesela nükleer atıkların %96 kadarı geri dönüştürülerek belli santrallerde tekrar kullanılabiliyor - ki bu çok iyi bir oran. Kalan %4'ünün bir kısmı, görece kısa yarı ömürlü atıklardan oluşuyor, yani bunların radyoaktivitesi sadece birkaç ayda veya yılda önemsiz düzeye iniyor.