Ölümün Dehşet Verici Gerçeğiyle Nasıl Başa Çıkabiliyorsunuz?

579 B görüntülenme18.07.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıNasıl Karar Verilir? Kararsız Kaldığınız, Seçim Yapamadığınız Zamanlar İçin ve Daha İyi Kararlar Vermek İsteyenler İçin Bir Rehber!
Derinlemesine

Özet

Video, insanın kendi ölümü fark etmesinin yarattığı psikolojik dehşeti ve bunun nasıl sembolik savunma mekanizmalarına dönüştüğünü Dehşet Yönetim Kuramı (Terror Management Theory) ışığında inceliyor; kuramın kökenleri, empirik deneyler, sembolik ölümsüzlük stratejileri (çocuk yapma, ideoloji, din, şöhret vb.) ve sonuçları tartışılıyor. Ayrıca yaşlanma, benlik saygısı ve cinsellik gibi konuların bu mekanizmalarla ilişkisi ve kuramın eleştirilerine de değiniliyor.

Terimler

  • Ölüm anlayışı

    Şempanzelerin "ölüm anlayış'ı, hareketin yitimi ve bunun geri dönüşü olmadığı şeklinde"; yani şempanzelerin gözlemlenen ölüm anlayışı, ölenin artık hareket etmemesi ve bunun geri döndürülemez olduğu yönündedir. Ancak insan düzeyinde ölümü anlamak daha özel bir deneyimdir; insan, bildiğimiz kadarıyla, bir gün öleceğinin farkında olan tek varlıktır.

  • Memento mori

    Latince ifade olarak 'Ölümlü olduğunu hatırla...' anlamına gelir; izleyicide ölümün varlığını ve kendi ölümlülüğünü hatırlatan bir söylemdir.

  • Evrimsel dürtüler

    İstediğiniz kadar sanat, bilim, din, felsefe söyleyin, sadece ve sadece 2 adet biyolojik amacınız var: Hayatta kalmak ve üremek. İnsanların genlerine kazınmış olan bu hayatta kalma güdüsünün sonsuz olamayacağını, bir noktada sonlanacağını öğrenmeleri ölüm farkındalığı ile ilişkilidir.

  • Ölümün İnkarı (kitap)

    Antropolog Ernest Becker, 1973'te yazdığı Ölümün İnkarı isimli kitapta, insanın, ölüm farkındalığının bir sonucu olarak kültürel ve psikolojik düzeyde kimi savunma mekanizmaları geliştirdiğini ileri sürdü. Becker'e göre insan eylemlerinin çoğu, ölümden kaçınma ya da onun kendisi için önemini azaltma temelliydi. Becker, bunların genel olarak sembolik düzeyde ve bilinçsiz şekilde işleyen süreçler olarak kurguladı.

  • Dehşet Yönetim Kuramı

    Jeff Greenberg, Sheldon Solomon ve Tom Pyszczynski'nin 1986'da geliştirdiği kuram. Kuramın temelinde, insanın diğer hayvanlardan farklı olarak ölümün farkında olan bir canlı türü olduğu gerçeği yatar. Bir gün ölecek olduğumuzun farkındalığı, onun üzerine aktif olarak kafa yormuyor olsak bile, bizi bilinçdışı olarak dehşete düşürür. Bu dehşet, bizi gerçekçi olarak geçici olmadığımızı ispatlama çabasına, dünyaya ve zamana kendimizden bir iz bırakmaya, sembolik ölümsüzlük kurgusuna ve bir dizi sembol inşa etmeye iter. Kuram, insanların ölümün yarattığı dehşetle başa çıkmaya yönelik kültürel ve psikolojik savunma mekanizmalarını ve bunun davranışsal sonuçlarını açıklar.

  • Sembolik ölümsüzlük

    Fiziksel bedenimizin geçiciliği o kadar kaçınılmazdır ki, çeşitli yollarla dünyaya ve zamana kendimizden bir iz bırakmaya, hayata damgamızı vurmaya çalışırız. Sembolik bile olsa, ölümsüzlük kurgusuna girişiriz ve bir dizi sembol inşa ederiz. Ölümün yol açtığı dehşetle başa çıkmaya çalışan insanların, sembolik ölümsüzlüğü pekiştirecek davranışları sergilediği ve özellikle de ait oldukları grupları yücelttiği gösterilmiştir.

  • Aidiyet hissi / Aidiyet ihtiyacı

    İnsanların etnik köken, milliyet, ulus ve ırk gibi ideolojik kategorilere bağlılık hissetmeleri; örneğin içine doğduğu bir grubu savunan insanlar. Dehşet Yönetim Kuramı bağlamında aidiyet ihtiyacı, 'biz'den olanların bizi öldükten sonra da sürdüreceğine dair inanç üzerinden, bu benzer insanların 'değerli' olması gerektiği telkiniyle ölüm dehşetiyle başa çıkmaya hizmet eden bir semboldür.

  • Türcülük

    Türümüzün diğerlerinden üstün olduğu fikri; diğer tüm canlıların bizim emrimizde olduğu yanılgısı. Kuramda bunun, ölümün verdiği dehşete kapılarak bizim özel bir yerimiz olması gerektiğine dair zihinsel bir durumu yansıttığı vurgulanır ("eko" yerine "ego"nun yüceltildiği durum).

  • Özsaygı (self-esteem)

    Benlik saygısı olarak bilinen kavram; çalışmalarda görüldü ki bir insanın kendine yönelik saygısı, ölümün verdiği dehşet ile bu dehşeti yumuşatan sembollere bağlılık arasındaki ilişkinin gücünü belirliyor. Bir kişinin kendisine yönelik saygısı ne kadar yüksekse, ölüm dehşetinden de o kadar az etkileniyor; özsaygısı düşük olanların ölümü hatırlaması sonucu aidiyet duygusunu pekiştirecek davranışlar sergilemesi ve daha muhafazakârlaşması daha olasıdır.

  • Ölüm hatırlatma (mortality salience)

    Deneysel çalışmalarda kullanılan yöntem: Bir gruba demografik sorular sorulurken diğer gruba ek olarak ölümle ilgili sorular (ör. 'Kendi ölümünüzle ilgili düşüncelerin sizde uyandırdığı duyguları tanımlayın.' veya 'Fiziksel olarak öldüğünüzde size ne olacağını düşünüyorsunuz?') sorularak onların ölümle ilgili düşünmeye sevk edilmesi. Bu 'ölüm hatırlatma' manipülasyonu sonrasında kişilerin aidiyet, ideoloji, yargı ve seçim davranışlarında değişimler gözlemlenmektedir.

  • Empirik / Deneysel yöntem (Dehşet Yönetim Kuramı bağlamında)

    Bu tür çalışmalarda genelde yapılan, bir grup insanı alıp onları ikiye bölmek: Gruplardan birine basit demografik sorular sormak; diğerine aynı soruların yanı sıra ölümle ilgili 1-2 soru ekleyip o sorular üzerine kafa yormalarını sağlamak. İki gruba uygulanan anketlerden sonra onlara aidiyet ve ölümsüzlük sembolleriyle ilgili sorular sorularak davranış ve tutum farklılıkları karşılaştırılır. Örneğin ölümle ilgili sorular sorulan grubun ulusal eleştirilere daha sert tepki verdiği ya da politik olarak daha 'özel millet' vurgu yapan adaylara daha fazla oy verdiği gözlemlenmiştir.

  • Statükocu / Muhafazakarlaşma

    Ölümün hatırlatıldığı kişilerde gözlemlenen eğilim: daha statükocu (mevcut düzeni korumaya yönelik) ve daha muhafazakar davranışlar sergileme. Deneyler, ölüm hatırlatılan bireylerin daha muhafazakâr ve statükoyu koruyan tutumlar benimsediğini göstermiştir.

  • Bilinçdışı savunma mekanizmaları

    Becker'e göre insanın ölüm farkındalığının bir sonucu olarak kültürel ve psikolojik düzeyde geliştirilen, genel olarak sembolik düzeyde ve bilinçsiz şekilde işleyen süreçler; insanların eylemlerinin çoğu, ölümden kaçınma ya da onun kendisi için önemini azaltma temellidir ve bunların büyük bir kısmı bilinçdışı savunma mekanizmaları şeklinde işler.

  • Evrimsel psikoloji (ölüm korkusu tartışması)

    Kuramı eleştirenler arasında yer alan görüş: Evrimsel psikologların bazıları, ölüm korkusunun maladaptif değil adaptif olduğunu dolayısıyla insanın ölüm korkusundan değil, ölümün kendisinden kaçındığı argümanını savunur. Yani bazı karşı teoriler, Dehşet Yönetim Kuramı'ndaki yorumları tartışmaya açar ve ölüm korkusunun adaptif/uyum sağlayıcı rolünü vurgular.

  • Cinsiyet ve cinsiyet temelli semboller

    Kuram bağlamında cinsiyetlerle ilgili semboller: Erkeklerin kadınlardan üstün olduğu, heteroseksüellerin eşcinselleri anormal görmesi gibi inançlar sadece cahillikten değil, aynı zamanda insanların kendi benliklerini temsil eden grupların kendi ölümlerinden sonra da başarılı ve üstün olmasına yönelik arzularından kaynaklanabilir; bunlar da ölüm dehşetiyle başa çıkma yolları arasında sayılır.

  • Seks tabusu / Hayvani dürtüler

    Dehşet Yönetim Kuramı bağlamında açıklama: Seks ile ilişkili hayvani dürtüler, bize hayvani kökenlerimizi hatırlatır ve ölümümüzü, sıradanlığımızı gözümüze sokar. Seks sırasında hormon yoğunluğu nedeniyle insanların üst düzey bilişsel yeteneklerinin baskılanması ve hayvani tarafla yüzleşme; bu yüzden insanlar, sembolik ölümsüzlük kurgusunu korumak adına seks faaliyetini ve organlarını tabulaştırabilir, kendinden uzaklaştırabilir ve ona yabancılaşabilirler.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Tüm hayvanlar insanlarla aynı düzeyde kendi ölümlerinin farkındadır.

    Şempanzeler gibi hayvanlar ölümün geri dönüşü olmadığına dair bazı anlayışlara sahip olabilirler, ancak insanların sahip olduğu türden kendi varlıklarının sonluluğunu kavrama (ekzistansiyel farkındalık) muhtemelen benzersizdir.

  • Çocuklar doğduklarında ölüm kavramını zaten tam olarak anlarlar.

    Çocuklar doğduklarında ölümü tam anlamıyla kavramazlar; bu anlayış zaman içinde gelişir ve genelde 9-10 yaş civarında olgunlaşır.

  • İnsanların yaptıkları kültürel, bilimsel ve sanatsal şeyler biyolojik açıdan aynı önemdeki hedeflerdir.

    Biyolojik açıdan türlerin temel yönelimleri hayatta kalmak ve üremektir; kültürel etkinlikler bu biyolojik temellere bağlanan veya bunları sembolik şekilde ele alan savunma ve anlam arayışları olarak görülebilir.

  • Çocuk sahibi olmak yalnızca genlerin aktarımı için yapılır.

    İnsanlarda çocuk sahibi olmanın amacı sadece gen aktarımı değil; aynı zamanda ebeveynlerin kimliklerini, itibarlarını ve sembolik sürekliliğini sürdürme isteği gibi psikolojik ve kültürel boyutları da vardır.

  • Aşırı milliyetçilik, etnik fanatizm veya gruba körü körüne bağlılık tamamen nesnel ve rasyonel değer yargılarından kaynaklanır.

    Bu tür fanatizmin bir kısmı aidiyet ihtiyacı ve ölüm dehşetini yönetme arzusundan kaynaklanabilir; insanlar ait oldukları grupları ölüm sonrası kimlik devamı için yüceltirler.

  • Dinî inançlar ölümle ilgili nesnel kanıtlara dayanır ve bu yüzden herkes için geçerli bir çözüm sunar.

    Dinin sunduğu ölüm sonrası tasvirler psikolojik rahatlama sağlar ancak bu iddiaların nesnel bir ispatı olmadığı için gerçeklikleri tartışmaya açıktır.

  • Cinsiyetçi veya türcü üstünlük görüşleri sadece cehaletten kaynaklanır.

    Bunların bir kısmı, ölümün ve hayvani kökenlerin hatırlattığı sıradanlığın yarattığı dehşeti azaltma amacıyla benlik ve grubun yüceltilmesi çabasından kaynaklanabilir.

  • Seks tabularının kökeni yalnızca ahlaki ya da sosyal düzen gereklilikleridir.

    Dehşet Yönetim Kuramı açısından seksle ilgili tabuların bir kısmı, hayvani yönlerimizin hatırlattığı ölümce sıradanlığı ve ölümsüzlük arzusunu yönetme ihtiyacından doğabilir.

  • Ölüm korkusu ile anlık fiziksel tehlike korkusu tamamen aynıdır.

    Eleştirilerde belirtildiği gibi, ölümün yarattığı egzistansiyel dehşet ile anlık tehlike altında hissetme durumları aynı şey olmayabilir; TMT bu ayrımı tartışmaya açar.

Sorular

  • Şempanzeler ölümü anlıyor mu?

    Şempanzeler hareketin yitimi ve geri dönüşü olmadığı şeklinde bir 'ölüm anlayışı' gösterebilirler, ancak kendi ölümlerinin ve varlıklarının tamamen yok olacağının farkında olup olmadıkları muhtemelen hayır.

  • İnsanlar ne zaman ölümü tam olarak kavrar?

    Genel olarak çocuklar yaklaşık 9-10 yaş civarında ölümün tüm boyutlarını anlamaya başlarlar; doğduklarında bu farkındalık yoktur.

  • Dehşet Yönetim Kuramı (TMT) nedir ve kim geliştirdi?

    Ernest Becker'in fikirlerine dayanan ve Jeff Greenberg, Sheldon Solomon ile Tom Pyszczynski tarafından geliştirilen TMT, insanların ölüm farkındalığını azaltmak için kültürel/simbolik savunma mekanizmaları kurduklarını öne sürer.

  • İnsanlar ölümle nasıl başa çıkarlar?

    Ölüm dehşetini azaltmak için insanlar sembolik ölümsüzlük yolları arar: çocuk sahibi olmak, ideolojilere/aitliklere sarılmak, din, şöhret, servet ve miras yoluyla kimliklerini zamana yaymaya çalışırlar.

  • Ölüm hatırlatılması (mortality salience) deneyleri ne gösterir?

    Ölüm hatırlatılan bireylerin ait oldukları grupları daha çok yüceltme, dış gruplara karşı daha olumsuz tutumlar, daha muhafazakâr ve statükocu davranışlar sergileme eğiliminde oldukları bulunmuştur.

  • Ölüm hatırlatmaları siyasi tercihleri nasıl etkiler?

    Ölümü hatırlatmak, istisnailik ve ayrıcalık vurgusu yapan liderlere ve muhafazakâr-politik çözümlere desteği artırabilir; deneylerde bu tür liderlere oy verme oranları belirgin şekilde yükselmiştir.

  • Özsaygının (self-esteem) rolü nedir?

    Yüksek özsaygıya sahip kişiler ölüm hatırlatmasının etkilerine karşı daha dayanıklıdır; düşük özsaygı sahipleri ise ölüm hatırlatılınca aitlik ve sembolik ölümsüzlük arayışına daha güçlü yönelirler.

  • Yaşlanma politikaya veya tutumlara nasıl etki eder?

    Yaşlanma düzenli bir ölüm hatırlatması olduğundan, yaş ilerledikçe insanların muhafazakârlaşma eğilimi gösterdikleri bulgulanmıştır.

  • Din neden birçok insan için çekici bir savunma mekanizmasıdır?

    Din, ölümün son değil bir başlangıç olduğu, mutlak adalet ve ölümsüzlük vaatleriyle ölüm dehşetini azaltır; bunun nesnel ispatı olmadan bile psikolojik yatıştırıcı gücü vardır.

  • Dehşet Yönetim Kuramı tartışmasız bir gerçek midir?

    Hayır; teori deneysel desteklere sahip olsa da eleştiriler ve alternatif açıklamalar bulunmakta, ölüm korkusunun adaptif olup olmadığı ve deneysel sonuçların yorumları tartışılmaktadır.

Ön Bilgiler

  • Temel psikoloji bilgisi (özellikle sosyal/deneysel psikoloji)
  • Evrimsel psikolojinin temel kavramları
  • Deneysel yöntem ve kontrol/priming kavramlarına aşinalık
  • Sosyoloji ve kimlik kuramlarına genel aşinalık
  • Siyasi davranış ve ideolojiye dair temel bilgi
  • Temel antropoloji ve din sosyolojisi kavramları

Tarihsel Bağlam

  • 1973 – Ernest Becker'ın 'Ölümün İnkarı' kitabının yayımlanması
  • 1986 – Jeff Greenberg, Sheldon Solomon ve Tom Pyszczynski tarafından Dehşet Yönetim Kuramı'nın geliştirilmesi
  • 11 Eylül 2001 – 11 Eylül terör saldırıları
  • 2001 sonrası – 11 Eylül sonrası George W. Bush'un kamuoyunda aldığı desteğin artışı ve bunun araştırma konusu olması
  • 2016-2017 – Donald Trump'ın yükselişi ve başkanlığı döneminde ölüm hatırlatılmasının politik görüşleri etkilediğine dair çalışmalar
  • 20. Yüzyıl
  • 21. Yüzyıl

Kişiler

  • Ernest Becker

    1973'te 'Ölümün İnkarı' kitabını yazdı; insanın ölüm farkındalığına bağlı savunma mekanizmalarını öne sürdü.

  • Jeff Greenberg

    Sheldon Solomon ve Tom Pyszczynski ile birlikte 1986'da Dehşet Yönetim Kuramı'nı geliştirenlerden biri.

  • Sheldon Solomon

    Jeff Greenberg ve Tom Pyszczynski ile birlikte 1986'da Dehşet Yönetim Kuramı'nı geliştirenlerden biri.

  • Tom Pyszczynski

    Jeff Greenberg ve Sheldon Solomon ile birlikte 1986'da Dehşet Yönetim Kuramı'nı geliştirenlerden biri.

  • George W. Bush

    11 Eylül olayları öncesi ve sonrasında aldığı desteğe ilişkin çalışmalar bağlamında adı geçti.

  • Donald Trump

    Ölüm hatırlatmalarının kişilerin Trump'ın politikalarına yönelik görüşlerini değiştirdiğini gösteren çalışmalar bağlamında adı geçti.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Bu videoda üç hayali siyasi adayın söylemlerini sıralayıp örneklem olarak sunmak.

Ölüm ve onun üzerine düşünmenin verdiği dehşet, aidiyet duygularını tetiklemişti. Bir diğer örnek: Size 3 hayali siyasi adayın söylemlerini sayacağım. Hangisine oy verirdiniz, bir düşünün: 1. Aday şöyle diyor: “Siz sıradan vatandaşlar değilsiniz, çok özel bir ülkenin ve çok özel bir milletin üyelerisiniz.”

Bu videoda 1-2 deneysel çalışmayı örnek olarak sunmak (ölümle ilgili çalışmalardan örnekler ve bulgular).

Elbette var, hem de çok güçlü. Burada sadece 1-2 çalışmayı örnek olarak vereceğim, ama aşağıya sitemizdeki yazımıza bir bağlantı bırakıyorum. Orada diğer çalışmaları ve sonuçlarını da görebilirsiniz.

Ölümün dehşeti ile Dehşet Yönetim Kuramı'nın ve sonuçlarının izleyiciye tanıtılması

Ölümü hatırlayın. Ya da iyisi mi gelin ben sizi ölümün dehşetiyle ve onu izah eden Dehşet Yönetim Kuramı'yla ve sonuçlarıyla tanıştırayım. Evrim Ağacı, tamamen okur ve izleyen desteğiyle sürdürülen bir bilim projesi.

Bu videoyla tutulanlar

Daha sonradan anlatılacak Dehşet Yönetim Teorisi, insan cinselliğinin tabulaştırılması ve bunların insanın kendine yönelik değer algısı ile ölüm korkusuna yansımasının detaylı anlatımı

Aslında bu insanın özdeğeri, insana dair birçok şeyi açıklamakta kullanılabilir. Örneğin daha sonradan anlatacağım Dehşet Yönetim Teorisi, insan cinselliği tabulaştırması gibi birçok diğer konunun da insanın kendine yönelik değer algısı ve ölüm korkusunun bir yansıması olduğunu söylüyor. Benzer şekilde, özellikle de Orta Çağ'da cerrahi tıp yöntemlerinin günah sayılması ve hatta hekimlerin değil de berberlerin cerrahlık yapması, insan bedeninin bütünlüğüne atfedilen kutsal bir değerin yansıması.