Gelgitler Yaşamımızı Nasıl Etkiliyor?

328 B görüntülenme17.10.2024
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıGelgit Nedir? Suların Metrelerce Yükselip Metrelerce Çekilmesine Neden Olan Medcezir Nasıl Oluşur?
Derinlemesine

Özet

Video, gelgitlerin (medcezir) fiziksel kökenlerini ve gözlemlerini yanlış bilinen yönleriyle birlikte ayrıntılı şekilde açıklar; Ay ve Güneş'in kütleçekimi, diferansiyel (gelgit) kuvvetleri, Dünya'nın ve okyanusların nasıl kabardığı, gelgitlerin gecikmeleri, farklı gelgit türleri, karalarda oluşan gelgit etkileri, spagettifikasyon ve Roche limiti gibi bağlantılı konular ele alınır.

Terimler

  • Gelgit (medcezir)

    Gelgit, veya Arapça adıyla medcezir, suların Ay ve Güneş'in kütleçekimine bağlı olarak yükselip alçalmasına verdiğimiz isim. "Gel", yani "met" kısmı, suların yükselip karaları örttüğü kısım; "git", yani "cezir" ise suların çekilerek kıyıları açığa çıkardığı kısım. Ve öyle az buz bir yükselip alçalmadan da söz etmiyoruz ha, gelgitler nedeniyle deniz suları 1 ila 4 metre arası yükselip alçalıyor. Tabii ki belli bir kıyı şeridindeki suların miktarı, derinliği ve kara yüzeyinin şekilleri dolayısıyla gelgitlerin etkisinin 17 metreye varabildiği, Kanada'daki Fundy Körfezi gibi yerler de var.

  • Med (yüksek su) ve Cezir (alçak su)

    "Gel", yani "met" kısmı, suların yükselip karaları örttüğü kısım; "git", yani "cezir" ise suların çekilerek kıyıları açığa çıkardığı kısım.

  • Antipod (antipode)

    Ay 12 dakika önce Bakü üzerindeyse, Pasifik Okyanusu'nun ortasında, Bakü'nün tam zıttı olan, antipod dediğimiz noktada da sular yükseliyor. (Yani Dünya üzerindeki tam zıt nokta.)

  • Newton'un kütleçekim yasası

    Newton'un kütleçekim yasasının formülünü hatırlayın: Kuvvet, kütleçekim sabitiyle her iki cismin de kütlelerinin çarpımının aradaki mesafenin karesine bölümüyle bulunuyor.

  • Kütleçekim sabiti

    Newton'un kütleçekim yasasının formülünde geçen sabit; kuvvet, kütleçekim sabitiyle her iki cismin de kütlelerinin çarpımının aradaki mesafenin karesine bölümüyle bulunuyor. (Transcript'ta formülün bu şekilde ifade edildiği belirtiliyor.)

  • Kütleçekim gradyanı

    Bunu daha iyi yansıtmak için, şu şekilde bir 'kütleçekim gradyanı' kullanıyoruz ama tabii ki bu da bir basitleştirme, her noktayı gösteremiyor. Yine de, görebileceğiniz gibi, bu pozisyondayken Dünya'nın Ay'a daha yakın olan tarafları Ay tarafından çok daha güçlü çekiliyor, daha uzak taraflarıysa daha zayıf çekiliyor.

  • Diferansiyel kuvvetler

    İşte bu şekilde bir cismin gövdesi boyunca farklı şiddetlerde deneyimlenen kuvvetlere, 'diferansiyel kuvvetler' diyoruz ve gelgite sebep olan şey, işte bu kuvvet farkı. Yoksa kuvvetin kendi büyüklüğü değil.

  • Gelgit kuvveti (tidal force)

    Bu diferansiyel kuvvetleri sadece 'non-inertial', yani Dünya'nın merkezi gibi eylemsiz olmayan bir referans düzleminde görebildiğimiz için, gelgit kuvvetinin 'hayali bir kuvvet' olduğunu söylüyoruz; tıpkı size daha önceden tanıttığım Coriolis Kuvveti gibi. Ayrıca 'Ortada diferansiyel bir kütleçekimi varsa, yani az önce gördüğümüz türden ivme gradyanları oluşuyorsa, orada illaki gelgit etkisi oluşacak demektir.'

  • Non-inertial (eylemsiz olmayan) referans düzlemi ve hayali kuvvet

    Bu diferansiyel kuvvetleri sadece 'non-inertial', yani Dünya'nın merkezi gibi eylemsiz olmayan bir referans düzleminde görebildiğimiz için, gelgit kuvvetinin 'hayali bir kuvvet' olduğunu söylüyoruz; tıpkı Coriolis Kuvveti gibi.

  • Coriolis Kuvveti

    Dünya'nın kendi etrafındaki dönüşü; Coriolis kuvvetleri ve hatta atmosfer basıncı gibi sayısız faktör gelgitlerin doğasını etkiliyor; ama bunlar, gelgitlerin sebebi değil. (Transcript'ta Coriolis, gelgit kuvvetine benzer bir 'hayali kuvvet' örneği olarak anılıyor.)

  • Gelgit kabartısı (tidal bulge)

    Mesela gelgitlerin, suların Ay-Dünya ekseninde, Dünya'nın iki zıt tarafında şişkinleştiğini görürdünüz. Ay-Dünya eksenine dik olan eksende sular alçalırdı. Ay, okyanuslarda şişkinlik yaratıyor ve Dünya bir yandan kendi etrafında döndüğü için, aslında karalar bu şişkinliklerin içine doğru giriyor ve sonra çıkıyorlar.

  • İvme gradyanı (acceleration gradient)

    Ortada diferansiyel bir kütleçekimi varsa, yani az önce gördüğümüz türden ivme gradyanları oluşuyorsa, orada illaki gelgit etkisi oluşacak demektir. (Yani kütleçekiminin kısa mesafelerde değişmesi sonucu ortaya çıkan diferansiyel ivme.)

  • Batimetri (su tabanının topoğrafyası)

    su tabanının topoğrafyası (yani batimetri) ... tüm bunlar, gelgit büyüklüklerini ve tiplerini etkileyen faktörlerden biri.

  • Semidiurnal (yarı-günlük) gelgitler

    İşte Dünya'nın kendi etrafındaki bu hızlı dönüşünden ötürü birçok yer, mesela ABD'nin Atlas Okyanusu yakası, Avrupa'nın çoğu ve Afrika, gün boyunca iki tane med, iki tane de cezir deneyimliyor. Buna, 'semidiurnal (yani yarı-günlük) gelgitler' diyoruz.

  • Diurnal (günlük) gelgitler

    Bazı yerlerde mesela Meksika Körfezi'nde ve Güneydoğu Asya'nın Vietnam gibi bazı bölgelerinde yüzey şekillerinden ötürü bunlardan bazıları yaşanmıyor ve bu nedenle 'diurnal (yani günlük) gelgit' yaşanıyor; yani 1 med 1 de cezir.

  • Bahar gelgitleri (spring tides) ve Hafif gelgit (neap tide)

    Kimi zaman Güneş'in sebep olduğu gelgitler Ay'ın sebep olduklarını güçlendiriyor (ki bunlara 'bahar gelgitleri' diyoruz), kimi zamansa Güneş'in gelgitleri Ay'ınkileri sönümlüyor (bunlara da 'neap tide', veya 'hafif gelgit') diyoruz.

  • Spagettifikasyon (spaghettification / spagettileştirici etki)

    Gelgitlerin, spagettileştirici bir etkisi var. Karadelikleri bu kadar korkunç ve güçlü yapan şey, onların içine düşerken sizi spagetti gibi sündürmesi, inceltip uzatması ve nihayetinde atomlarınıza kadar parçalanması. Karadeliklerde spagettifikasyona sebep olan gelgitler birebir aynı kuvvetin farklı diferansiyel şiddetlerde yaşanmasından kaynaklanıyor. Tekilliğe yaklaştıkça bu diferansiyel kuvvet, yani gelgit etkisi hızla büyüyor ve nihayetinde, gelgitlerin ekstrem bir versiyonu olan spagettifikasyon nedeniyle, adeta spagetti gibi uzuyorsunuz ve atomlarınıza ayrılacak kadar parçalanıyorsunuz.

  • Dönmeyen (Schwarzschild) karadelik

    Dönmeyen (Schwarzschild) karadeliklerinin içinde, boyunuz gibi 1-2 metrelik mesafede bile kütleçekimi açısından müthiş bir fark var. Dolayısıyla tekilliğe boyunuz nedeniyle kafanızdan 1-2 metre daha yakın olursanız, ayaklarınızda hissettiğiniz kütleçekimi kafanızdakinden çok daha büyük oluyor ve bu nedenle sünmeye başlıyorsunuz.

  • Roche Limiti

    Ay veya Phobos gibi doğal bir uydunun, etrafında döndüğü Dünya veya Mars gibi bir gök cismine en fazla ne kadar yaklaşabileceğini belirleyen Roche Limiti de gelgitlerle belirliyor. Mesela Mars'ın uydusu Phobos, birkaç on milyon yıl içinde Mars'a Roche Limiti'nden daha fazla yaklaşmış olacak. O noktada, Mars'ın Phobos üzerinde yarattığı diferansiyel gelgit kuvvetlerinin etkisi, Phobos'u bir arada tutan kütleçekiminin etkilerini yenecek ve Phobos, lime lime edilerek parçalanacak. Böylece Mars, geçici bir süre boyunca Satürn gibi halkalara kavuşacak.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Ay tam üzerimdeyse su seviyesinin en yüksek olduğu yer mutlaka benim bulunduğum yerdir.

    Hayır; gelgit doruğu Ay'ın tam üzerinden hemen sonra (yaklaşık 12 dakika doğuda) oluşur ve ikinci bir doruk da Dünya'nın tam zıt noktasında meydana gelir.

  • Gelgitler okyanusların Ay tarafından güçlü çekilmesiyle tek taraflı bir kabarma şeklinde oluşur.

    Gerçekte gelgitler kütleçekim farkları (gradyant) nedeniyle iki zıt tarafta kabarma oluşturur; tek taraflı bir şişkinlik oluşmaz.

  • Gelgitler, Ay veya Güneş'in uyguladığı mutlak çekim büyüklüğüne bağlıdır ve Güneşin daha güçlü çekimi gelgitlere baskın olmalıdır.

    Gelgit etkisi çekim gradyantına bağlıdır; Güneşin mutlak çekimi büyük olsa da gelgit katkısı Ay'dan daha küçüktür (yaklaşık %31.8).

  • Dünya tamamen katıdır; sadece sular gelgitlerden etkilenir.

    Dünya'nın kara kabuğu da gelgit kuvvetleri altında esner ve ölçülebilir yükselip alçalır (ör. ~40 cm'e kadar).

  • Gelgit kuvveti sadece suyla ilgili ve küçük ölçeklerde önemsizdir; insanları veya yapıları etkilemez.

    Gelgit kuvvetleri insan ölçeğinde çok küçük olsa da planet ölçeğinde önemlidir ve karalarda ölçülebilir değişiklikler yapar; aşırı durumlarda (karadelikler gibi) yıkıcı spagettifikasyona neden olabilir.

  • Dünya'nın kendi dönüşü gelgitlerin sebebidir ve bu nedenle gelgit kabarmaları yalnızca ekvatorda görülür.

    Dünya'nın dönüşü ekvatoral bir şişkinlik yaratır ama gelgitler Ay ve Güneşin gördüğümüz kabarıntıları yaratmasıyla ilgilidir; gelgitler Ay'ın bulunduğu herhangi bir enlemde oluşabilir ve kabarma-Dünya dönüşünün etkileşimi nedeniyle karada iki kez geçiş olabilir.

  • Gelgit kuvveti 'gerçek' bir kuvvet olarak yalnızca eylemsiz referans çerçevesinde görülebilir ve tamamen hayalidir.

    Gelgit etkileri, kütleçekim ivmesinin farklı noktalar arasındaki farkı olarak nesnel bir fiziksel olgudur; ancak eylemsiz olmayan (ör. Dünya merkezli dönen) referans çerçevelerinde bu etkiler 'hayali kuvvet' terimiyle de ifade edilebilir—temel gerçeklik olan diferansiyel çekim ortadan kalkmaz.

  • Göllerde veya iç denizlerde gelgit hiç oluşmaz.

    Teorik olarak göller ve iç denizlerde de gelgit etkisi vardır fakat hacimleri, şekilleri ve yerel gürültü nedeniyle pratikte genelde gözlemlenmesi zordur.

  • Karadeliklerde spagettifikasyon farklı fiziksel bir mekanizma ile oluşur; gelgitlerle ilişkili değildir.

    Spagettifikasyon, karadeliklerin neden olduğu ekstrem derecedeki gelgit (diferansiyel kütleçekim) kuvvetlerinin bir sonucudur; temel mekanizma gelgitlerle aynıdır, sadece şiddeti çok daha büyüktür.

Sorular

  • Ay tam tepenizdeyken gelgitlerin doruk noktası nerede olur?

    Gelgit doruğu Ay'ın tam üzerindekinden yaklaşık 12 dakika kadar doğuda (Ay'ın 12 dakika önce bulunduğu yerde) olur; aynı büyüklükte bir doruk da Dünya'nın tam zıt noktasında oluşur.

  • Neden Dünya'nın hem Ay'a bakan tarafında hem de tam zıttında gelgit kabarması oluşur?

    Çünkü gelgitler kütleçekiminin mutlak büyüklüğünden çok farklı noktalar arasındaki çekim farkından (diferansiyel kuvvetler) kaynaklanır; Dünya'nın merkezinin Ay'a daha fazla çekilmesi uzak taraftaki suyun 'geride kalmasına' ve ikinci kabarıklığın oluşmasına yol açar.

  • Gelgitlere neden olan şey Ay'ın okyanusları güçlü çekmesi midir?

    Hayır; Ay'ın uyguladığı mutlak çekim okyanusları yerinden koparacak kadar büyük değildir; asıl sebep kütleçekimi gradyantıdır (farklı noktaların farklı çekilmesi).

  • Güneşin gelgitlere katkısı ne kadardır?

    Güneş Dünya'daki gelgit etkisinin yaklaşık %31.8'inden sorumludur; Ay ise yaklaşık %68.2'ini oluşturur.

  • Dünya'nın katı kabuğu da gelgitlerden etkilenir mi?

    Evet; kıtalar ve kara kütleleri de ay ve güneşin gelgit kuvvetleri altında her 14–17 günde bir yavaşça yükselip alçalır — bazı yerlerde ölçülebilir şekilde ~40 cm'e varır.

  • Neden bazı yerlerde iki yüksek/iki alçak gelgit (semidiurnal), bazılarında bir yüksek/bir alçak (diurnal) görülür?

    Dünya'nın dönmesiyle gelgit kabarıntıları ilişkilidir ama yerel kıyı şekli, su tabanı topografyası ve diğer etkenler (rüzgar, atmosfer basıncı vs.) hangi düzenin ortaya çıkacağını belirler; bu yüzden bölgesel farklılıklar olur.

  • Her gün gelgitler neden yaklaşık 50 dakika gecikir?

    Çünkü Ay'ın Dünya etrafındaki dönüşü yaklaşık 24 saat 50 dakika sürer; Dünya'nın aynı noktası Ay altına gelmek için her gün yaklaşık 50 dakika daha fazla dönmelidir.

  • Göller ve iç denizlerde neden gelgit nadiren görülür?

    Çünkü su miktarı ve alanı okyanuslara göre çok küçük olduğu için diferansiyel çekim kabarmaları yeterli büyüklüğe ulaşmaz ve dalga/rüzgâr gürültüsü altında kaybolur.

  • Gelgit kuvvetleri ile karadeliklerdeki spagettifikasyon aynı şey midir?

    Evet; her ikisi de kütleçekiminin farklı noktalar arasında farklı olması (diferansiyel kuvvet) nedeniyle meydana gelir, fakat karadeliklerde bu fark çok daha büyüktür ve cismi atomlarına ayrılacak kadar uzatır.

  • Roche Limiti nedir ve Phobos için ne anlama gelir?

    Roche Limiti, bir uydu ile merkezi gök cismi arasındaki gelgit kuvvetlerinin uydunun kendi yerçekimini yenerek onu parçaladığı mesafedir; Phobos birkaç on milyon yıl içinde Mars'a yaklaşarak Roche Limit'i aşıp parçalanabilir ve geçici halkalar oluşturabilir.

Ön Bilgiler

  • Newton'un kütleçekim yasasını ve temel mekanik bilgisi
  • Dünya'nın kendi etrafındaki dönüşü ve Ay'ın Dünya etrafındaki yörüngesel periyodu hakkında temel bilgi
  • Temel geometri (antipod kavramını anlamak için)
  • Basit dalga/akışkan davranışı kavramı (okyanusların akışkanlık özellikleri)
  • Referans çerçeveleri (inertial vs non-inertial) hakkında temel fikir
  • Temel astronomi terimleri (yörünge, periyot vb.)

Tarihsel Bağlam

  • 1687 - Isaac Newton'un Evrensel Çekim Yasasını yayımlaması
  • 1835 - Gaspard-Gustave de Coriolis'in Coriolis kuvvetini tanımlaması
  • 1848 - Édouard Roche'un Roche Limiti kavramını geliştirmesi
  • 1916 - Karl Schwarzschild'in Einstein alan denklemlerine getirdiği Schwarzschild çözümünü bulması
  • Gelecek, birkaç on milyon yıl içinde - Mars'ın uydusu Phobos'un Roche Limiti'ne yaklaşarak parçalanması ve Mars etrafında halkalar oluşması
  • Ay'ın Dünya etrafındaki dolanma süresinin yaklaşık 27 gün olması
  • Ayın Dünya'ya göre gökyüzündeki göreli konumu nedeniyle gelgitlerin günlük olarak yaklaşık 50 dakika gecikmeli gerçekleşmesi
  • Kanada'daki Fundy Körfezi'nde gelgitlerin yaklaşık 17 metreye ulaşabilmesi
  • 17. Yüzyıl
  • 19. Yüzyıl
  • 20. Yüzyıl
  • Gelecek (on milyon yıllar)

Kişiler

  • Isaac Newton

    Kütleçekim yasasının formülüne atıfta bulunulurken bahsedildi.

  • Gaspard-Gustave Coriolis

    Coriolis kuvveti bağlamında (gelgitleri etkileyen kavram olarak) anıldı.

  • Karl Schwarzschild

    Dönmeyen karadeliklerden söz edilirken "Schwarzschild karadelikleri" ifadesinde referans verildi.

  • Édouard Roche

    Roche Limiti (Roche Limiti'nin gelgitlerle belirlediği uzaklık) bağlamında anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Ay'ın Dünya'dan hep aynı yüzünün görünmesinin detayları; gelgit kuvvetlerinin bu olaya nasıl neden olduğu

Tabii ki bunun Dünya'daki denizlerin yükselip alçalmasıyla hiçbir alakası yok. Bunun detaylarını size bir başka videoda anlatacağım; kaçırmak istemezseniz, kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın! Keza Ay veya Phobos gibi doğal bir uydunun, etrafında döndüğü Dünya veya Mars gibi bir gök cismine en fazla ne kadar yaklaşabileceğini belirleyen Roche Limiti de gelgitlerle belirliyor.