- Gelgit (medcezir)
Gelgit, veya Arapça adıyla medcezir, suların Ay ve Güneş'in kütleçekimine bağlı olarak yükselip alçalmasına verdiğimiz isim. "Gel", yani "met" kısmı, suların yükselip karaları örttüğü kısım; "git", yani "cezir" ise suların çekilerek kıyıları açığa çıkardığı kısım. Ve öyle az buz bir yükselip alçalmadan da söz etmiyoruz ha, gelgitler nedeniyle deniz suları 1 ila 4 metre arası yükselip alçalıyor. Tabii ki belli bir kıyı şeridindeki suların miktarı, derinliği ve kara yüzeyinin şekilleri dolayısıyla gelgitlerin etkisinin 17 metreye varabildiği, Kanada'daki Fundy Körfezi gibi yerler de var.
- Med (yüksek su) ve Cezir (alçak su)
"Gel", yani "met" kısmı, suların yükselip karaları örttüğü kısım; "git", yani "cezir" ise suların çekilerek kıyıları açığa çıkardığı kısım.
- Antipod (antipode)
Ay 12 dakika önce Bakü üzerindeyse, Pasifik Okyanusu'nun ortasında, Bakü'nün tam zıttı olan, antipod dediğimiz noktada da sular yükseliyor. (Yani Dünya üzerindeki tam zıt nokta.)
- Newton'un kütleçekim yasası
Newton'un kütleçekim yasasının formülünü hatırlayın: Kuvvet, kütleçekim sabitiyle her iki cismin de kütlelerinin çarpımının aradaki mesafenin karesine bölümüyle bulunuyor.
- Kütleçekim sabiti
Newton'un kütleçekim yasasının formülünde geçen sabit; kuvvet, kütleçekim sabitiyle her iki cismin de kütlelerinin çarpımının aradaki mesafenin karesine bölümüyle bulunuyor. (Transcript'ta formülün bu şekilde ifade edildiği belirtiliyor.)
- Kütleçekim gradyanı
Bunu daha iyi yansıtmak için, şu şekilde bir 'kütleçekim gradyanı' kullanıyoruz ama tabii ki bu da bir basitleştirme, her noktayı gösteremiyor. Yine de, görebileceğiniz gibi, bu pozisyondayken Dünya'nın Ay'a daha yakın olan tarafları Ay tarafından çok daha güçlü çekiliyor, daha uzak taraflarıysa daha zayıf çekiliyor.
- Diferansiyel kuvvetler
İşte bu şekilde bir cismin gövdesi boyunca farklı şiddetlerde deneyimlenen kuvvetlere, 'diferansiyel kuvvetler' diyoruz ve gelgite sebep olan şey, işte bu kuvvet farkı. Yoksa kuvvetin kendi büyüklüğü değil.
- Gelgit kuvveti (tidal force)
Bu diferansiyel kuvvetleri sadece 'non-inertial', yani Dünya'nın merkezi gibi eylemsiz olmayan bir referans düzleminde görebildiğimiz için, gelgit kuvvetinin 'hayali bir kuvvet' olduğunu söylüyoruz; tıpkı size daha önceden tanıttığım Coriolis Kuvveti gibi. Ayrıca 'Ortada diferansiyel bir kütleçekimi varsa, yani az önce gördüğümüz türden ivme gradyanları oluşuyorsa, orada illaki gelgit etkisi oluşacak demektir.'
- Non-inertial (eylemsiz olmayan) referans düzlemi ve hayali kuvvet
Bu diferansiyel kuvvetleri sadece 'non-inertial', yani Dünya'nın merkezi gibi eylemsiz olmayan bir referans düzleminde görebildiğimiz için, gelgit kuvvetinin 'hayali bir kuvvet' olduğunu söylüyoruz; tıpkı Coriolis Kuvveti gibi.
- Coriolis Kuvveti
Dünya'nın kendi etrafındaki dönüşü; Coriolis kuvvetleri ve hatta atmosfer basıncı gibi sayısız faktör gelgitlerin doğasını etkiliyor; ama bunlar, gelgitlerin sebebi değil. (Transcript'ta Coriolis, gelgit kuvvetine benzer bir 'hayali kuvvet' örneği olarak anılıyor.)
- Gelgit kabartısı (tidal bulge)
Mesela gelgitlerin, suların Ay-Dünya ekseninde, Dünya'nın iki zıt tarafında şişkinleştiğini görürdünüz. Ay-Dünya eksenine dik olan eksende sular alçalırdı. Ay, okyanuslarda şişkinlik yaratıyor ve Dünya bir yandan kendi etrafında döndüğü için, aslında karalar bu şişkinliklerin içine doğru giriyor ve sonra çıkıyorlar.
- İvme gradyanı (acceleration gradient)
Ortada diferansiyel bir kütleçekimi varsa, yani az önce gördüğümüz türden ivme gradyanları oluşuyorsa, orada illaki gelgit etkisi oluşacak demektir. (Yani kütleçekiminin kısa mesafelerde değişmesi sonucu ortaya çıkan diferansiyel ivme.)
- Batimetri (su tabanının topoğrafyası)
su tabanının topoğrafyası (yani batimetri) ... tüm bunlar, gelgit büyüklüklerini ve tiplerini etkileyen faktörlerden biri.
- Semidiurnal (yarı-günlük) gelgitler
İşte Dünya'nın kendi etrafındaki bu hızlı dönüşünden ötürü birçok yer, mesela ABD'nin Atlas Okyanusu yakası, Avrupa'nın çoğu ve Afrika, gün boyunca iki tane med, iki tane de cezir deneyimliyor. Buna, 'semidiurnal (yani yarı-günlük) gelgitler' diyoruz.
- Diurnal (günlük) gelgitler
Bazı yerlerde mesela Meksika Körfezi'nde ve Güneydoğu Asya'nın Vietnam gibi bazı bölgelerinde yüzey şekillerinden ötürü bunlardan bazıları yaşanmıyor ve bu nedenle 'diurnal (yani günlük) gelgit' yaşanıyor; yani 1 med 1 de cezir.
- Bahar gelgitleri (spring tides) ve Hafif gelgit (neap tide)
Kimi zaman Güneş'in sebep olduğu gelgitler Ay'ın sebep olduklarını güçlendiriyor (ki bunlara 'bahar gelgitleri' diyoruz), kimi zamansa Güneş'in gelgitleri Ay'ınkileri sönümlüyor (bunlara da 'neap tide', veya 'hafif gelgit') diyoruz.
- Spagettifikasyon (spaghettification / spagettileştirici etki)
Gelgitlerin, spagettileştirici bir etkisi var. Karadelikleri bu kadar korkunç ve güçlü yapan şey, onların içine düşerken sizi spagetti gibi sündürmesi, inceltip uzatması ve nihayetinde atomlarınıza kadar parçalanması. Karadeliklerde spagettifikasyona sebep olan gelgitler birebir aynı kuvvetin farklı diferansiyel şiddetlerde yaşanmasından kaynaklanıyor. Tekilliğe yaklaştıkça bu diferansiyel kuvvet, yani gelgit etkisi hızla büyüyor ve nihayetinde, gelgitlerin ekstrem bir versiyonu olan spagettifikasyon nedeniyle, adeta spagetti gibi uzuyorsunuz ve atomlarınıza ayrılacak kadar parçalanıyorsunuz.
- Dönmeyen (Schwarzschild) karadelik
Dönmeyen (Schwarzschild) karadeliklerinin içinde, boyunuz gibi 1-2 metrelik mesafede bile kütleçekimi açısından müthiş bir fark var. Dolayısıyla tekilliğe boyunuz nedeniyle kafanızdan 1-2 metre daha yakın olursanız, ayaklarınızda hissettiğiniz kütleçekimi kafanızdakinden çok daha büyük oluyor ve bu nedenle sünmeye başlıyorsunuz.
- Roche Limiti
Ay veya Phobos gibi doğal bir uydunun, etrafında döndüğü Dünya veya Mars gibi bir gök cismine en fazla ne kadar yaklaşabileceğini belirleyen Roche Limiti de gelgitlerle belirliyor. Mesela Mars'ın uydusu Phobos, birkaç on milyon yıl içinde Mars'a Roche Limiti'nden daha fazla yaklaşmış olacak. O noktada, Mars'ın Phobos üzerinde yarattığı diferansiyel gelgit kuvvetlerinin etkisi, Phobos'u bir arada tutan kütleçekiminin etkilerini yenecek ve Phobos, lime lime edilerek parçalanacak. Böylece Mars, geçici bir süre boyunca Satürn gibi halkalara kavuşacak.