Ayın Neden Hep Aynı Yüzünü Görüyoruz? Arkasında Ne Var?

641 B görüntülenme07.11.2024
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıKütleçekim Kilidi Nedir? Ay'ın Neden Hep Aynı Yüzünü Görüyoruz?
Derinlemesine

Özet

Video, Ay'ın neden Dünya'dan hep aynı yüzünü gösterdiğini ve arkasındaki fiziksel mekanizmaları (dönme, yörünge, gelgit kuvvetleri, kütleçekim kilidi, librasyon vb.) simülasyon ve tarihsel gözlemler eşliğinde açıklıyor. Ayrıca Ay'ın 'karanlık yüzü' tabirinin yanlış anlaşılmasını düzeltip, uzak yüzün daha fazla kraterli olmasının jeolojik nedenlerini anlatıyor.

Terimler

  • DSCOVR uydusu

    Gerçi bu fotoğraflar bizden 400.000 kilometre uzaktaki Ay'dan değil, 1.5 milyon kilometre uzaktaki, yani Ay'dan 3.5 kat uzaktaki DSCOVR uydusu tarafından çekildi; ama Ay'dan da Dünya az çok böyle görünüyor.

  • Sağ el kuralı

    Sağ el kuralından kastım da şu: Dünya gibi bir nesneyi alın, sağ elinizin başmağını coğrafi kuzeyi gösterecek şekilde yerleştirin, diğer 4 parmağınızın gösterdiği yön, o cismin dönüş yönü Güneş sistemindeki çoğu gök cisminin dönüş yönü olacak.

  • Rotasyonel Periyod (kendi etrafındaki dönüş)

    Rotation (yani Dönme) kısmında, Rotasyonel Periyodunun, yani kendi etrafındaki 1 tam dönüşünün 27.3 gün olduğunu, bunu yapabilmek için ekvatorda saniyede 4.6 metre hızla döndüğünü görebilirsiniz.

  • Eylemsiz referans

    eylemsiz bir referanstan, yani uzay boşluğundan Ay'ı izleyecek olursanız (ve tabii simülasyonu biraz hızlandıracak olursanız), gerçekte Ay'ın da kendi etrafında döndüğünü görebilirsiniz.

  • Semi-Majör Eksen

    yörünge mesafesinin bir ölçüsü olan Semi-Majör Eksenin 2 kez yarılıyorum.

  • Ay'ın Karanlık Yüzü ("dark side of the Moon")

    Ay'ın karanlık yüzü diye bir şey yok. Biz Ay'ın hep aynı yüzünü gördüğümüz için, göremediğimiz yüzüne "Ay'ın Karanlık Yüzü" lakabı takıldı; ama buradaki "karanlık"tan kasıt, "ışık almayan" demek değil. Bilim insanları bu terimi tıpkı "karanlık madde" veya "karanlık enerji" veya "karanlık bir kişilik" laflarında olduğu gibi, "bilinmeyen", "gizemli" anlamında kullanıyor. Çünkü neredeyse 1960'lara kadar, Ay'ın bizden uzak olan yüzünde ne olduğunu hiç kimse görmemişti.

  • Luna 3

    Bu durum, 7 Kasım 1959 günü, Sovyetler Birliği'nin Ay yörüngesine gönderdiği Luna 3 modülünün çektiği fotoğraflar sayesinde değişti. Bu aşırı düşük çözünürlüklü fotoğraflar, Ay'ın öteki yüzünü ilk kez "aydınlattı".

  • Ay Gözlemi Yörünge Aracı (LRO)

    Buysa, Ay Gözlemi Yörünge Aracı (LRO'nun) Kasım 2009'dan Şubat 2011'e kadar olan sürede çektiği 15.000 kadar fotoğrafın birleştirilmesiyle oluşturulmuş bir mozaik.

  • Krater

    arka tarafa düşen meteoritler, çarptıkları anda bir krater oluşturabiliyorlardı.

  • Plagioklas

    Daha ziyade olan, şu: Dünya ve Ay oluşurken, Ay'ın Dünya'ya bakan tarafı Dünya'nın başlangıçtaki sıcaklığı nedeniyle daha sıcaktı, uzak tarafıysa daha soğuktu. Bu soğuk tarafta alüminyum ve kalsiyum gibi elementler daha hızlı çökelerek, Ay toprağındaki silikatlarla birleşti ve plagioklas dediğimiz mineralleri oluşturdu - ki bunları bugün de Ay toprağında buluyoruz.

  • Maria

    O lekelere "maria" diyoruz ve maria, "deniz" demek. Tabii ki bu bağlamda sudan oluşan denizden bahsetmiyoruz, bunlar, eski lav denizlerinden arta kalan lekeler.

  • Enlemsel librasyon

    Ay'ı yeterince uzun dönem fotoğraflarsanız, hafif hafif sağa sola yalpaladığını göreceksiniz. Bunun sebebi, Ay'ın ekseninin, Dünya etrafında döndüğü düzleme göre hafif kaymış olması. Bu nedenle Ay Dünya etrafında dönerken, kuzey ve güney kutbu Dünya'ya doğru hafif hafif yaklaşım uzaklaşıyor, bu da "enlemsel librasyon" dediğimiz, sanki "Evet" anlamında kafa sallıyormuş gibi yalpalamasına neden oluyor.

  • Boylamsal librasyon

    Bir de yörüngesi boyunca ilerlerken Dünya'ya yaklaşıp uzaklaştığı için yörünge hızı da Kepler'in 2. Yasası dolayısıyla artıp azalıyor; bu da "boylamsal librasyon" dediğimiz, sanki "Hayır" anlamında kafa sallıyormuş gibi sağa sola yalpalamasına neden oluyor.

  • Kepler'in 2. Yasası (bağlamda)

    yörünge hızı da Kepler'in 2. Yasası dolayısıyla artıp azalıyor

  • Kütleçekim kilidi

    Evet, gelgitler doğadaki birçok muhteşem olaydan sorumlu. Ve bu durumda da Dünya'nın Ay üzerindeki gelgit kuvvetleri dolayısıyla Ay, yavaşladı, yavaşladı, yavaşladı... Ta ki, sadece bir yüzü Dünya'ya dönük olacak hızda döndüğü bir hıza ulaşana dek. İşte bu olaya, "kütleçekim kilidi" adını veriyoruz.

  • Gelgit kuvvetleri

    Dünya'nın Ay üzerinde yarattığı gelgit kuvvetleri, Ay'ın dönmesini yavaşlatmaya başlattı.

  • Gelgit kabartıları

    Bunun mümkün olmasının ana nedeni de, aslında gelgit videosunda konuştuğumuz "gelgit kabartıları" ve bunların yaklaşık 3 derece, veya 12 dakika doğuya kaymış olması. Gelgit kuvvetlerinin diferansiyel olmasından ötürü, hem Ay'a doğru hem de Ay'dan öteki tarafa doğru birer gelgit kabartısı oluşuyordu. Ve Dünya'nın kendi etrafındaki dönüşünün, Ay'ın yörünge hızından daha hızlı olmasından ötürü, gelgitler bir miktar doğuya kayıyordu.

  • Dönme momenti (tork)

    Bu merkezden sapmış kuvvet, Dünya'nın döndüğü yönün aksi yönde bir dönme momenti (veya tork) yaratıyor. Bu da Dünya'nın dönüşünü yavaaaş yavaşlatıyor.

  • Gelgitsel ivmelenme

    İşte bu nedenle Dünya üzerindeki günler her 100 yılda 1, 1.09 milisaniye kadar yavaşlıyor. Yani Ay, bizi durduruyor! Tabii Dünya da Ay'da gelgitler yarattığı için, aynı şekilde Dünya da Ay'ın dönüşünü yavaşlatıyor. İşte bu nedenle Ay'ın hep aynı yüzünü görüyoruz! Çünkü Dünya, Ay'ın kendi etrafındaki dönüşünü, Ay'ın Dünya etrafındaki dönüşüne eşitlenecek düzeyde yavaşlattı. Buna, "gelgitsel ivmelenme" diyoruz. Ki bu yavaşlamanın etkilerinden bir diğeri de, Ay'ın bizden giderek daha uzak bir yörüngeye yerleşmesi: Ay, bizden her yıl 3.8 santim uzaklaşıyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Ay dönmüyor; gökyüzüne bakınca Ay'ın hep aynı yüzünü görüyoruz, bu yüzden dönmüyor olmalı.

    Ay aslında kendi ekseni etrafında dönüyor; dönme periyodu ile Dünya etrafındaki yörünge periyodu neredeyse eşit olduğu için Dünya'dan bakınca hep aynı yüz görünür.

  • Ay'ın 'karanlık yüzü' ışık almayan, sürekli karanlık bir bölgedir.

    'Karanlık yüz' ifadesi tarihsel olarak 'uzak ve bilinmeyen yüz' anlamındadır; Ay'ın uzak yüzü de Güneş ışığı alır ve karanlık değildir.

  • Ay'ın bizden uzak tarafında daha fazla krater olmasının nedeni Dünya'nın o tarafı özellikle korumasıdır.

    Uzak taraftaki krater fazlalığı, Ay'ın oluşumu sırasında o tarafın daha soğuk olup kabuğun daha kalın olması ve daha az bazaltik lavın yüzeyde toplanmasıyla açıklanır; Dünya'nın 'koruması' pratikte etkili değildir.

  • Ay'ın hep aynı yüzünü göstermesi rastgele iki periyodun tesadüfen eşleşmesinden kaynaklanır.

    Bu eşleşme rastgele değildir; milyonlarca yıl süren gelgit etkileri Ay'ın dönüşünü yavaşlatarak dönme ve yörünge periyotlarını eşitledi (kütleçekim kilidi).

  • Kütleçekim kilidi sadece Dünya-Ay çiftinde görülür.

    Kütleçekim kilidi gezegen-uydu sistemlerinde yaygındır; örneğin Plüton-Charon çiftinde her iki cisim de birbirine aynı yüzünü göstermektedir.

  • Ay'dan Dünya çok büyük göründüğü için Dünya göktaşlarını etkili biçimde engelleyebilir.

    Ay'dan bakıldığında Dünya gökyüzünde görece küçük bir alan kaplar (verilen sayı: Dünya yaklaşık 4 derece-kare kaplar, toplam görüş alanı ~41.000 derece-kare), dolayısıyla Dünya önemli bir koruyucu kalkan değildir.

  • Senkron dönüş (kütleçekim kilidi) Ay'ın hiçbir zaman hareket etmediği anlamına gelir.

    Senkron dönüş Ay'ın yüzünün Dünya'ya sabit bakması demektir ama Ay hâlâ yörüngesinde hareket eder ve librasyonlar nedeniyle yüzü hafifçe yalpalayarak daha fazla alan gösterir.

  • Ay'ın uzak yüzü hakkındaki bilgiler yalnızca spekülasyondur veya saklanıyor.

    Ay'ın uzak yüzü Luna 3 ve sonraki görevlerle fotoğraflandı ve bugünkü LRO mozaikleri gibi verilerle ayrıntılı şekilde haritalandı; saklanan bir 'gizem' yoktur.

Sorular

  • Ay neden hep aynı yüzünü gösteriyor?

    Ay'ın kendi eksenindeki dönüş süresi ile Dünya etrafındaki yörünge süresinin neredeyse eşit olması (≈27.3 gün) sonucu kütleçekim kilidine girerek hep aynı yüzünü göstermektedir.

  • Ay dönüyor mu?

    Evet, Ay da kendi ekseni etrafında dönüyor; bir tam dönüşü yaklaşık 27.3 gün sürer.

  • Ay'ın 'karanlık yüzü' gerçek bir karanlık bölge midir?

    'Karanlık yüz' terimi bilinmeyen/uzak yüz anlamında kullanılır; gerçekte Ay'ın uzak yüzü de Güneş ışığı alır ve 'ışık almayan' bir bölge değildir.

  • Ay'ın uzak yüzü neden daha çok kratere sahip?

    Ay oluşurken uzak taraf daha soğuk olduğu için kabuk daha kalın oluştu, bu yüzden büyük çarpma olayları lavları dışarı çıkarıp kraterleri örtme (maria oluşumu) olanağı azdı ve bu taraf daha pütürlü kaldı.

  • Ay'ın hep aynı yüzünü göstermesi nasıl oluştu?

    Başlangıçta farklı hızlarda dönen sistemde Dünya'nın oluşturduğu gelgit kuvvetleri Ay'ın dönmesini yavaşlatarak zaman içinde dönme periyodunu yörünge periyodu ile eşitledi (gelgitsel ivmelenme).

  • Librasyon nedir ve ne işe yarar?

    Librasyon, Ay'ın eksen eğikliği ve yörüngesel hız değişimleri nedeniyle yaptığı hafif salınımlardır; bu sayede Ay'ın %50 yerine yaklaşık %59'u Dünya'dan gözlemlenebilir.

  • Dünya'nın Ay üzerindeki etkileri nelerdir?

    Dünya'nın gelgit kuvvetleri Ay'ın dönüşünü yavaşlatıp kütleçekim kilidine soktu ve aynı fiziksel süreç Dünya'nın dönüşünü de yavaşlatır; ayrıca Ay her yıl yaklaşık 3.8 cm uzaklaşmaktadır.

  • Dünya Ay'ı göktaşlarından koruyor mu?

    Hayır; Ay'dan Dünya çok küçük görünür (Ay'dan Dünya'nın gökyüzünde kapladığı alan çok küçüktür), bu yüzden Dünya önemli bir koruyucu kalkan işlevi görmez.

  • Kütleçekim kilidi yalnızca Ay için mi geçerlidir?

    Hayır, kütleçekim kilidi gezegen-uydu sistemlerinde yaygın bir sonuçtur; ancak hangi cismin kilitleneceği kütle ve mesafeye bağlıdır, bazı çiftlerde her iki taraf da kilitlenebilir (örn. Plüton-Charon).

  • İlk kez Ay'ın uzak yüzü nasıl görüldü?

    Sovyet Luna 3 aracı 7 Kasım 1959'da Ay'ın uzak yüzünün ilk fotoğraflarını çekti; sonraki görevlerle görüntüler giderek netleşti.

Ön Bilgiler

  • Temel mekanik bilgisi (dönme ve yörünge kavramları)
  • Kepler yasaları hakkında temel bilgi (özellikle 2. yasa)
  • Çekim kuvveti (gravitasyon) ve Newtonian çekim anlayışı
  • Gelgit/başkalaşım (tide) kavramlarına giriş
  • Gezegen ve uydu temel terimleri (rotasyon, revolusyon, yörünge, eksen eğikliği)
  • Temel jeoloji terimlerine aşinalık (krater, lav, mineral)
  • Simülasyon araçlarına (ör. Universe Sandbox) ve hızlandırılmış zaman gösterimlerine aşinalık faydalıdır

Tarihsel Bağlam

  • 7 Kasım 1959 - Sovyetler Birliği'nin Luna 3 modülünün Ay'ın uzak yüzünün ilk fotoğraflarını çekmesi
  • 1960'lara kadar - Ay'ın bizden uzak olan yüzünün insan gözlemiyle bilinmiyor olması
  • 1972 - Apollo 16 misyonunun Ay'dan fotoğraf çekmesi
  • Kasım 2009 - Şubat 2011 - Ay Gözlemi Yörünge Aracı (LRO) tarafından yaklaşık 15.000 fotoğrafın çekilmesi ve bunların birleştirilmesiyle arka yüz mozaiğinin oluşturulması
  • Milyonlarca yıl süren süreç - Dünya'nın gelgit kuvvetlerinin Ay'ın dönüşünü yavaşlatıp kütleçekim kilidine (eşzamanlı dönmeye) sokması
  • Plüton-Charon örneği - İki cismin karşılıklı olarak birbirlerine hep aynı yüzlerini göstermesi (karşılıklı kütleçekim kilidine girmiş olma durumu)
  • 20. Yüzyıl - 1950'ler ila 1970'ler
  • 1960'lar
  • Erken Güneş Sistemi - Dünya ve Ay'ın oluşum dönemi, milyonlarca yıl
  • Jeolojik zaman - milyonlarca yıllık evrimsel süreç

Kişiler

  • Johannes Kepler

    Metinde 'Kepler'in 2. Yasası'na atıf yapılırken adı geçti.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Ay'ı yakınlaştırınca neden Ay'ın her tarafını görebildiğimizin açıklaması (yani 'neden acaba?' sorusunun cevabı)

Hmm, neden acaba? Buna geleceğiz; ama önce, Ay'ın kendi etrafındaki dönüşünü bir durduralım ve bakalım ne olacak. Bunun için, ekvatordaki hızını birkaç kez 10'a bölüyorum ki, pratik olarak sıfır olsun.

Bu videoyla tutulanlar

Ay'ın Dünya'dan hep aynı yüzünün görünmesinin detayları; gelgit kuvvetlerinin bu olaya nasıl neden olduğu

Tabii ki bunun Dünya'daki denizlerin yükselip alçalmasıyla hiçbir alakası yok. Bunun detaylarını size bir başka videoda anlatacağım; kaçırmak istemezseniz, kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın! Keza Ay veya Phobos gibi doğal bir uydunun, etrafında döndüğü Dünya veya Mars gibi bir gök cismine en fazla ne kadar yaklaşabileceğini belirleyen Roche Limiti de gelgitlerle belirliyor.