Körgörüş: Tam Körler Nasıl Görebiliyorlar?

264 B görüntülenme09.12.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıKörgörüş Nedir? Beyinde Görüntü Nasıl İşlenir?
Derinlemesine

Özet

Video, kortikal körlük/’körgörüş’ olgusunu bir nöropsikoloji vaka öyküsü üzerinden anlatarak, görsel veri işleme yolları (V1–V6), iki akış hipotezi (ne/nerede yolağı), oksipital lob ve bilinç ilişkisini açıklar. Vaka örnekleri, görsel korteks alt bölgelerinin işlev ve hasar sonuçları (optik ataksi, simültanagnozi, akromatopsi, akinetopsi vb.) ile bilinç üzerine çıkarımlar sunar.

Terimler

  • körgörüş

    Bu muhteşem olaya "körgörüş" diyoruz. Körgörüşe sahip kişiler, resmen kör olmalarına rağmen, bazı nesnelerin şekli ve rengi gibi özelliklerini fark edebilirler. Bakın, "görebilirler" demiyorum, "fark edebilirler" diyorum. Çünkü bu kişilerin zihninde bizimkisi gibi bir görüntü canlanmıyor. Halen hiçbir şey görmüyorlar ... Onlar da hiçbir şey görmüyor ama bir sebeple bilinçleri, görüş alanlarında bir nesne olduğunu ve bu nesnenin ne olduğunu tespit edebiliyor.

  • körlük

    Her ne kadar körlük çoğu zaman göz hastalıklarından kaynaklansa da, körlüğün oluşabilmesi için illâ gözün arızalı olması gerekmiyor. "Hiçbir şey görmemek" demek birçoklarının sandığı gibi "simsiyah bir ekran görmek" demek değil. Siz radyo dalgalarını nasıl görüyorsanız veya atıyorum şu anda dirseğiniz ne görüyorsa, tam körler de, tam olarak onu görüyorlar. Yani hiçbir şey görmüyorlar.

  • kortikal körlük

    Gözden beyne görsel veriyi taşıyan optik sinir veya beyinde bu veriyi işleyen oksipital bölge dediğimiz kısmın bazı parçalarının hasarlı olması da körlüğe neden olabilir. Yani "göz" dediğimiz sensör çalışıyor olabilir ama bilgisayarın "işlemcisinde" bir sıkıntı olabilir. İşte bu tür körlüğe "kortikal körlük" diyoruz ve bu videoda odaklanacağımız kişiler de bunlar.

  • optik sinir

    Gözden beyne görsel veriyi taşıyan optik sinir.

  • oksipital bölge / oksipital lob

    Beyinde bu veriyi işleyen oksipital bölge dediğimiz kısım. Burası ... görsel işleme bölgesi veya oksipital loba doğru yol alıyor. Oksipital lob, asıl görüntü işlemenin yapıldığı yer.

  • optik kiyazm

    İki ayrı gözden gelen veriler "optik kiyazm" denen bir buluşma noktasında bir araya geliyor. Burada bu sinyaller, zıt yönlere gönderiliyor: Yani sağ gözden gelen veri sol beyne, sol gözden gelen sağ beyne gidiyor.

  • talamus

    Optik kiyazma gelen verilerin büyük bir kısmı talamusa da uğruyor. Talamusun çok sayıda görevi arasında uyarının bilince iletilip iletilmeyeceğine karar verme, farklı sistemlerden gelen verileri harmanlama ve Dünya'yı bir bütün olarak ve kesintisiz bir şekilde algılamamıza yardımcı olma da var. İşte burada iki gözden gelen veriler bir arada işleniyor ve gerekirse mesela kulaktan gelen verilerle harmanlanıyor.

  • V1 (birincil görsel korteks)

    Bu 6 birimden ilki olan V1, birincil görsel korteksiniz. İnsan da dahil tüm memeli hayvanlarda bu bölge var. Örüntü tespitini sağlayan, gözden gelen ve ara işlemden geçmiş verileri birleştiren bölge de bu. Mesela çalılar içinden size bakan iki gözün bir aslan olabileceği konusunda alarm zillerini çalan bölge de bu, bulutların size bir mesaj verdiğine inanmanıza neden olan, yani pareidoliaya neden olan da bu. Bu bölge, etrafınıza bakıp zihninizde görüntü üretebilmenizi sağlıyor. Hatta öyle ki V1 ile gözünüzün gördüğü bölge arasında neredeyse birebir bir ilişki var.

  • pareidoliaya / pareidolia

    Bulutların size bir mesaj verdiğine inanmanıza neden olan, yani pareidoliaya neden olan mekanizma V1 tarafından destekleniyor (yani bilinen örüntüleri görme eğilimi).

  • yolak

    Yolak dediğim şey, bir sinyalin takip ettiği ve kademeli olarak işlendiği nöronlar dizisine verdiğimiz bir isim.

  • oksipitotemporal yolak (ventral yolak) / "ne yolağı"

    V1'de işlenen veri, iki yolaktan birine gönderiliyor: Bunlardan biri oksipitotemporal (veya ventral) yolak. Birine "ne yolağı" deniyor. "Ne yolağı", baktığımız şeyin rengi ve şekli gibi özelliklerinin, yani "ne olduğunun" veya bazen de "nasıl olduğunun" analizini yapıyor.

  • oksipitoperietal yolak (dorsal yolak) / "nerede yolağı"

    Diğer yolak oksipitoperietal (veya dorsal) yolak, bilim insanlarının deyimiyle "nerede yolağı". "Nerede yolağı", gördüğümüz şeyin diğer nesnelere göre konumunu ve parçaları arasındaki ilişkiyi anlamamızı sağlıyor.

  • optik ataksi

    "Nerede yolağına" hasar gelecek olursa, mesela optik ataksi oluşabiliyor. Atıyorum, şu bardak burada olmasına rağmen, "nerede yolağı" düzgün çalışmadığı için hasta kolunu az daha ileri veya az daha geri atıyor. Çünkü beyin doğru konumu işleyemiyor, bilinç de yanlış yorumluyor ve bardağı burada değil de, orada veya burada sanıyor.

  • simültanagnozi

    Simültanagnozi oluşabiliyor. Bu kişiler, nesnelerin bütününü algılayabiliyorlar ama parçalarını algılayamıyorlar. Yani İngilizce bir deyişte de karşımıza çıktığı üzere, ormanı görebiliyorlar ama ağaçları gözden kaçırıyorlar.

  • V2 (asosisyasyon alanı / ilişkilendirme alanı)

    Mesela V2 bölgesi, bizim "asosisyasyon alanı", yani "ilişkilendirme alanı" dediğimiz yerlerden biri. Burada, V1, V3, V4 gibi görsel bölgelerden ve hatta diğer beyin bölgelerinden gelen veriler birleştiriliyor. Stereo, yani 3 boyutlu görüş de burada oluşturuluyor. Bu ilişkilendirme alanları gerçekten çok önemli. Beynimizde birden fazla ilişkilendirme alanı var ve bazı sinirbilimciler, bilinç dediğimiz şeyin bunların toplamı olduğunu düşünüyorlar.

  • V3

    V3 bölgesinde nesnenin renkleri, dokusu ve parçaları işleniyor. Mesela buradaki bir hasar, akromatopsi dediğimiz türden renk körlüğüne neden oluyor. Normalde renk körlerinin gözlerindeki reseptörler bozuktur ama bu hastaların beyninde bazı renkler hiç oluşamıyor.

  • akromatopsi

    V3 bölgesindeki bir hasar, akromatopsi dediğimiz türden renk körlüğüne neden oluyor. Normalde renk körlerinin gözlerindeki reseptörler bozuktur ama bu hastaların beyninde bazı renkler hiç oluşamıyor.

  • V4

    V4'te cismin oryantasyonunu, uzamsal frekansını ve rengiyle ilgili ek detayları işliyoruz.

  • V5 (orta temporal korteks)

    Orta temporal korteks olarak da bilinen V5'te, cismin hareket ve yön bilgisi işleniyor. Mesela buraya bir hasar geldiğinde, yine çok ilginç bir durum olan akinetopsi veya hareket agnozyası yaşanıyor.

  • akinetopsi (hareket agnozya)

    Buraya bir hasar geldiğinde akinetopsi veya hareket agnozyası yaşanıyor. Bu sorunu yaşayan kişiler, mesela hareketsiz bir trafik ışığını algılayabiliyorlar ama önlerinden geçen bir arabanın hareket ettiğini algılayamıyorlar.

  • V6 (dorsomediyal alan)

    Dorsomediyal alan olarak da bilinen V6'da ise kendi bedenimizin hareketini ve görüş alanımızın dış kısımlarındaki ek hareketleri işliyoruz.

  • stereo (3 boyutlu görüş)

    Stereo, yani 3 boyutlu görüş, V2 ilişkilendirme bölgesinde oluşturuluyor.

  • ilişkilendirme alanı (asosisyasyon alanı)

    İlişkilendirme (asosisyasyon) alanları, V2 gibi bölgelerde V1, V3, V4 gibi görsel bölgelerden ve diğer beyin bölgelerinden gelen verilerin birleştirildiği yerlerdir; bu alanlarda işlenen bilgiler bilincin bir parçası haline gelebiliyor.

  • bilinç

    Talamusun görevleri arasında uyarının bilince iletilip iletilmeyeceğine karar verme vardır. Buralarda gözden gelen veriye dair bilgiler işleniyor, hatta mesela sözünü ettiğim V2 ilişkilendirme bölgesinde bu işlenen bilgiler bilincin bir parçası haline de geliyor. Bunun bize söylediği en önemli şey şu: Bilincimiz, beynin tümüyle ilgili değil. Daha ziyade, spesifik parçaların çalışmasının bir sonucu olarak doğuyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Tam kör olmak, 'simsiyah bir ekran' görmek demektir.

    Gerçekte birçok tam kör kişi hiçbir görsel deneyim yaşamaz; bu durum 'simsiyah bir ekran' görmekten ziyade tıpkı radyo dalgalarını görmediğiniz gibi hiçbir şey görmemek şeklindedir.

  • Körlük her zaman göze ait bir arızadan kaynaklanır.

    Körlük, gözlerde sorun olmasa bile optik sinir veya beyin (özellikle oksipital korteks) hasarından dolayı da ortaya çıkabilir; bu duruma kortikal körlük denir.

  • Körgörüşlü kişiler gerçekten bilinçli bir görüntü görüyorlar.

    Körgörüşlü kişiler bilinçli bir görüntü deneyimlemezler; sadece V1 dışındaki işlem alanları görsel bilgiye dair bilinçsiz farkındalık sağlayabilir.

  • Görsel bilgi tek bir doğrusal yoldan (V1→V2→V3...) işlenir.

    Görsel işlem alanları arasında karmaşık, çift yönlü bağlantılar vardır ve sinyaller her zaman tek sıra halinde gitmez; ilişkilendirme alanları birçok kaynaktan gelen bilgiyi bütünleştirir.

  • Körgörüşte başarılı cevaplar sadece şans eseri verilir.

    Araştırmalar Tip 1 körgörüş hastalarının doğru tahmin oranlarının rastlantıdan anlamlı derecede yüksek olduğunu gösterir; dolayısıyla başarı yalnızca şansa bağlanamaz.

  • Bilinç tamamen beynin bütününün eşzamanlı çalışmasının sonucu olmalı.

    Video, bilincin belirli beyin parçalarının ve ilişkilendirme alanlarının çalışmasının bir sonucu olabileceğini öne sürüyor; yani bilinç spesifik bölgelerle daha doğrudan ilişkili olabilir.

Sorular

  • Körgörüş (blindsight) nedir?

    Körgörüş, bilinçli görsel deneyim olmadan görsel bilgiye dayalı olarak nesnenin varlığını, konumunu veya özelliklerini algılayabilme yeteneğidir.

  • Tam kör olan bir kişi nasıl 'görebilir'?

    Körgörüşlü kişiler aslında bilinçli bir görüntü görmezler ama V1 dışındaki görsel işlem alanları gözden gelen bilgiyi işleyip bilinçsiz olarak bazı özellikleri fark edebilirler.

  • Kör olmak her zaman göz bozukluğu anlamına mı gelir?

    Hayır; optik sinir veya oksipital korteks gibi beyin bölgelerindeki hasarlar da (kortikal körlük) körlüğe yol açabilir, gözler sağlıklı olabilir.

  • V1 bölgesinin görevi nedir?

    V1, birincil görsel korteks olarak örüntü tespiti ve gözden gelen verilerin birleşip içsel, gerçekçi görsel görüntü oluşturulmasında merkezi bir roldedir.

  • Ventral (ne) ve dorsal (nerede) yolaklar ne işe yarar?

    Ventral yolak nesnenin kimliği, rengi ve şekli gibi 'ne' bilgilerini işler; dorsal yolak ise nesnenin konumu, parçalar arası ilişki ve mekânsal yönelim gibi 'nerede' bilgilerini işler.

  • V2, V3, V4, V5 gibi alanlar ne yapar?

    V2 ilişkilendirme/assosiyasyon işlevi görür; V3 renk, doku ve parça işleme; V4 oryantasyon ve renk detayları; V5 ise hareket ve yön bilgisini işler.

  • Optik kiyazma ve talamusun görmede rolü nedir?

    Optik kiyazma iki gözden gelen verilerin kısmen çaprazlanma noktasıdır; talamus ise uyarının bilince iletilip iletilmeyeceğine karar verme ve duyular arası harmanlama işlevlerinde rol oynar.

  • Körgörüşün tipleri nelerdir ve farkları nedir?

    Tip 1'de hastalar nesnenin ne olduğunu bilinçsizce ayırt edebilir (şekil/renk gibi); Tip 2'de nesnenin ne olduğunu bilemezler ama görüş alanında bir değişiklik olduğunu fark ederler.

  • Elde edilen doğru yanıtlar sadece şansla açıklanabilir mi?

    Hayır; Tip 1 hastalarının gösterilenleri bilmedeki performansı şans düzeyinden anlamlı şekilde yüksektir, bu da rastlantıdan öte bir sürecin varlığına işaret eder.

  • Körgörüş bize bilincin nerede olduğunu söyler mi?

    Video bunun ipuçlarını sunduğunu belirtiyor: V1'in yokluğunda bile diğer bölgeler bilinçsiz işlem yapabildiği için bilinç belirli beyin parçalarının çalışmasıyla ilişkilendirilebilir; kesin yer/ mekanizma ise tartışmalıdır.

Ön Bilgiler

  • Temel beyin anatomisi ve korteks bölümleri bilgisi (oksipital lob, talamus, korteks)
  • Görsel sistemin genel işleyişine dair temel bilgi (göz → optik sinir → beyin akışı)
  • Nörobilim ve nöropsikoloji terminolojisine aşinalık (V1–V6, asosiyasyon alanları)
  • Bilinç ve algı hakkında temel kavramlar
  • Retinotopik düzen ve sinirsel işlem basamaklarına giriş

Kişiler

  • Bay J

    Tıbbi vaka raporunda anlatılan hasta; değneği görememesine rağmen değneğin varlığını, konumunu ve uzaydaki oryantasyonunu işleyebiliyordu.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Optik kiyazmda sinyallerin zıt yönlere gönderilmesinin nedeninin açıklanması

Burada bu sinyaller, zıt yönlere gönderiliyor: Yani sağ gözden gelen veri sol beyne, sol gözden gelen sağ beyne gidiyor. Bunun neden olduğunu merak ediyorsanız, bildirimleri şimdi açmayı unutmayın, çünkü bir video gelecek ileride. Optik kiyazma gelen verilerin büyük bir kısmı talamusa da uğruyor.

Kortikal körlük; bu videoda kortikal körlüğe sahip kişiler üzerine odaklanma

Yani "göz" dediğimiz sensör çalışıyor olabilir ama bilgisayarın "işlemcisinde" bir sıkıntı olabilir. İşte bu tür körlüğe "kortikal körlük" diyoruz ve bu videoda odaklanacağımız kişiler de bunlar. Dolayısıyla bugün anlatacaklarım, görme engelli herkes için geçerli değil.

Bu videoda körlükle ilgili her şeyi baştan anlatmama; detaylar için önceki videoya yönlendirme

Bu nasıl oluyor dersiniz? Şimdi, bu videoda körlükle ilgili her şeyi baştan anlatmayacağım, detaylarını öğrenmek için önce bahsettiğim videoyu izleyebilirsiniz. Sadece konumuz ile ilgili olduğu için şunu hatırlatmak istiyorum: Her ne kadar körlük çoğu zaman göz hastalıklarından kaynaklansa da, körlüğün oluşabilmesi için illâ gözün arızalı olması gerekmiyor.

Adımların anlatılması (anlatacağım ifadesiyle yapılacak açıklama)

Adımlarını birazdan anlatacağım. Öte yandan "nerede yolağı", gördüğümüz şeyin diğer nesnelere göre konumunu ve parçaları arasındaki ilişkiyi anlamamızı sağlıyor. "Nerede yolağına" hasar gelecek olursa, mesela optik ataksi oluşabiliyor.

"Ne yolağı"nın işlem adımlarının (yani baktığımız şeyin analiz adımları) anlatılması

Mesela "ne yolağı", baktığımız şeyin rengi ve şekli gibi özelliklerinin, yani "ne olduğunun" veya bazen de "nasıl olduğunun" analizini yapıyor. Adımlarını birazdan anlatacağım. Öte yandan "nerede yolağı", gördüğümüz şeyin diğer nesnelere göre konumunu ve parçaları arasındaki ilişkiyi anlamamızı sağlıyor.

Bilinç'in beyinde tam olarak nerede olduğu ve elektrokimyasal sinyallerin beyinde gerçekçi görüntüler oluşturma mekanizması — bu konulara gelecek videolarda yavaş yavaş değinileceği.

Nasıl oluyor da elektrokimyasal sinyaller, beynimizde bu kadar gerçekçi bir görüntüye dönüşebiliyor? Bunlara gelecek videolarda yavaş yavaş gireceğiz, kaçırmak istemezseniz, abone olmayı ve bildirimleri açmayı unutmayın. Bir sonraki videoda görüşmek üzere, hoşçakalın.

Bu videoyla tutulanlar

Beynin düzgün çalışmadığı durumlarda oluşabilen körlüğü anlatmak

Normal olanı, düzgün çalışanı anlamak istiyorsak, normal olmadığını düşündüğümüz, düzgün çalışmadığına inandığımız mekanizmaları algılamamız gerekiyor. Dolayısıyla ben bugün size kedi köpek kılından veya fobiden söz etmeyeceğim; ancak beynin düzgün çalışmadığı bir durumda oluşabilen en sıradışı özelliklerden biri olarak körlüğü anlatmaya çalışacağım. Bugüne kadar bana körlükle ilgili birçok soru soruldu ve bu sorular aslında benim de çok uzunca bir süredir sorduğum üzerine çok ciddi okumalar yaptım.