Ölüm Sembolleri: Bunların Anlamını Unutmak, Sonumuz Olabilir!

473 B görüntülenme04.09.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Derinlemesine

Özet

Video, insanlığın bıraktığı nükleer atıkları ve bunların binlerce-yüzbinlerce yıl sonra oluşturacağı tehlikeyi konu alıyor; özellikle gelecek nesillere "buraya yaklaşma/tehlike" mesajını nasıl iletebileceğimizi tartışıyor. Sanat, semboller, matematiksel iletişim ve jeolojik depolama (WIPP örneği) gibi çözümler ile geçmiş ve geleceğe dair tarihsel bağlamlar ele alınıyor.

Terimler

  • Fat Man

    Amerikan başkanı Truman, 2. Dünya Savaşı'nı dehşet verici bir şekilde sona erdiren ve Nagasaki'ye atılan Fat Man bombasından 500 kat güçlüsünü çok yakında patlatacakları sözünü vermişti.

  • M-134

    dakikada 6000 mermi atabilen M-134 gibi bir silah

  • Drone (pilotsuz uçan araç)

    gökyüzünde pilotsuz olarak uçan bir drone'dan fırlatılan lazer güdümlü füzelerin tehlikesi bağlamında anılan, yani pilotsuz uçan araçlardan fırlatılabilen tehlikeli silah sistemleri

  • Lazer güdümlü füze

    gökyüzünde pilotsuz olarak uçan bir drone'dan fırlatılan lazer güdümlü füzelerin tehlikesi şeklinde örneklendirilen, hedefe lazerle yönlendirilen füze türü

  • Nükleer santral

    Şu anda Dünya'nın 9 ülkesinde 13.000 küsür nükleer silah var ve 32 ülkede 440 kadar nükleer santral faaliyet gösteriyor. (Videoda ayrıca nükleer santrallerden çıkan atıkların geri dönüşümü ve atık bileşenleri üzerine açıklamalar verilmektedir.)

  • Nükleer atık

    Mesela nükleer atıkların %96 kadarı geri dönüştürülerek belli santrallerde tekrar kullanılabiliyor. Kalan %4'ünün bir kısmı, görece kısa yarı ömürlü atıklardan oluşuyor, yani bunların radyoaktivitesi sadece birkaç ayda veya yılda önemsiz düzeye iniyor. Ama işte o atıkların ufak bir kısmı, yarı ömrü binlerce, hatta milyonlarca yıl olabilen, dolayısıyla insanlar ve doğa için ölümcül olmaya devam edebilen uzun ömürlü radyoaktif atıklardan oluşuyor - ve bu atıklardan nasıl kurtulabileceğimizi henüz çözebilmiş değiliz.

  • Yarı ömür

    Mesela Plütonyum'un atık olan bazı izotoplarının yarı ömrü 24.000 yıl kadar. Ve radyoaktif bir elementin güvenli kabul edilen seviyelere inmesi için, en azından 10 civarında yarı-ömür geçmesi gerekiyor. Yani santrallerimizden çıkan atıkların bir kısmı, 240.000 yıl boyunca tehlikeli seviyede radyoaktif kalacaklar.

  • Plütonyum izotopları

    Mesela Plütonyum'un atık olan bazı izotoplarının yarı ömrü 24.000 yıl kadar (yani bu izotoplar uzun süre radyoaktif ve tehlikeli kalabiliyor).

  • Atık İzolasyon Pilot Tesisi (WIPP)

    Mesela yaşadığım yerin birkaç yüz kilometre batısında, Breaking Bad'in de geçtiği yerlerin 5 saat kadar güneyinde, Atık İzolasyon Pilot Tesisi (veya kısaca WIPP) diye bir yer var. Buradaki tuz yatakları, radyoaktif atıkları depolamak için harika bir jeolojik fırsat sunuyor. Şöyle ki: Amerika, özellikle de nükleer silah araştırmalarından kaynaklı atıklarını bu tesiste yerin 600-700 metre altına gömüp depoluyor. 250 milyon yıldır stabil olduğu tahmin edilen bu depolar, 2035 yılına kadar tıkabasa radyoaktif atıkla dolacak ve o noktada mühendisler, açtıkları oyukları patlayıcılar yardımıyla çökerterek, Dünya'nın bu atıkları adeta yutmasını sağlayacaklar. O noktadan sonraki 75 yıl boyunca bu çökmüş yapının içinde kalan ufak boşluklara civardaki jeolojik yapılardan tuz sızacak ve her türlü yarığı iyice kapatacak. Böylece atıklar, çevreden tamamen izole olmuş olacak.

  • Tuz yatakları (jeolojik depolama)

    Buradaki tuz yatakları, radyoaktif atıkları depolamak için harika bir jeolojik fırsat sunuyor. (WIPP örneğinde Amerika, atıklarını bu tür tuz yataklarının olduğu bölgelerde 600-700 metre altına gömüp depoluyor; çöktürme ve tuzun sızmasıyla boşluklar kapatılarak izolasyon sağlanması planlanıyor.)

  • Biyotehlike sembolü

    Mesela biyotehlike sembolü, 1966 yılında Dow Chemical firması tarafından görevlendirilen tasarımcılar ve araştırmacılar tarafından geliştirildi. Sanatçılar, 40 farklı tasarım geliştirdiler. Bunların hepsi 6 kritere göre tasarlandı: 1) Çok kolay dikkat çekecek, 2) Eşsiz olacak ve başka sembollerle karıştırılmayacak, 3) Kolayca fark edilecek ve hatırlanabilecek, 4) Kalemle kolayca çizilebilecek, 5) Her açıdan aynı görünsün diye simetrik olacak ve 6) Farklı etnik arka planlara sahip kişiler tarafından da anlaşılabilecek. Amaçları, kolayca hatırda kalabilecek ama o dönemde tamamen anlamsız olan işaretleri tespit etmekti. Bunun için, o 40 farklı tasarım, insanların daha aşina olduğu firma logoları gibi diğer sembollerle karıştırılarak, 25 farklı şehirden 300 kişiye gösterildi... 1 tasarım, bariz bir şekilde hem anlamsızdı hem de çok hatırlanıyordu. İşte biyotehlike sembolü böyle doğdu ve bugün halen kullanılıyor.

  • Jolly Roger (korsan bayrağı)

    Meşhur Jolly Roger, yani korsan bayrağı... 18. yüzyılda korsanlar, bu tür bayrakları kullanarak gemilere korku saçtılar. ... Genelde bulundukları ülkenin bayrağını açarak, diğer gemileri kandırıyorlardı ve anca hedefin yeterince yakınına geldiklerinde korsan bayrağını açıp, bir uyarı atışı yapıyorlardı. Bayrağın ve uyarı atışının amacı, kurbanlarının savaşmaksızın teslim olmalarını sağlamaktı. 'Eğer şimdi teslim olursanız, daha acısız bir ölüm tadabilirsiniz.' mesajı veriliyordu. Ama artık bu sembol, anca Disney filmlerinde falan kullanılan, saçma sapan bir işaretten ibaret hale geldi. Kullanımı olan tek yer, bazen zehirli kimyasalların şişelerini işaretlemekte kullanılması.

  • Swastika

    1 asıra yakın bir süredir Naziler ve onların insanlık dışı, faşist ideolojileriyle ilişkilendirilen Swastika, aslında Budizm, Hinduizm ve Jainizm gibi doğu dinlerinde kutsal bir semboldü ve bizdeki nazar boncuğu gibi hem kötüleri uzak tuttuğuna hem de doğurganlığa yardımcı olduğuna inanılıyordu. Tarihteki en eski Swastika, günümüzden 12.000 yıl kadar önce, Ukrayna'nın Mezine kentindeki bir mamut dişi üzerinde bulundu. Bu sembol, diğer fallik sembollerin yanına kazınmıştı, doğurganlık geçmişi ta o zamanlardan geliyor.

  • Altın Plaklar (Golden Records) ve Voyager 1/2

    Mesela Voyager 1 ve 2 araçlarıyla uzayın derinliklerine gönderdiğimiz Altın Plaklar'da bir dil olarak matematiği kullandık: Bu gördüğünüz, plağın üzerine analog sinyal şeklinde kazınmış görsellerden biri. Amacı, sayı sistemini sembolik bir şekilde uzaylılara anlatmak, sonrasında da temel matematiksel işlemleri onlara sunmak. Mesela sayı sistemini tanıttıktan sonra, onlara saniye, gün, metre gibi diğer şeyleri de anlatmaya başlayabiliriz. Bunu yapabilirsek de onlarla iletişim kurabiliriz.

  • Analog sinyal

    plağın üzerine analog sinyal şeklinde kazınmış görsellerden biri (Voyager Altın Plak örneğinde, görseller analog sinyal halinde kazınarak sayı sistemini ve temel matematiksel bilgileri anlatmayı amaçlıyor)

  • Matematik (evrensel dil olarak)

    Matematik, bu türden evrensel bir dil olabilir; gerçi size Matematik Keşif mi İcat mı videosunda da anlattığım gibi, teknik olarak bizimkinden başka matematikler de mümkün ama yine de bu sistemler genellikle birbirine dönüştürülebilir yapıda olduğu için, İngilizce veya Türkçe bir mesaj göndermekten çok daha kalıcı ve etkili olabilir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Korsan gemileri sürekli Jolly Roger (kafatası-bacaksız kemik) bayrağıyla gezerdi.

    Gerçekte korsanlar genelde aldatma taktiğiyle hedeflerini yanıltmak için ülke bayrağı kullanır, ancak hedefe yaklaştıklarında korku salmak ve teslim almayı kolaylaştırmak için Jolly Roger'ı çekerlerdi.

  • Swastika sadece Nazi sembolüdür ve hep öyle olmuştur.

    Swastika binlerce yıldır Budizm, Hinduizm ve Jainizm gibi doğu dinlerinde kutsal ve olumlu anlamlarla kullanılmış eski bir semboldür; Nazi kullanımı bu eski anlamı aşırı negatif şekilde değiştirmiştir.

  • Bir sembolün veya yazılı uyarının anlamı binlerce yıl boyunca sabit kalır.

    Semboller ve işaretlerin anlamları kültürlere ve zamana göre değişir; bugünkü anlamlarının 50.000–250.000 yıl sonra aynı kalacağına güvenilemez.

  • Basit önlemler (yasa, çit, yazı) uzak gelecek için yeterli bir çözüm sağlar.

    Diller, hukuk ve kültürler değişeceği için bu tür önlemler yüzbinlerce yıl boyunca etkili olmayabilir; daha kalıcı ve kültürden bağımsız yaklaşımlar düşünülmeli.

  • Nükleer atıkları tamamen ve kolayca çözmüş durumdayız.

    Kısa vadeli ve kısmen geri dönüşüm çözümlerimiz olsa da uzun ömürlü radyoaktif atıkların (yüzbinlerce yıla yayılan) güvenli yönetimi hâlâ çözülememiş bir sorun.

  • Biyotehlike veya radyoaktivite sembolleri doğal olarak evrensel ve kalıcıdır.

    Biyotehlike sembolü gibi modern semboller bilerek başlangıçta anlamsız ama hatırlanabilir olacak şekilde tasarlanmıştır; bunların da gelecek binlerce yılda aynı anlamı koruyacağı garanti değildir.

Sorular

  • 250.000 yıl sonra insanlara 'Burası tehlikeli, uzak dur' mesajını nasıl iletebiliriz?

    Henüz kesin bir çözüm yok; semboller, diller ve kültürler değişeceği için matematiksel kodlar, evrensel işaretler veya korku uyandıran sanat eserleri gibi alternatif yaklaşımlar tartışılıyor.

  • Nükleer atıklar ne kadar süre tehlikeli kalabilir?

    Bazı izotoplar (ör. bazı plütonyum türleri) on binlerce yıllık yarı-ömürlere sahip olup, yaklaşık 10 yarı-ömür gerektirdiği için yüzbinlerce yıl tehlikeli kalabilirler.

  • Nükleer atıkları şu anda nasıl depoluyoruz?

    En yaygın çözüm derin jeolojik depolama; örneğin tuz yataklarına 600–700 metre derinlikte gömme ve zamanla tuzun boşlukları kapatmasıyla izole etme yaklaşımı kullanılıyor.

  • Nükleer atıklar tamamen geri dönüştürülebiliyor mu?

    Hayır; yaklaşık %96'sı geri dönüştürülebiliyor ama kalan küçük kısım içinde uzun ömürlü, tehlikeli atıklar bulunuyor ve bunların yönetimi hâlâ sorun teşkil ediyor.

  • Semboller uzun vadede etkili bir uyarı yöntemi midir?

    Muhtemelen tek başına yeterli değil çünkü sembollerin anlamları zaman içinde değişir; bu yüzden güvenilirlikleri çok uzun dönemlerde sorgulanıyor.

  • Biyotehlike sembolü nasıl tasarlandı ve seçildi?

    1966'da 40 tasarım üzerinde 6 kritere göre çalışıldı, 25 şehirden 300 kişiye test edilip hatırlanabilirliği ve anlamsızlığı esas alınarak seçildi.

  • Matematik geleceğe veya uzaylılara mesaj iletmek için neden öneriliyor?

    Matematiksel ilişkiler teorik olarak kültürlerden bağımsız ve dönüştürülebilir olduğu için sayılar ve temel işlemler aracılığıyla ortak bir iletişim zemini sağlama potansiyeli var.

  • Sanat tehlikeli alanları işaretlemede nasıl kullanılabilir?

    Yarattığı duygulara dayanarak (ör. korku, ürperti veren sivri heykeller) insanlar için o bölgeyi itici hale getirerek merakı ve girişi azaltmaya çalışabilir.

  • Gelecekteki insanlar radyasyon riskini kendileri tespit edebilir mi?

    Olası; eğer gelecekteki nesiller teknolojik olarak bizden çok ilerideyse kendi algı araçlarıyla radyasyonu sezebilirler, fakat bu garanti değil.

Ön Bilgiler

  • Temel radyoaktivite ve yarı ömür bilgisi
  • İzotop kavramına aşinalık
  • Nükleer enerji ve nükleer atık kavramları
  • Temel jeoloji bilgisi (tuz yatakları, yeraltı depolama)
  • Semboller ve kültürel antropoloji hakkında temel anlayış
  • Matematiğin iletişimdeki rolü hakkında temel fikir
  • Tarihsel olaylara (Nagasaki, Soğuk Savaş) genel bakış

Tarihsel Bağlam

  • 1949: William Faulkner'a Nobel Edebiyat Ödülü verilmesi ve kabul konuşmasında nükleer tehdit kaygısının dile getirilmesi
  • 1949: Sovyetler Birliği'nin ilk atom bombasını patlatması
  • 1945: Fat Man atom bombasının Nagasaki'ye atılması ve II. Dünya Savaşı'nın sonlanması
  • 1961: Domuzlar Körfezi Çıkarması (Bay of Pigs Invasion)
  • 1962: John Steinbeck'in Nobel Edebiyat Ödülü kabulü ve sanatın insanları birleştireceğine dair vurgusu
  • 1966: Biyotehlike sembolünün Dow Chemical tarafından tasarlanması ve halk testleriyle seçilmesi
  • 1977: Voyager 1 ve Voyager 2'nin Altın Plaklar ile derin uzaya gönderilmesi ve matematiksel dili iletişim aracı olarak kullanma girişimi
  • WIPP ile ilgili jeolojik ve işletme planı: tuz yataklarının yaklaşık 250 milyon yıldır stabil olduğu değerlendirmesi
  • 2035: WIPP depolarının dolması öngörüsü ve daha sonra mühendislerce oyukların çökertilerek atıkların izole edilmesi planı
  • WIPP planında çöktürüldükten sonraki yaklaşık 75 yıllık dönemde tuzun yarıkları kapatacağı öngörüsü
  • Güncel durum: 9 ülkenin yaklaşık 13.000 civarı nükleer silaha sahip olması
  • Güncel durum: 32 ülkede yaklaşık 440 nükleer santralin faal olması
  • Plütonyumun bazı izotoplarının yarı ömrünün yaklaşık 24.000 yıl olması
  • Radyoaktif atıkların güvenli kabul edilen seviyelere inmesi için yaklaşık 10 yarı-ömür gerektiği ve bunun bazı atıklar için yaklaşık 240.000 yıl anlamına gelmesi
  • 18. yüzyılda korsanların Jolly Roger bayrağını kullanması
  • Mezine, Ukrayna'da bir mamut dişi üzerinde bulunan en eski Swastika örneğinin yaklaşık 12.000 yıl öncesine tarihlenmesi
  • Arkeolojik bağlam: Yaklaşık 10.000 yıl öncesine ait alet ve buluntuların bugün arkeologların ilgisini çekmesi
  • 18. yüzyıl
  • 20. yüzyıl
  • 250.000 yıl öncesi
  • 500 yıl öncesi
  • 10.000 yıl öncesi
  • 12.000 yıl öncesi
  • 50.000 yıl
  • 100.000 yıl
  • 250.000 yıl
  • 250 milyon yıl

Kişiler

  • William Faulkner

    1949'da Nobel Edebiyat Ödülü'ne layık görüldü; nükleer soykırım tehdidinden bahsettiği kabul konuşması alıntılandı.

  • John Steinbeck

    Domuzlar Körfezi Çıkarması döneminde Nobel ödülünü kabul ederken sanatın insanları birbirine bağlayıp kurtarıcı olabileceğini vurguladı.

  • Harry S. Truman

    Nagasaki'ye atılan Fat Man bombasından çok daha güçlü bir bombanın yakında patlatılacağı sözünü verdiği bağlamında anıldı (transkripte 'Truman' olarak geçti).

  • Carl Sagan

    Uzaylılara kendimizi nasıl anlatabileceğimiz konusunu anlatırken, ilerideki videolarda Sagan'ın çalışmalarının (Altın Plaklar vb.) ele alınacağı belirtildi.

  • Frank Drake

    Uzaylılarla iletişim kurma konusundaki çalışmaları (gelecek videolarda ele alınacağı) bağlamında anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

İlerleyen videolarda, nükleer atık örneğiyle gösterilen sorunun boyutunun bundan çok daha kapsamlı olduğunu göstermek ve açıklamak

Soru bu. Tabii ben burada nükleer atıklar örneği üzerinden gittim ama ilerleyen videolarda göreceğimiz gibi sorunun boyutu aslında bundan çok daha kapsamlı. Ve evet, tekil bireyler olarak gündelik yaşamın dertleriyle boğuşurken, bundan 10 bin yıl veya 250 bin yıl sonrasını düşünmenin zor geldiğini biliyorum.

Belirtilen 'bu sembol'ün anlamı ve kökeni hakkında ayrı bir video

Peki ya bu sembol? Bu bir başka videonun konusu, kaçırmak istemezseniz, yapmanız gerekenleri biliyorsunuz. İşte aynı şekilde, tehlike sinyallerimiz de durmaksızın evrimleşen kültürümüzle birlikte sürekli olarak değişiyor.

Carl Sagan ve Frank Drake gibi astronomların, uzaylılara kendimizi nasıl anlatabileceğimizi nasıl çözdüklerini anlatmak

Bunu yapabilirsek de onlarla iletişim kurabiliriz. Size gelecek haftalarda Carl Sagan ve Frank Drake gibi astronomların, uzaylılara kendimizi nasıl anlatabileceğimizi nasıl çözdüklerini anlatacağım. Ama o zamana kadar düşünmenizi istediğim bir soru var: Uzaylılar var mı yok mu falan gibi konular bir yana, uzaylılarla iletişime geçmemiz etik mi dersiniz?

Videoda şu an bahsedilen konunun (nükleer atıkların) detaylarını daha kapsamlı bir şekilde anlatmak — örneğin atık türleri, yarı-ömürleri ve yönetim yöntemleri.

bir ara detaylarını daha kapsamlı bir şekilde anlatacağım, dolayısıyla kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın. Mesela nükleer atıkların %96 kadarı geri dönüştürülerek belli santrallerde tekrar kullanılabiliyor - ki bu çok iyi bir oran. Kalan %4'ünün bir kısmı, görece kısa yarı ömürlü atıklardan oluşuyor, yani bunların radyoaktivitesi sadece birkaç ayda veya yılda önemsiz düzeye iniyor.

Nükleer santrallerin detaylarını daha kapsamlı şekilde anlatan bir video (nükleer santrallerin çalışma detayları ve güvenlik/atık konuları)

Şu anda Dünya'nın 9 ülkesinde 13.000 küsür nükleer silah var ve 32 ülkede 440 kadar nükleer santral faaliyet gösteriyor. Nükleer santraller iyi hoşlar; size bir ara detaylarını daha kapsamlı bir şekilde anlatacağım, dolayısıyla kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın. Mesela nükleer atıkların %96 kadarı geri dönüştürülerek belli santrallerde tekrar kullanılabiliyor - ki bu çok iyi bir oran.