Maymun Meselesi: İnsan ile Maymunların Bağlantısı Nedir?

563 B görüntülenme14.03.2017
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıYüklü Soru Safsatası: Bunca Yazımızı Okumanıza Rağmen Nasıl Bu Kadar Cahil Olabiliyorsunuz?
Derinlemesine

Özet

Video, insanların maymunlarla olan evrimsel ilişkisini ve "insan maymundan geldi" / "sadece ortak ata" gibi yaygın yanlış anlamaları modern evrimsel biyoloji ve kladistik perspektifinden açıkladı. İnsanların kuyruksuz maymun (Hominoidea) olduğu, simiyen/maymun tanımının farklı anlamları ve insan soy hattının belirli noktalarda gerçekten maymunlardan geçtiği vurgulandı.

Terimler

  • maymun

    Videoda iki anlamda kullanıldığı belirtiliyor: Birinci anlamı, birkaç on yıl öncesine kadar yaygın bir şekilde kabul edildiği üzere, kuyrukları bulunan primatlar (yani ön maymun olmayan; ancak kuyrukları bulunan primatlar) şeklindedir; bu tanım insanı ve diğer kuyruksuz maymunları dışlar. İkinci anlamı ise, kladistler ve genel olarak evrimsel biyologların kullandığı şekilde, kuyruklu ve kuyruksuz maymunları aynı kategoride toplayan, simiyen eş anlamlılığıyla kullanılan tanımdır.

  • simiyen

    Kladistlerin ve evrimsel biyologların tercih ettiği terim; kuyruklu ve kuyruksuz maymunları tek bir grup altında toplayan Simiiformes takımıdır. Transcript'te simiyen sözcüğünün pratik olarak Türkçede 'maymun' ile eş anlamlı olduğu ve Ernst Haeckel tarafından 1866'da tanımlandığı belirtiliyor.

  • Simiiformes

    Simiyenlerin bilimsel adıdır; kuyruklu maymunlar ve kuyruksuz maymunlar olarak iki kola ayrılan grup. Videoda Simiiformes'in simiyen ile eş anlamlı olduğu ve bunların hepsine maymun dendiği açıklanıyor.

  • Kuyruksuz Maymun (Hominoidea)

    İnsanın ait olduğu süperailesidir; bu grubun bütün özelliklerini insanın istisnasız olarak taşıdığı söyleniyor: uzun kollar ve geniş göğüs; kuyruk yok (ancak kuyrukların evrimsel süreçte köreldiğini gösteren kuyruk sokumu gibi anatomik kanıtlar mevcut); hayatta kalabilmek için öğrenilmiş davranış kalıplarına diğer memelilere ve maymunlara göre daha fazla muhtaç olma; vücuda oranla oldukça iri beyin; apandis varlığı (kuyruklu maymunların aksine); azı dişlerinde Y-5 deseni (dişlerin Y şeklinde ve üzerlerinde 5 öğütücü çıkıntı olması); omuz anatomisinin ağaçlarda rahat hareket etmeyi sağlayan tarzda olması.

  • kuyruklu maymun

    Videoda kuyruklu maymunlar, kuyrukları bulunan primatlar olarak tanımlanıyor ve azı dişlerinde 4 çıkıntı bulunduğu, kuyruklu olmaları nedeniyle kuyruksuz maymunlardan ayırt edildikleri belirtiliyor.

  • Y-5 deseni

    Tüm Kuyruksuz Maymunlar'daki azı dişlerinde görülen dizilim; yani dişlerin Y şeklinde olması ve üzerlerinde 5 öğütücü çıkıntı bulunması. Videoda kuyruklu maymunların azı dişlerinde ise 4 çıkıntı bulunduğu vurgulanıyor.

  • kuyruk sokumu

    İnsanda kuyrukların evrimsel süreçte köreldiğini gösteren anatomik kanıtlardan biri olarak belirtiliyor; kuyruk yoksa da kuyruk sokumu bunun izini taşır.

  • apandis

    Videoda insanların apandise sahip olduğuna dikkat çekiliyor ve bunun kuyruklu maymunların aksine bir özellik olduğu söyleniyor (yani insanlar apandise sahipken kuyruklu maymunlarda bu farklılık vurgulanıyor).

  • ortak ata

    İnsan ile diğer maymunlar (örneğin şempanze, goril) arasında geriye doğru takip edildiğinde ulaşılan, her iki grubun da soyunun çıktığı ata-popülasyon. Videoda örnekler veriliyor: insan ile şempanzenin ortak atası 6-7 milyon yıl önce, gorillerle ortak ata ~10 milyon yıl önce, kuyruklu maymunlarla ortak atalar ise ~30 milyon yıl önce yaşamış olan canlılar şeklinde anlatılıyor.

  • Evrim Ağacı (filogenetik ağaç)

    Canlıların akrabalık ilişkilerinin dallanma şeklinde gösterildiği şema; videoda 'Evrim Ağacı' terimi filogenetik ağaçların yaratılma sürecinde dikkate alınan veri grupları ve kategorizasyon yöntemleriyle ilişkilendiriliyor ve insanın Evrim Ağacı üzerindeki sınıflandırması tartışmaların kaynağı olarak ele alınıyor. Ayrıca insanların ve diğer türlerin dallardan sadece biri olduğu, yakın dallarda şempanzeler, goriller ve orangutanlar gibi canlıların bulunduğu vurgulanıyor.

  • kladistler

    Türleri daha bütüncül bir çerçevede ele alan bilim insanları; videoda kladistlerin insanı kuyruksuz maymun grubunun dışına çıkaran eski tanımı reddettiği ve kuyruklu ile kuyruksuz maymunları aynı kategori altında topladıkları belirtiliyor.

  • taksonomlar

    Canlıların sınıflandırılması ile uğraşan bilim insanları; videoda taksonomlar ile antropologlar arasında insanın Evrim Ağacı üzerindeki sınıflandırması konusunda bitmek bilmeyen bir kategorizasyon kavgası olduğu, bu tartışmanın filogenetik ağaçların yaratılmasında dikkate alınan veri grupları ve kategorizasyon yöntemlerinden kaynaklandığı söyleniyor.

  • Orrorin

    Videoda insanlarla şempenzelerin ortak atası olarak anılan, yaklaşık 6 milyon yıl önce yaşamış olabilecek cinslerden biri olarak örnek veriliyor ve eğer simiyen eşittir maymun tanımını kabul ederseniz bu cinsin de maymun olduğu belirtiliyor.

  • Sahelantropus

    Videoda insanlarla şempenzelerin ortak atası olarak anılan, yaklaşık 6 milyon yıl önce yaşamış olabilecek cinslerden biri olarak örnek veriliyor ve simiyen=maysun kabul edilirse bunun da maymun sayılacağı ifade ediliyor.

  • Homo heidelbergensis (Heidelberg İnsanları)

    Videoda bizim var olmuş ancak soyu tükenmiş en yakın kuzenimiz olan Neandertallerle ortak atamız olan tür olarak anılıyor; eğer simiyen eşittir maymun tanımını kabul ediyorsanız bu türün de maymun olduğu belirtiliyor.

  • Neandertaller

    Videoda soyu tükenmiş yakın insan kuzenleri olarak anılıyor; Homo heidelbergensis'in Neandertallerle ortak atamız olduğu ve bu yakın kuzenlerin insan soy ağacındaki yerleri tartışılıyor.

  • Evrim Teorisi

    Videoda canlıların akrabalık ilişkilerini ve türlerin tarihini anlamamızı sağlayan bilimsel teori olarak tanımlanıyor; ayrıca 'maymun' gibi kelimelere takılarak bu konuların detaylarını öğrenmemenin yanlış olduğu, Evrim Teorisi ve teknik detaylarının önemli ve kıymetli bir bilimsel teori olduğu vurgulanıyor.

  • memeli

    Videoda insanın bir memeli olduğu ve 'maymun' demenin tıpkı memeli ya da bir omurgalı canlı olmak gibi sadece bir kategori olduğu; aşağılayıcı bir anlam taşımaması gerektiği belirtiliyor.

  • omurgalı

    Videoda insanın bir omurgalı hayvan türü olduğu ve bu kategorinin de sadece biyolojik bir sınıflandırma olduğu, hakaret amaçlı kullanılmadığı sürece alçaltıcı olmadığı belirtiliyor.

  • ape (İngilizce)

    Videoda İngilizcede 'ape' dediğimiz sözcüğün Türkçeye 'kuyruksuz maymun' ya da 'insansı maymun' diye çevrildiği; bu nedenle İngilizcedeki 'ape' teriminin Türkçeye çevrilmesinin de insana maymun demek anlamına geldiği anlatılıyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • İnsanlar maymundan gelmedi, sadece ortak atalarımız var.

    İnsanlar soysal olarak geriye doğru izlendiğinde maymun veya simiyen olarak tanımlanabilecek atalara ulaşılır; bu nedenle modern sınıflandırma ve tanıma göre insanlar maymun olan türlerden gelmiştir.

  • 'İnsan maymundan evrimleşti' demek kaba ve yanlış bir ifadedir, bu yüzden kullanılmamalıdır.

    Kaba algılanabilir ama bilimsel olarak doğru olabilecek bir ifadedir; kladistik tanımlarla insanın maymun (simiyen) ata ve akrabaları vardır, dolayısıyla 'maymundan gelmek' uygun bir betimleme olabilir.

  • Maymun sözcüğü sadece kuyruklu maymunları kapsar ve kuyruksuzlar (insanlar dahil) maymun değildir.

    Modern evrimsel biyoloji ve kladistik, kuyruklu ve kuyruksuz maymunları tek bir grup (Simiiformes/simiyen) altında toplar; bu yüzden 'maymun' terimi bilimsel kullanımda her iki grubu da kapsayabilir.

  • İnsanı diğer maymunlardan ayırmak gerekir çünkü insanlar zekâlarıyla özel bir kategori oluşturur.

    İnsan zekâsı farklılık gösterse de taksonomik sınıflandırma nesnel morfolojik ve filogenetik kanıtlara dayanır ve insanları ayrı bir taksonomik kategori haline getirmek bilimsel temelden yoksundur.

  • İnsanlar doğrudan çağdaş şempanze veya gorilden türemiştir.

    Hiçbir çağdaş tür başka bir çağdaş türden türemez; insanlar çağdaş şempanze ya da gorilden gelmez, bu türlerle ortak atalar paylaşırız.

  • Evrim doğrusal bir zincirdir (basitçe daha ilkelden daha gelişmişe doğru tek bir çizgi).

    Evrim dallanma gösteren, ağaca benzeyen bir süreçtir; birçok farklı dal ve yan kol ortaya çıkar, tek bir doğrusal ilerleme yoktur.

  • 'Maymun' kelimesi bilimsel olarak alçaltıcıdır ve kullanılmamalıdır.

    'Maymun' terimi halk arasında küçümseyici çağrışımlar taşıyabilir ama bilimsel sınıflandırma açısından nötrdür; hakaret amaçlı olmayan kullanımı uygundur.

  • İnsanları maymunlardan ayırmak taksonomik bir zorunluluk veya evrimsel gerekliliktir.

    Kladistik ve modern evrimsel sınıflandırma kuyruklu ve kuyruksuz maymunları aynı monofiletik grup içinde toplar, dolayısıyla insanları ayırmak bilimsel bir gereklilik değildir.

Sorular

  • İnsanlar maymundan mı gelmiştir?

    Evrimsel açıdan insan soyunun geriye izlendiğinde maymun (simiyen) olarak tanımlanabilecek atalara ulaşıldığı için, modern kladistik tanımlara göre insanlar maymun olan türlerden gelmiştir.

  • Şimdiki maymunlar neden insan olmuyor?

    Çünkü evrim dallanarak ilerler; çağdaş maymunlar bizim atalarımız değildir, onlarla ortak atalar paylaşırız ve bir tür başka aynı çağdaki bir türden türemez.

  • İnsan şempanzeden ya da gorilden mi evrimleşti?

    Hayır; insanlar şempanze veya gorilden doğrudan gelmemiştir; bizimle şempanze ve gorillerin ortak ataları vardır ve o atalar üzerinden ayrıştık.

  • Biz maymun muyuz?

    Eğer 'maymun' kelimesini bilimsel kladistik anlamıyla (simiyen = Simiiformes) kullanıyorsanız evet, insanlar kuyruksuz maymunlar (Hominoidea) grubundandır ve dolayısıyla maymundur.

  • Maymun sözcüğü ne anlama geliyor ve neden karışık algılanıyor?

    Halk arasında farklı anlamlar yüklü olduğu için karışıklık var; bilimsel kullanımda 'maymun' genellikle simiyenlerle eşdeğerdir, ancak bazı geleneksel tanımlar kuyruklu maymunları ayrı tutar.

  • İnsanlar ile şempanzelerin ortak atası ne zaman yaşamıştır?

    Yaklaşık 6–7 milyon yıl önce yaşamış bir ortak atamız olduğu kabul edilir; Orrorin ve Sahelanthropus gibi fosiller bu zaman dilimiyle ilişkilendirilir.

  • Kuyruksuz maymun olduğumuzu gösteren anatomik kanıtlar nelerdir?

    Uzun kollar, geniş göğüs, kuyruk sokumu (coccyx), büyük beyin oranı, apandis varlığı, azı dişlerinde Y-5 deseni ve omuz anatomisi gibi özellikler kuyruksuz maymunlarla uyumludur.

  • Evrim bir zincir midir yoksa ağaç mı?

    Evrim dallanan, ağaca benzer bir süreçtir; doğrusal bir 'zincir' şeklinde değildir.

  • Maymun demek hakaret mi sayılır mı?

    Günlük dilde hakaret amacıyla kullanılabilir ama bilimsel sınıflandırma açısından nötr ve nesnel bir terimdir; bilimsel bağlamda alçaltıcı değildir.

  • Kladistler neden insanı maymunlardan ayırmak istemez?

    Çünkü kladistik sınıflandırma monofiletik grupları temel alır ve kuyruklu ile kuyruksuz maymunları aynı kökten gelen bir grup olarak toplamak daha doğru bir evrimsel temsil sağlar.

Ön Bilgiler

  • Evrimsel biyoloji temel kavramlarına aşinalık (ortak ata, türeme, doğal seleksiyon gibi)
  • Temel taksonomi ve sınıflandırma bilgisi (tür, cins, aile, süperaile gibi terimler)
  • Filogenetik ağaçların okunması hakkında temel bilgi
  • Komparatif anatomiye dair temel terimler (apandis, diş yapısı, omuz, kuyruk sokumu)
  • Zaman ölçeği ve milyon yıl (Mya) kavramı

Tarihsel Bağlam

  • 1866 - Ernst Haeckel 'simiyen' terimini ilk olarak tanımladı
  • Birkaç on yıl öncesine kadar - 'maymun' tanımının kuyruksuz maymunları dışlayan biçimi yaygın olarak kabul ediliyordu
  • 6-7 milyon yıl önce - İnsan ile şempanzenin ortak atası (Orrorin veya Sahelanthropus örnekleri) yaşamıştır
  • 10 milyon yıl önce - İnsan ile gorillerin ortak atasına ulaşılan dönem
  • 30 milyon yıl önce - Kuyruklu maymunlarla (kuyruklu simiyenlerle) ortak ataya ulaşılan dönem
  • 50-60 milyon yıl önce ve daha önce - Primat olmayan diğer memeli ortak atalara ulaşılan dönem
  • Heidelberg İnsanları (Homo heidelbergensis) - Neandertallerle ortak atamız olarak metinde anıldı
  • Birkaç on yıl öncesi
  • 1866 (19. Yüzyıl)
  • 6-7 milyon yıl önce
  • 10 milyon yıl önce
  • 30 milyon yıl önce
  • 50-60 milyon yıl önce

Kişiler

  • Ernst Haeckel

    1866 yılında 'simiyen' (maymun) terimini ilk tanımlayan bilim insanı olarak anıldı.

  • Sem Vural

    Videonun yapımına Patreon üzerinden destek veren kişiler arasında sayıldı.

  • Beril Demirer

    Videonun yapımına Patreon üzerinden destek veren kişiler arasında sayıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Ata ile torun türün aynı çağda yaşaması gibi özel durumların ayrı bir videoda ele alınması

Zaten hiçbir tür, kendisiyle aynı çağda yaşayan bir diğer türden gelmez, eğer ki ata ile torun tür bir arada yaşamıyorsa. Bu tip özel durumlara ayrı bir videoda değiniriz. Bizler, Evrim Ağacı üzerindeki dallardan sadece birisiyiz.

Bu videoyla tutulanlar

İnsan ve yakın akrabalarının maymun olarak sınıflandırılmasının detaylı incelemesi

Dolayısıyla kuyruklu ve kuyruksuz maymunların toplamına simiyen, ya da daha Türkçe bir isimle, kısaca "maymun" demekte bir sakınca yok. Bu durumda insan ve diğer yakın akrabaları sadece kuyruksuz maymun türleri değillerdir; aynı zamanda birer maymun türüdürler. Bunu bir sonraki videomuzda detaylıca ele

İnsan ve diğer yakın akrabalarının maymun (simiyen) sınıflandırmasının detaylı incelenmesi

Bu durumda insan ve diğer yakın akrabaları sadece kuyruksuz maymun türleri değillerdir; aynı zamanda birer maymun türüdürler. Bunu bir sonraki videomuzda detaylıca ele alacağım. Simiyenlerin, ya da maymunların en yakın akrabası ise tarsiyerler olarak bilinen Tarsiiformes grubu.