- Ölüm anlayışı
Şempanzelerin "ölüm anlayış'ı, hareketin yitimi ve bunun geri dönüşü olmadığı şeklinde"; yani şempanzelerin gözlemlenen ölüm anlayışı, ölenin artık hareket etmemesi ve bunun geri döndürülemez olduğu yönündedir. Ancak insan düzeyinde ölümü anlamak daha özel bir deneyimdir; insan, bildiğimiz kadarıyla, bir gün öleceğinin farkında olan tek varlıktır.
- Memento mori
Latince ifade olarak 'Ölümlü olduğunu hatırla...' anlamına gelir; izleyicide ölümün varlığını ve kendi ölümlülüğünü hatırlatan bir söylemdir.
- Evrimsel dürtüler
İstediğiniz kadar sanat, bilim, din, felsefe söyleyin, sadece ve sadece 2 adet biyolojik amacınız var: Hayatta kalmak ve üremek. İnsanların genlerine kazınmış olan bu hayatta kalma güdüsünün sonsuz olamayacağını, bir noktada sonlanacağını öğrenmeleri ölüm farkındalığı ile ilişkilidir.
- Ölümün İnkarı (kitap)
Antropolog Ernest Becker, 1973'te yazdığı Ölümün İnkarı isimli kitapta, insanın, ölüm farkındalığının bir sonucu olarak kültürel ve psikolojik düzeyde kimi savunma mekanizmaları geliştirdiğini ileri sürdü. Becker'e göre insan eylemlerinin çoğu, ölümden kaçınma ya da onun kendisi için önemini azaltma temelliydi. Becker, bunların genel olarak sembolik düzeyde ve bilinçsiz şekilde işleyen süreçler olarak kurguladı.
- Dehşet Yönetim Kuramı
Jeff Greenberg, Sheldon Solomon ve Tom Pyszczynski'nin 1986'da geliştirdiği kuram. Kuramın temelinde, insanın diğer hayvanlardan farklı olarak ölümün farkında olan bir canlı türü olduğu gerçeği yatar. Bir gün ölecek olduğumuzun farkındalığı, onun üzerine aktif olarak kafa yormuyor olsak bile, bizi bilinçdışı olarak dehşete düşürür. Bu dehşet, bizi gerçekçi olarak geçici olmadığımızı ispatlama çabasına, dünyaya ve zamana kendimizden bir iz bırakmaya, sembolik ölümsüzlük kurgusuna ve bir dizi sembol inşa etmeye iter. Kuram, insanların ölümün yarattığı dehşetle başa çıkmaya yönelik kültürel ve psikolojik savunma mekanizmalarını ve bunun davranışsal sonuçlarını açıklar.
- Sembolik ölümsüzlük
Fiziksel bedenimizin geçiciliği o kadar kaçınılmazdır ki, çeşitli yollarla dünyaya ve zamana kendimizden bir iz bırakmaya, hayata damgamızı vurmaya çalışırız. Sembolik bile olsa, ölümsüzlük kurgusuna girişiriz ve bir dizi sembol inşa ederiz. Ölümün yol açtığı dehşetle başa çıkmaya çalışan insanların, sembolik ölümsüzlüğü pekiştirecek davranışları sergilediği ve özellikle de ait oldukları grupları yücelttiği gösterilmiştir.
- Aidiyet hissi / Aidiyet ihtiyacı
İnsanların etnik köken, milliyet, ulus ve ırk gibi ideolojik kategorilere bağlılık hissetmeleri; örneğin içine doğduğu bir grubu savunan insanlar. Dehşet Yönetim Kuramı bağlamında aidiyet ihtiyacı, 'biz'den olanların bizi öldükten sonra da sürdüreceğine dair inanç üzerinden, bu benzer insanların 'değerli' olması gerektiği telkiniyle ölüm dehşetiyle başa çıkmaya hizmet eden bir semboldür.
- Türcülük
Türümüzün diğerlerinden üstün olduğu fikri; diğer tüm canlıların bizim emrimizde olduğu yanılgısı. Kuramda bunun, ölümün verdiği dehşete kapılarak bizim özel bir yerimiz olması gerektiğine dair zihinsel bir durumu yansıttığı vurgulanır ("eko" yerine "ego"nun yüceltildiği durum).
- Özsaygı (self-esteem)
Benlik saygısı olarak bilinen kavram; çalışmalarda görüldü ki bir insanın kendine yönelik saygısı, ölümün verdiği dehşet ile bu dehşeti yumuşatan sembollere bağlılık arasındaki ilişkinin gücünü belirliyor. Bir kişinin kendisine yönelik saygısı ne kadar yüksekse, ölüm dehşetinden de o kadar az etkileniyor; özsaygısı düşük olanların ölümü hatırlaması sonucu aidiyet duygusunu pekiştirecek davranışlar sergilemesi ve daha muhafazakârlaşması daha olasıdır.
- Ölüm hatırlatma (mortality salience)
Deneysel çalışmalarda kullanılan yöntem: Bir gruba demografik sorular sorulurken diğer gruba ek olarak ölümle ilgili sorular (ör. 'Kendi ölümünüzle ilgili düşüncelerin sizde uyandırdığı duyguları tanımlayın.' veya 'Fiziksel olarak öldüğünüzde size ne olacağını düşünüyorsunuz?') sorularak onların ölümle ilgili düşünmeye sevk edilmesi. Bu 'ölüm hatırlatma' manipülasyonu sonrasında kişilerin aidiyet, ideoloji, yargı ve seçim davranışlarında değişimler gözlemlenmektedir.
- Empirik / Deneysel yöntem (Dehşet Yönetim Kuramı bağlamında)
Bu tür çalışmalarda genelde yapılan, bir grup insanı alıp onları ikiye bölmek: Gruplardan birine basit demografik sorular sormak; diğerine aynı soruların yanı sıra ölümle ilgili 1-2 soru ekleyip o sorular üzerine kafa yormalarını sağlamak. İki gruba uygulanan anketlerden sonra onlara aidiyet ve ölümsüzlük sembolleriyle ilgili sorular sorularak davranış ve tutum farklılıkları karşılaştırılır. Örneğin ölümle ilgili sorular sorulan grubun ulusal eleştirilere daha sert tepki verdiği ya da politik olarak daha 'özel millet' vurgu yapan adaylara daha fazla oy verdiği gözlemlenmiştir.
- Statükocu / Muhafazakarlaşma
Ölümün hatırlatıldığı kişilerde gözlemlenen eğilim: daha statükocu (mevcut düzeni korumaya yönelik) ve daha muhafazakar davranışlar sergileme. Deneyler, ölüm hatırlatılan bireylerin daha muhafazakâr ve statükoyu koruyan tutumlar benimsediğini göstermiştir.
- Bilinçdışı savunma mekanizmaları
Becker'e göre insanın ölüm farkındalığının bir sonucu olarak kültürel ve psikolojik düzeyde geliştirilen, genel olarak sembolik düzeyde ve bilinçsiz şekilde işleyen süreçler; insanların eylemlerinin çoğu, ölümden kaçınma ya da onun kendisi için önemini azaltma temellidir ve bunların büyük bir kısmı bilinçdışı savunma mekanizmaları şeklinde işler.
- Evrimsel psikoloji (ölüm korkusu tartışması)
Kuramı eleştirenler arasında yer alan görüş: Evrimsel psikologların bazıları, ölüm korkusunun maladaptif değil adaptif olduğunu dolayısıyla insanın ölüm korkusundan değil, ölümün kendisinden kaçındığı argümanını savunur. Yani bazı karşı teoriler, Dehşet Yönetim Kuramı'ndaki yorumları tartışmaya açar ve ölüm korkusunun adaptif/uyum sağlayıcı rolünü vurgular.
- Cinsiyet ve cinsiyet temelli semboller
Kuram bağlamında cinsiyetlerle ilgili semboller: Erkeklerin kadınlardan üstün olduğu, heteroseksüellerin eşcinselleri anormal görmesi gibi inançlar sadece cahillikten değil, aynı zamanda insanların kendi benliklerini temsil eden grupların kendi ölümlerinden sonra da başarılı ve üstün olmasına yönelik arzularından kaynaklanabilir; bunlar da ölüm dehşetiyle başa çıkma yolları arasında sayılır.
- Seks tabusu / Hayvani dürtüler
Dehşet Yönetim Kuramı bağlamında açıklama: Seks ile ilişkili hayvani dürtüler, bize hayvani kökenlerimizi hatırlatır ve ölümümüzü, sıradanlığımızı gözümüze sokar. Seks sırasında hormon yoğunluğu nedeniyle insanların üst düzey bilişsel yeteneklerinin baskılanması ve hayvani tarafla yüzleşme; bu yüzden insanlar, sembolik ölümsüzlük kurgusunu korumak adına seks faaliyetini ve organlarını tabulaştırabilir, kendinden uzaklaştırabilir ve ona yabancılaşabilirler.