21. Yüzyılın Hezarfenleri: Karanlığı Bilimle Fethedin! (TEDxMETUAnkara - Çağrı Mert Bakırcı)

37 B görüntülenme07.04.2019
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıLeonardo da Vinci'nin Eserlerinde Bulunan Bakteri, Mantar ve İnsan DNA'ları...
Derinlemesine

Özet

Konuşmacı Çağrı Mert Bakırcı, modern bilimde çok yönlülüğün (hezarfenlik/polimetlik) önemini, evrimsel mühendislik ve evrimsel robotik örnekleri üzerinden anlatarak Türkiye'de bilim kültürü, beyin göçü ve bilimsel düşünce eksiklikleri hakkında öneriler sunuyor. Tarihsel örnekler (Hezarfen Ahmet Çelebi, Leonardo da Vinci), uygulamalı örnekler (evrimsel algoritmalarla tasarlanmış NASA anteni, Francis Arnold'ın çalışmaları) ve politika/altyapı ihtiyaçları (siyasal zemin, ekonomik destek, özgürlük) tartışılıyor.

Terimler

  • Evrimsel robotik

    Ben bugün başımdan geçen ilginç bir olayla başlamak istiyorum konuşmama. Bundan birkaç ay kadar önce etkinlik organizatörleri sevgili Ege Evrensel bana ulaşıp adımın ne unvan yazılması gerektiğini sordu. Çünkü tanıtım görselleri vesaire hazırlayacaklarmış. Az önce sevgili Ahu Hanım'ın da söylediği gibi benim doktoradan alanım evrimsel robotik alanındayız. Yani evrimsel biyolojinin teorik ve matematiksel altyapısını robotik ve mühendislik alanında kullanmaya çalışıyoruz. Bunu şöyle düşünebilirsiniz; artık robotlara sadece öğrenme mekanizmasını vermekle kalmıyoruz, aynı zamanda tıpkı kendimizin öğrenme metotlarını edindiğimiz evrimsel sürecin mekanizmasını robotlara veriyoruz. Böylelikle kendileri yeni öğrenme teknikleri geliştirebilme.

  • Evrim mühendisi

    Evrim mühendisi demeye karar verdim. Çünkü bu gerçekten yaptığım işi tam olarak anlatan bir şey. Ben bir mühendis olarak evrimin araçlarını, evrimsel biyolojinin matematiksel ve teorik araçlarını robotik alanında kullanıyorum ve bunu yaparken evrimsel biyolojinin modellerini test etme imkanı buluyorum.

  • Evrimsel biyoloji

    Yani evrimsel biyolojinin teorik ve matematiksel altyapısını robotik ve mühendislik alanında kullanmaya çalışıyoruz. ... Evrimsel biyoloji sadece biyolojinin sınırlarıyla sınırlandırılmış bir çalışma sahası değil.

  • Evrimsel algoritmalar

    NASA'nın evrimsel algoritmalar yoluyla tasarladığı, yani geleneksel mühendislik yöntemleriyle değil de evrimin mühendisliği uygulaması yoluyla tasarladığı ve 2005 yılında uzaya gönderdiği bir anten.

  • Evrimin mühendisliği (evrim mühendisliği)

    yani geleneksel mühendislik yöntemleriyle değil de evrimin mühendisliği uygulaması yoluyla tasarladığı (örneğin NASA'nın evrimsel algoritmalar yoluyla tasarladığı anten). Ayrıca benim yaptığım iş de bir mühendis olarak evrimin araçlarını, evrimsel biyolojinin matematiksel ve teorik araçlarını robotik alanında kullanmak ve modelleri test etmek şeklinde ifade edilebilir.

  • Süzülme oranı

    Bu 41 sayısına biz mühendislikte süzülme oranı diyoruz. Yani her 1 metrelik düşüşte 41 metre ileriye gidiyor.

  • Polimet

    Polimet sözcüğü de Yunancadaki polus yani çok sözcüğüyle, yine Yunancadaki matema yani meşhur matematik de oradan geliyor, bilgi, öğrenme teknik sözcüklerinden geliyor. Yani çok bilen, çok öğrenmiş kişi demek.

  • Hezarfen

    Hezarfen sözcüğü onun adı değil, sıfatı. Hatta Evliya Çelebi tarafından kendisine verilmiş bir sıfat. Farsçadaki Hazar sözcüğü yani bin sözcüğüyle Arapçadaki fan yani hüner, beceri sözcüklerinin birleşiminden geliyor. Yani bin hünerli, yetenekli kişi demek.

  • Multidisipliner / İnterdisipliner çalışma

    Daha zor olanı, birden fazla alanda çalışıp, yani multidisipliner olup, o birden fazla alanı bir araya getirip, yani interdisipliner olarak çalışıp belli bir şeyler üretebilmek revaçta.

  • Beyin göçü

    Araştırmanın gösterdiği ikinci şey beyin göçüyle ilgili. Varı zaman beyin göçünün en önemli bir numaralı nicel yani sayısal sebebin ekonomik sebepler olduğunu gösteriyor.

  • Nicel (sayısal)

    nicel yani sayısal

  • Yapay genel zeka

    Bizi satrançta ve go'da yenen yapay zekalar istemiyoruz. Bizi satrançta ve go'da yenerken aynı zamanda insanın var oluşuna yönelik felsefi tartışmalara girebilecek ve hatta evimizde bize yardımcı olabilecek yapay zekalar, yani yapay genel zeka, insandan her alanda iyi olan yapay zekanın peşindeyiz.

  • Astrobiyoloji

    Son zamanların en meşhur, en revaçta olan sahalarından bir tanesi astrobiyoloji. Artık uzayda yaşam arıyoruz, o yaşamı bulmak istiyoruz. Sizce bu sadece astronomi ile yapılabilir mi? Kimyadan, biyokimyaya, biyofiziğe, kozmoloji, mühendisliğe, yazılıma kadar birçok bilim insanının bir arada çalışması ya da bunlardan anlayan bilim insanlarına ihtiyacımız var.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Evrim mühendisliği saçma bir isim/uydurma bir alandır.

    Evrim mühendisliği köklü bir alandır; akademik kaynaklar, ders kitapları ve Nobel ödüllü uygulamalar (ör. Francis Arnold) bunun meşruiyetini gösterir.

  • Sadece biyologlar canlılarla, popülasyonlarla veya evrimle ilgilenebilir.

    Evrimsel yaklaşımlar mühendislik, kimya, bilgisayar bilimi gibi birçok alana uygulanabilir; disiplinlerarası çalışmalar yaygın ve gereklidir.

  • Makineyle uğraşanlar sadece makine mühendisi olmalı; bir konuda ancak o alandan kişiler çalışabilir.

    Modern bilimde disiplinler arası yetkinlikler değerli; farklı alanlardan uzmanlar bir araya gelerek yeni çözümler üretebilirler.

  • Hezarfen Ahmet Çelebi'nin uçuş iddiasına körü körüne inanmak gerekir.

    Tek kaynağın (Evliya Çelebi) olması nedeniyle iddiayı sorgulamak, mühendislik hesaplarıyla olasılığı değerlendirmek daha eğitimli bir yaklaşımdır; kesinlik yoktur.

  • Türkiye'de bilim kültürü yeşeremez veya bu topraklar bilim için elverişli değil.

    Tersine, bölge tarihsel olarak Anaksimander, Heraklitos ve İslam alimleri gibi düşünenlere ev sahipliği yapmış; gerekli siyasal ve ekonomik destek sağlanırsa bilim gelişebilir.

  • Beyin göçünün tek nedeni idealdir; geri gelmemelerinin sebebi sadece ekonomik değildir.

    Araştırmalar gösteriyor ki ekonomik nedenler nicel açıdan önemli olmakla birlikte nitel sebep olarak bilim insanlarının bu topraklarda özgür ve değerli olmayacaklarını düşünmeleri de geri dönüşü engelliyor.

  • Bilim insanları toplumun üzerinde bir yük olarak görülmeli.

    Bilim insanları toplumun kalbinde yer alan, desteklenmesi gereken kişiler olmalıdır; bilim iletişimcileri ve popülerleştirenler maddi olarak desteklenmelidir.

  • Yapay zekadan beklenti sadece satranç ve go'yu yenmek olmalıdır.

    Günümüzde hedefler daha geniş; insan hayatında pratik yardım sağlayabilecek ve geniş yelpazede düşünebilen yapay genel zeka gibi sistemler amaçlanıyor.

Sorular

  • Evrim mühendisi nedir?

    Evrim mühendisliği, evrimsel biyolojinin teorik ve matematiksel araçlarını mühendislikte (örneğin robotikte) uygulayarak yeni çözümler ve öğrenme teknikleri geliştirmektir.

  • Evrim mühendisliği yeni bir alan mı veya güvenilir bir alan mı?

    Hayır, yeni bir uydurma değil; Berkeley gibi kurumların kaynakları, ders kitapları ve Nobel ödüllü uygulamalarıyla köklü ve güvenilir bir alandır.

  • Francis Arnold kimdir ve neden önemlidir?

    Francis Arnold bir kimya mühendisi olup evrimsel yöntemleri kullanarak kimyada yenilik yapmış ve 2018 Nobel Kimya Ödülü'nü kazanmıştır; bu, evrim mühendisliğinin bilimsel geçerliliğini gösterir.

  • Hezarfen Ahmet Çelebi gerçekten Galata'dan Üsküdar'a uçmuş olabilir mi?

    Kesin kanıt yok; sadece Evliya Çelebi'nin kaydı var, ancak basit mühendislik hesapları (mesafe, yükseklik, süzülme oranı ~41:1) ile olasılığı değerlendirmek mümkün fakat kesin değildir.

  • Hezarfen/Polimat ne anlama geliyor?

    Hezarfen Farsça 'hazar' (bin) ile Arapça 'fan' (hüner) birleşimiyle 'bin hünerli' demektir; polimat ise Yunanca kökenli olarak 'çok bilen' anlamına gelir.

  • Neden günümüzde çok yönlü bilim insanlarına daha çok ihtiyaç var?

    Çünkü modern problemlerin (hastalıklar, uzay araştırmaları, yapay zeka vb.) çözümü birden fazla disiplinin bilgisini ve iş birliğini gerektirir.

  • Türkiye'de bilim kültürünü güçlendirmek için hangi adımlar gerekli?

    Siyasal zeminin bilimi desteklemesi, beyin göçünü azaltmak için ekonomik ve sosyal değer vermek, bilim insanlarına hak ve özgürlüklerin sağlanması ve bilim iletişimcilerinin desteklenmesi gerekir.

  • Neden geçmişteki polimatlar (Leonardo, Michelangelo vb.) bugün daha az?

    Bilimin çok daha fazla uzmanlaşmış olması ve tarihsel olarak sanatçılar/bilim insanlarını destekleyen zengin patronajın azalması polimat sayısını düşürmüştür.

  • Yapay zekadan ne tür beklentilerimiz var?

    Sadece oyunları yenebilen sistemler değil; insanın her alanda iyi olabilecek yapay genel zeka (AGI) gibi daha geniş yeteneklere sahip sistemler talep ediliyor.

  • Gençlere ve bilim insanlarına konuşmacının tavsiyesi nedir?

    Çok yönlü olmaya, iyi planlanmış hayaller peşinden gitmeye, çalışmaktan vazgeçmemeye ve alay edenlere kulak asmamaya devam etmektir.

Ön Bilgiler

  • Evrimsel biyoloji ve doğal seçilim hakkında temel bilgi
  • Temel fizik bilgisi (özellikle aerodinamik ve enerji/kuvvet kavramları)
  • Mühendislik prensipleri ve optimizasyon kavramlarına aşinalık
  • Bilgisayar bilimi / algoritmalar konusunda temel anlayış (evrimsel algoritmalar için)
  • Tarihsel ve kültürel bağlamı anlayabilecek temel bilgi
  • Bilim politikası ve akademik araştırma yapılarına dair temel kavrayış
  • Temel istatistiksel ve matematiksel okuryazarlık (süzülme oranı hesapları gibi)
  • İngilizce kaynaklara erişim bilgi veya çeviri bilinci (bazı kaynaklar İngilizce)

Tarihsel Bağlam

  • 2004: Berkeley Üniversitesi tarafından Understanding Evolution sitesinin yürütülmeye başlanması
  • 2010: Understanding Evolution içeriğinin Evrim Çalışkanları tarafından Türkçeye çevrilmesi
  • 2016: BBC başlığıyla Francis Arnold'ın bir milyon euroluk teknoloji ödülünü kazanmasının duyurulması
  • 2018: Francis Arnold, George Smith ve Greg Winter'e Nobel Kimya Ödülü verilmesi; evrimi uygulayarak kimya ve ilaç alanında yenilikler geliştirdikleri gerekçesiyle ödül verilmesi
  • 2005: NASA tarafından evrimsel algoritmalar yoluyla tasarlanan bir antenin uzaya gönderilmesi
  • 1630'lar: Hezarfen Ahmet Çelebi'nin Galata'dan Üsküdar'a uçtuğu iddiası; Evliya Çelebi Seyahatname'sinde anlatılması
  • Evliya Çelebi Seyahatname'sinde Hezarfen Ahmet Çelebi uçuşuna dair 34 cümlelik anlatım
  • Rönesans dönemi: Leonardo da Vinci ve Michelangelo gibi çok yönlü sanatçıların Medici ailesi ve papalık tarafından maddi olarak desteklenmesi
  • Antik dönemde Anaksimander ve Heraklitos'un canlılığın zaman içinde değişebileceği ve yaşamın sularda başlayabileceği fikirlerini ifade etmeleri
  • 11. yüzyıldan itibaren bölgedeki bilimsel üretimde gözlemlenen uzun dönemli azalmanın varlığı
  • 21. Yüzyıl
  • 17. Yüzyıl
  • 11. Yüzyıl
  • Rönesans
  • Antik Yunan
  • İslam'ın Altın Çağı
  • 1990'lar
  • 2000'ler

Kişiler

  • Çağrı Mert Bakırcı

    TEDx METUAnkara konuşmasının sunucusu; doktora alanı evrimsel robotik ve kendisini 'evrim mühendisi' olarak tanımlıyor.

  • Ege Evrensel

    Etkinlik organizatörlerinden biri; konuşmacıya tanıtımda hangi unvanın yazılacağını sormuş.

  • Ahu (Ahu Hanım)

    Konuşmada daha önce söz ettiği için anılmış; konuşmacının tanıtımıyla ilgili referans.

  • Charles Darwin

    Bilimin disiplinler arası doğasını göstermek için örnek olarak verilmiş.

  • Frances (konuşmada 'Francis') Arnold

    Evrim mühendisliği uygulayan ve 2018 Nobel Kimya Ödülü verilen üç kişiden biri olarak örnek gösterilmiş; ayrıca 1 milyon euroluk teknoloji ödülünü kazandığı BBC başlığına atıf yapılmış.

  • George Smith

    2018 Nobel Kimya Ödülü'ne layık görülen üç kişiden biri olarak anılmış.

  • Greg Winter

    2018 Nobel Kimya Ödülü'ne layık görülen üç kişiden biri olarak anılmış.

  • Hezarfen Ahmet Çelebi

    1630'larda Galata'dan Üsküdar'a uçtuğu iddia edilen Hezarfen olarak hikâye ve çok yönlülük örneği için anlatılmış.

  • Evliya Çelebi

    Hezarfen Ahmet Çelebi'nin uçuş iddiasını aktarırken kaynak olarak zikredilen Evliya Çelebi ve Seyahatname eserine atıf.

  • Leonardo Da Vinci

    Polimet/hezarfen örneği olarak verilmiş; çok yönlü bilim insanı örneği.

  • Michelangelo

    Leonardo örneğinde bahsedilen dönemin hezarfenlerinin arkasındaki maddi destek (Medici vb.) tartışmasında örnek olarak anılmış.

  • Anaksimander (Anaksimandros)

    Darwin'den binlerce yıl önce Anadolu'da (Aydın, Efes) yaşamış ve canlılığın zaman içinde değişebileceği fikrini öne süren düşünür olarak anılmış.

  • Heraklitos

    Anaksimander ile birlikte Darwin öncesi değişim fikrini ortaya koyan Antik Yunan düşünürleri arasında zikredilmiş.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Evrimsel robotik / robotlara evrimsel süreç mekanizmasının verilmesi konusunun ayrı bir TEDx konuşmasında ele alınacağı

Böylelikle kendileri yeni öğrenme teknikleri geliştirebilme. Bu ayrı bir TEDx konuşmamın konusu ama Ege'nin bu talebi üzerine kendi çalışma sahama ve ilk olarak tabii akla gelen makine mühendisi diyebilir miyim? Tam olarak değil.