- Evrim
Evrim, popülasyon için gen ve özelliklerin nesiller boyunca değişmesi demek. Yani öncelikle bir popülasyon olması gerekiyor (benzer bireylerden oluşan, kendini tekrar eden bir yapı). Tek bir gen veya tek bir özellik değil, gen ve özellikler olması gerekiyor (çeşitlilik olmalı). "Nesiller boyu" kavramı, farklı nesiller arasında bir süreğenlik olduğunu; bir sonraki neslin "kafasına göre" oluşmadığını, bir önceki neslin özelliklerinin bir sonraki neslin özelliklerini belirlediğini gösterir. Eğer o bireylerin ortalamasını tanımlayan genler veya özellikler nesilden nesle değişiyorsa, o popülasyon evrimleşiyor demektir.
- Popülasyon
Benzer bireylerden oluşan, kendini tekrar eden bir yapı. Evrim için gerekli bir koşuldur; tek bir bireyde değil, bir popülasyonda gen ve özelliklerin nesiller boyunca değişmesi gerekir.
- Gen
Her bir hücrede bulunan binlerce öğe (transkript bağlamında genler) birbirleriyle milyonlarca farklı şekilde etkileşerek bir kombinasyonlar ağı oluşturur. Doğada genler, bir bireyin fiziksel, kimyasal ve biyolojik özelliklerini tanımlayan birimlerdir; evrimsel süreçte çeşitlilik mekanizmaları bu genleri karıştırır ve değiştirir.
- Çeşitlilik mekanizmaları
Genleri sürekli olarak karıştıran ve değiştiren süreçler; buna bağlı olarak ürünü, yani o genlerin tanımladığı bireyi değiştirir. Çeşitlilik olması, tüm bireylerin birbirinin tıpkısı olmaması gerektiğini sağlar ki, evrimsel değişim mümkün olsun.
- Seçilim (Seçilim mekanizmaları)
Genlerden hangilerinin seçilip, bir sonraki neslin hangi bireylerin genlerinden oluşturulacağını belirleme işi. Seçilim mekanizmaları, bu kombinasyonların içinde bulundukları çevreyle etkileşimi sonucunda en uyumlu olanların seçilmesine verilen isimdir. Burada bilinçli bir istek, arzu veya tercih söz konusu değildir; çevreyle daha uyumlu olan gen kombinasyonları, daha çok hayatta kalır ve ürer.
- Nesilsellik
"Nesiller boyu" kavramı, farklı nesiller arasında bir süreğenlik olduğuna işaret eder: Bir sonraki nesil rastgele oluşmaz; bir önceki neslin özellikleri, bir sonraki neslin özelliklerini belirler. Evrenin evrimsel tanımında bu süreğenlik şarttır.
- Gen havuzu
Bir popülasyonun ortalamasını tanımlayan genlerin tümü; gelecek neslin ne tür bir gen havuzunu miras alacağını belirleyen özellikler bütünü.
- İzolasyon mekanizmaları
Bir canlı popülasyonunun coğrafi bariyerler, üreme bariyerleri, davranış bariyerleri, mekanik bariyerler ve benzeri engellerle birden fazla gruba ayrılmasını sağlayan engeller. Bu durum grupların gen havuzu ve çevresel koşullarının farklılaşmasına yol açar; farklı gen-çevre etkileşimleri deneyimlenir ve bu gruplar zamanla farklı yönlerde evrimleşir (türleşme).
- Yakınsak evrim
Çok uzaktan akraba iki canlı grubunda, benzer çevre şartları ve yeterli gen çeşitliliği ile seçilim baskısı olduğunda çok benzer çözümlerin (örneğin kanat yapıları veya yüzgeç benzeri adaptasyonlar) evrimleşmesine verilen isim. Örnek: yarasalar ile kuşların uçabilmeye yönelik benzer yapılar geliştirmesi; balinaların ve yunusların denize dönen karasal memeliler olarak balığa benzeyen adaptasyonlar kazanması.
- Parametre
Bir nesneyi tanımlayan her bir özellik, her bir nitelik. Örneğin bir göktaşının kütlesi, yoğunluğu, içeriği, çapı, pürüzlülüğü gibi ölçülebilir özellikler parametre olarak tanımlanır. DJ masası benzetmesinde her düğme bir parametreyi aktive etmeye karşılık gelir.
- Tasarım uzayı
Belirli parametrelerin alabileceği değerlerin oluşturduğu çok-boyutlu uzay. Her parametre kombinasyonu bu uzayda bir noktaya karşılık gelir ve her noktanın bir performans/uyum başarısı (fitness) değeri vardır. Bu yüzey dalgalı ve karmaşık (birçok tepe ve çukur içerir). Tasarım uzayı üzerinde en yüksek performans veren tepe noktalarını bulmak mühendisliğin hedefidir.
- Optimizasyon
Çatışan parametreleri birbiriyle bir arada çalışabilecek şekilde ayarlama işi; mühendislikte en uygun parametre kombinasyonlarını bulma çabası. Uygunluk, performans veya uyumun maksimize edilmesi hedeflenir. Doğadaki evrimsel süreç de buna benzer şekilde çatışan özellikleri nesiller içinde uyarlayarak optimizasyona yol açar.
- Uyum başarısı (Fitness / Performans)
Bir parametre kombinasyonunun belirlenen iş veya çevrede ne kadar iyi iş gördüğünü ölçen değer. Tasarım uzayında düşey eksende gösterilen performans değeri; mühendislikte performans, doğada hayatta kalma ya da üreme başarısı olarak düşünülebilir. Daha yüksek uyum başarısı daha iyi performans demektir.
- Evrimsel algoritmalar
Evrimin temel mantığını taklit eden deneme-yanılma tabanlı bilgisayar yöntemleri. Parametrelerle tanımlanmış bireylerden oluşan bir popülasyon oluşturulur; her bireyin performansı değerlendirilir (fitness), en iyiler seçilir, genler (kodlanmış parametreler) crossover ve rekombinasyonla karıştırılır, mutasyonlarla çeşitlilik katılır ve nesiller boyunca bu süreç tekrarlanır. Amaç, tasarım uzayında yüksek performanslı çözümler (tepe noktaları) bulmaktır.
- Mutasyon
Biyolojidekiyle neredeyse birebir aynı: Her bir genin belli bir miktar değişmesi için belli bir ihtimal vardır. Evrimsel algoritmalarda da her üreme öncesinde/sonrasında genlerin belli bir ihtimalle değer değiştirmesi anlamına gelir; mutasyonların sıklığı ve büyüklüğü algoritma parametreleri olarak ayarlanır.
- Rekombinasyon (Crossover)
Çiftleşen iki bireyin genetik materyallerinin karıştırılması süreci; tıpkı mayoz bölünmede genlerin rastgele karıştırılması gibi, simülasyonda iki ebeveynin genlerinden parçalar alınıp yeni bireyler oluşturulur. Amaç, gen havuzundaki gen kombinasyonlarını karıştırıp yeni varyantlar üretmektir.
- Cinsel seçilim (Sexual selection)
Bireylerin eş seçimine bağlı olarak bazı özelliklerin nesiller boyunca tercih edilmesi süreci. Evrimsel algoritmalarda bunu simüle etmek için bireylerin birbirlerini belli kriterlere göre seçmesi ve buna göre gen karışımı yapılması gibi mekanizmalar uygulanabilir. Örneğin tavuskuşlarında dişilerin parlak kuyrukları tercih etmesi cinsel seçilime örnektir.
- Elitizm (Evrimsel algoritmalarda)
Evrimsel algoritmada, doğal seçilim ile seçilmiş en iyi bireylerin bir kısmını mutasyonlardan veya yok edilmeden koruma stratejisi. Örneğin seçilmiş %10'luk dilim içinden %1-2'sini tamamen mutasyondan muaf tutmak gibi uygulamalar elitizmdir; amaç, iyi çözümlerin kaybolmasını engellemektir.
- Genetik sürüklenme
Küçük popülasyonlarda rastgeleliklerin (şansın) gen frekansları üzerinde güçlü etkiler yaratması. Yani popülasyon küçüldükçe, rastgele değişimler daha belirgin hale gelir ve bunun sonucu olarak evrimsel süreç daha öngörülemez olabilir; küçük popülasyonlar yok olma ihtimali daha yüksek olur.
- Meta-evrim
Evrimsel algoritmaların kendi parametrelerini seçen evrimsel süreçler; yani evrim algoritmasının parametrelerini ayarlayan başka bir evrimsel algoritma. Transkriptte buna 'meta-evrim' denmektedir.
- Deneme-yanılma / Heuristik yöntemler
Analitik, kapalı formda denklem bulma yerine pratik olarak rastgele veya kılavuzlu denemeler yaparak çözüme ulaşma yöntemleri. Matematikçiler/mühendisler zaman zaman bu yaklaşıma mesafeli dururlar, ama mühendislikte ve evrimsel algoritmalarda problem çözmek için etkili bir stratejidir.
- Öğrenme algoritmaları (Machine learning) ile Evrimsel yöntemlerin farkı
Öğrenme algoritmalarında genellikle tek bir bireyin (örneğin bir yapay sinir ağı) ağı eğitilirken, evrimsel algoritmalarda bu ağın yapısı da dahil olmak üzere robotu/ürünü tanımlayan tüm parametreler popülasyon düzeyinde evrimleşebilir. Yani öğrenmede tek bir modelin ağırlıkları optimize edilirken, evrimde mimariler ve parametre kombinasyonları nesiller içinde değişir ve farklı çözümler ortaya çıkar.
- Laplace'ın Şeytanı (Laplace's Demon)
Transkriptte kullanılan bir benzetme: Eğer evrendeki tüm parametrelerin ve başlangıç koşullarının tamamen bilindiği, kuantum gibi belirsizliklerin yok sayılabildiği varsayılsa, bir süperzeka (Laplace'ın Şeytanı) tüm parametre kombinasyonlarının performansını bilebilir ve tasarım uzayının en iyi noktasını doğrudan belirleyebilirdi. Gerçekte böyle bir süperzeka yoktur; bu, deterministik öngörü fikirlerinin aşırı idealize edilmiş bir örneğidir.
- Türleşme
Bir popülasyonun izolasyon mekanizmaları nedeniyle birden fazla gruba ayrılması ve bu grupların zaman içinde farklı gen-çevre etkileşimleri yaşayarak farklı yönlerde değişmesi sonucu ortaya çıkan süreç; sonuçta gen havuzları birbirinden ayrılmış, niteliksel olarak farklı popülasyonlar (ve dolayısıyla farklı türler) oluşur.
- Fiziksel simülasyon (Evrimsel mühendislikte)
Gerçek dünyadaki fiziksel ürünleri üretmeden önce bilgisayar ortamında modelleyip test etme süreci. Evrimsel algoritmalarda genellikle fiziksel ürünler yerine simülasyonlar üzerinde popülasyonlar çalıştırılır; böylece maliyet düşürülür ve çok sayıda nesil hızlıca değerlendirilebilir.
- Performans kriterinin tanımlanması
Evrimsel süreçte hangi sonucun 'iyi' olduğunu belirleyen ölçüt. Örneğin robot örneğinde performans kriteri 'çizgi üzerinde en uzun kalmak' olabilir. Performans kriterinin nasıl tanımlandığı tasarım uzayının şeklini ve evrimin hangi çözüme ulaşacağını büyük ölçüde etkiler.
- Kütleçekimi (Gravity) - bağlamsal açıklama
Transkriptte örneklenen şekilde: Kütleçekimi, doğa yasası olarak temel bir yasa olup, kütle var olmadığında söz konusu edilemez; kütleçekimi temeldir ve yıldızlar ya da uçaklar gibi sonuçlar ondan dolayı ortaya çıkar. Burada kütleçekimi evrimin temelliğine benzetilmiş bir örnektir.
- Faz geçişi (phase transition) - bağlamsal açıklama
Transkriptte fiziksel dönüşüm türlerine örnek olarak anılmıştır: Fizikte faz geçişi, maddelerin bir halden başka bir hale geçmesine karşılık gelen dönüşümlerdir (örneğin sıvıdan gaz hale geçiş). Transkript bu terimi evrim ve diğer dönüşüm türleriyle analoji kurmak için kullanmıştır.