Videonun ötesi
Bu video, Büyük Patlama Teorisi'nin ne söylediğini, hangi gözlemsel kanıtlara dayandığını ve kamuoyunda neden yanlış anlaşıldığını açıklıyor. Hubble Yasası, kozmik mikrodalga artalan ışıması, Olbers Paradoksu, tekillik sorunu, Genel Görelilik ile kuantum mekaniği arasındaki uyumsuzluk ve modern kozmolojide Büyük Patlama'nın nasıl yorumlandığı ele alınıyor.
Evrenin geçmişte çok daha küçük, sıcak ve yoğun bir durumda bulunduğunu ve genişleyerek bugünkü haline geldiğini açıklayan kozmolojik modeldir.
Galaksilerin bizden uzaklıkları arttıkça uzaklaşma hızlarının da arttığını ifade eden gözlemsel ilişkidir.
Galaksilerin uzay-zaman dokusunun genişlemesi nedeniyle birbirinden giderek uzaklaşmasıdır.
Yıldızlar, gaz, toz, karanlık madde ve diğer gök cisimlerinden oluşan büyük kütleçekimsel sistemdir.
Kütleçekimsel olarak birbirine bağlı çok sayıda galaksiden oluşan büyük kozmik yapıdır.
Yerel galaksi grubumuzda bulunan ve Samanyolu'na yaklaşan büyük spiral galaksidir.
Uzay ve zamanın birlikte ele alındığı fiziksel dokudur.
Evrenin erken döneminden, yaklaşık 379.000 yıl sonrasından kalan ve Büyük Patlama'nın güçlü kanıtlarından biri olan mikrodalga ışımasıdır.
Eğer evren sonsuz ve ezeli olsaydı gece gökyüzünün neden tamamen parlak olmadığı sorusunu ifade eden tarihsel problemdir.
Evrenin büyük ölçeklerde her noktada kabaca aynı özelliklere sahip olmasıdır.
Evrene hangi yönden bakılırsa bakılsın büyük ölçeklerde benzer görünmesi durumudur.
Bir teorinin sonsuz yoğunluk veya sonsuz küçüklük gibi fiziksel olarak sorunlu sonuçlar verdiği matematiksel sınır durumudur.
Kütleçekimi o kadar güçlü olan bölgedir ki ışık bile bu bölgeden kaçamaz.
Kütleçekimini uzay-zamanın eğriliğiyle açıklayan Einstein'ın fizik teorisidir.
Atom altı parçacıkların ve çok küçük ölçeklerde maddenin davranışını açıklayan fizik kuramıdır.
Atomlardan daha küçük ölçekte bulunan temel veya bileşik parçacıklardır.
Kütle ve enerjinin birbirini çekmesiyle ilişkili temel kuvvettir.
Elektrik ve manyetik olayları kapsayan temel kuvvettir.
Bazı radyoaktif bozunmalardan sorumlu temel kuvvettir.
Atom çekirdeğindeki proton ve nötronları bir arada tutan temel kuvvettir.
Genel göreliliğin bilinen biçimiyle anlamını yitirdiği düşünülen son derece küçük zaman ölçeğidir.
Evrenin çok erken döneminde son derece kısa sürede muazzam ölçekte genişlediğini ileri süren kozmolojik teoridir.
Karanlık enerji, soğuk karanlık madde ve Büyük Patlama kozmolojisini içeren modern standart kozmoloji modelidir.
Uzak galaksilerden gelen ışığın dalga boyunun evrenin genişlemesi nedeniyle kırmızıya doğru uzamasıdır.
Evrenin en büyük ölçekli yapılarından olan, galaksilerin ve madde yoğunluklarının ipliksi dağılımlarıdır.
Aynı olguyu açıklayan rakip açıklamalar arasında daha az varsayıma dayananın tercih edilmesi gerektiğini söyleyen tutumluluk ilkesidir.
Bizim evrenimizin dışında başka evrenlerin de bulunabileceğini öne süren kozmolojik fikirdir.
Evrenin ardışık kozmik dönemler halinde döngüsel biçimde var olabileceğini öne süren kozmolojik yaklaşımdır.
Evrenin hızlanan genişlemesini açıklamak için kullanılan, doğası henüz tam bilinmeyen enerji bileşenidir.
Maddenin karşı parçacıklardan oluşan eşdeğeridir ve maddeyle karşılaştığında yok oluş tepkimeleri oluşturabilir.
Atom çekirdeğinde bulunan pozitif yüklü parçacıktır.
Atom çekirdeğinde bulunan yüksüz parçacıktır.
Atomun proton ve nötronlardan oluşan merkezi kısmıdır.
Elektron ve proton sayısı dengeli olduğu için toplam elektrik yükü sıfır olan atomdur.
Enerjinin parçacıklar veya elektromanyetik dalgalar yoluyla taşınmasıdır.
Atom çekirdeklerinin dönüşmesi, birleşmesi veya parçalanmasıyla gerçekleşen fiziksel süreçtir.
James Webb Uzay Teleskobu'nun Büyük Patlama'yı çürüttüğü iddialarıyla ilgili önceki video üzerinden anıldı.
Statik evren modelini savunan dönemsel görüşü ve Genel Görelilik bağlamında anıldı.
Büyük Patlama adını BBC radyo röportajında alaycı biçimde kullanan kişi olarak anıldı.
Genişleyen evren fikrini savunan isimlerden biri olarak anıldı.
Genişleyen evren fikrini savunan isimlerden biri olarak anıldı.
Genişleyen evren gözlemleriyle ilişkili isimlerden biri olarak anıldı.
Hubble Yasası ve genişleyen evren fikriyle ilişkili isim olarak anıldı.
Büyük Patlama'dan öncesini sormayı Kuzey Kutbu'nun kuzeyini sormaya benzeten analojisiyle anıldı.
Videonun videografi ve post-prodüksiyon kısmında adı geçti.
Söz takipçisi
Daha ziyade uzmanlar, Büyük Patlama Kozmolojisi içerisinde ortaya çıkan daha spesifik modellere, mesela ilerleyen videolarda göreceğimiz Kozmik Enflasyon Teorisi veya Lambda-CDM modeli gibi terimleri kullanıyorlar.
Kaseti daha da başa sarmadan önce, Büyük Patlamayla ilgili yaygın olarak inanılan bazı yanlışlara değinip bunları bir temizleyelim ve bir yandan da Büyük Patlamanın kanıtlarına bir bakalım. Mesela, ismiyle başlayalım: "Büyük Patlama", aslında ne "büyük"tü ne de bir "patlama"ydı. Hatta bu isim, tıpkı o dönem Albert Einstein gibi "statik", yani büyümeyen, küçülmeyen, başı ve sonu olmayan bir Evren modelini savunan astronom Fred Hoyle tarafından, bir BBC radyo röportajı sırasında, Alexander Friedmann, Georges Lemaitre, Vesto Slipher ve Edwin Hubble gibi "genişleyen evrenciler"i yermek için, "bu sözde büyük patlama teorisi" diyerek, alaycı bir şekilde kullanılmıştı.
Konumuz olmadığı için burada hepsine tek tek girmeyeceğim, ilerleyen videolarda bazılarına gireriz.
Bunu cevaplayabilmek için, birçoğunuzun merak ettiğini bildiğim "karanlık enerji"yle tanışmamız gerekecek. O da bu serinin bir sonraki videosunun konusu olsun. O zamana dek, hoşçakalın.
Bir de çoklu evrenler veya konformal döngüsel kozmoloji gibi az sayıda varsayıma dayanan ama yakın vadede test edilebilir hiçbir öngörüde bulunmayan teoriler var. Bunlara da bu kanalda zamanla gireceğiz. Özetle, Büyük Patlamadan daha iyi olduğunu iddia ettiğiniz bir teoriniz varsa, bu teorinizin en azından kozmik mikrodalga artalan ışımasını; bu ışımanın, Evren'de gördüğümüz en büyük yapılar olan kozmik filamentlerle uyumunu; uzak galaksilerden gelen ışığın kızıla kaymasını ve Evren'in homojen ve izotropik olmasını açıklayabilmesi ve yıldızların içinde radyasyonun maddeye dönüşebileceği bir mekanizmayı içermesi gerekiyor.
1 Planck Zamanı kulağa az bir süre gibi gelse de, Evren'in onunla kıyaslanabilecek kadar kısa bir süre olan 10 üzeri -32 saniyede, hacimce 10 üzeri 78 kat genişlediğine dair çok güçlü bulgular var. Büyük Patlama'nın bir başlangıç değil, sadece bildiğimiz anlamıyla Evren'in genişlemeye başladığı nokta olduğunu ileri süren Kozmik Enflasyon Teorisi denen bu teoriye bir başka videoda bakacağız, eğer kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın. İkincisi, Büyük Patlama (veya modern kozmoloji), Evren'in başlangıçta şu ankinden çok ama çok küçük olsa da, hatta hesaplara göre bir basketbol topu veya bir insan büyüklüğünde olacak kadar küçük olsa da, Evren'in tekillikten, yani sonsuz küçüklükte bir noktadan başladığını artık söylemiyor.
Ve Evrenin genişledikçe soğuduğunu ve bu sayede hafif elementleri mümkün kılan ilk kararlı nükleer reaksiyonların mümkün olduğunu biliyoruz; dolayısıyla zamanı daha da geri sararsak, atom çekirdeğinin bile bir arada kalamayacağı kadar sıcak olduğunu görmeliyiz. Daha da geriye gidersek... Ona geleceğim; ama anlamanızı istediğim şey şu: Büyük Patlama Teorisi, işte bu yalın ve karşı konulamaz akıl yürütmenin bir sonucu olarak ortaya çıktı. Ve buraya kadar olan kısımda, bugüne kadar çürütülebilmiş ve açık konuşmak gerekirse gelecekte de çürütülebilecek gibi gözüken hiçbir nokta yok.
Bir de çoklu evrenler veya konformal döngüsel kozmoloji gibi az sayıda varsayıma dayanan ama yakın vadede test edilebilir hiçbir öngörüde bulunmayan teoriler var. Bunlara da bu kanalda zamanla gireceğiz.
Yani galiba insanlara türlerin kökenini anlatacağız derken evrenin kökenini anlatmayı boşladık. Bugün, hep birlikte bu eksikliği gidereceğiz ve o "ânların ânına", yani en başa geri döneceğiz: Büyük Patlama'ya... Eğer uzayda dört bir yana bakıp, farklı galaksilerin bize göre hızlarını ölçerseniz, kendi kümemizdeki Andromeda Galaksisi gibi 1-2 galaksi hariç diğer bütün galaksilerin ve bu galaksilerin oluşturduğu kümelerin bizden uzaklaştığını görürdünüz.
Peki, halen bazı kritik sorular açıkta kaldı: Mesela evet, Büyük Patlama dediğimiz genişleme evresi kesinlikle yaşandı; ama Evren bu şekilde 1 kez mi başladı yoksa kendi üzerine tekrar tekrar çöküp, onlarca ve yüzlerce kez mi başladı? Bunu cevaplayabilmek için, birçoğunuzun merak ettiğini bildiğim "karanlık enerji"yle tanışmamız gerekecek. O da bu serinin bir sonraki videosunun konusu olsun.
Büyük Patlama'nın bir başlangıç değil, sadece bildiğimiz anlamıyla Evren'in genişlemeye başladığı nokta olduğunu ileri süren Kozmik Enflasyon Teorisi denen bu teoriye bir başka videoda bakacağız, eğer kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın.
Ona gelen bazı yorumları okurken şunu fark ettim: Son 10 yılda halk arasında Evrim Teorisi giderek artan miktarda kabul edilirken, 1990'ların sonu 2000'lerin başının en popüler bilim konusu olan Büyük Patlama Teorisi giderek gözden düşüyor gibi... Yani galiba insanlara türlerin kökenini anlatacağız derken evrenin kökenini anlatmayı boşladık. Bugün, hep birlikte bu eksikliği gidereceğiz ve o "ânların ânına", yani en başa geri döneceğiz: Büyük Patlama'ya...
İşte mesela Evren'in 5 boyutlu bir karadelikten, membranların çarpışmasından, plazmadan, sicimlerden oluşan bir gazdan, üst boyuttaki geometrilerin zamanla basitleşmesinden ve benzeri başlangıçlardan geldiği gibi sayısız fikir var. Konumuz olmadığı için burada hepsine tek tek girmeyeceğim, ilerleyen videolarda bazılarına gireriz. Ama bunların hepsinin ortak bir sorunu var: Her biri, günümüzde gördüğümüz Evren'e uyacak bir başlangıç ve kozmolojik evrim mekanizması ileri sürüyor; ama bunu yapmak için hepsi, Büyük Patlama'nın yaptığından çok daha fazla sayıda varsayımı varsaymak zorunda kalıyor.
Saygın astrofizikçilerin ve kozmologların hepsi, Evren'in şu ankinden çok daha küçük, çok daha sıcak, çok daha yoğun bir başlangıçtan geldiği konusunda hemfikir. Kaseti daha da başa sarmadan önce, Büyük Patlamayla ilgili yaygın olarak inanılan bazı yanlışlara değinip bunları bir temizleyelim ve bir yandan da Büyük Patlamanın kanıtlarına bir bakalım. Mesela, ismiyle başlayalım: "Büyük Patlama", aslında ne "büyük"tü ne de bir "patlama"ydı.
İsminin yanıltıcı doğası nedeniyle günümüzde fizikçiler modern kozmolojiden bahsederken genelde artık "Büyük Patlama" demiyorlar. Daha ziyade uzmanlar, Büyük Patlama Kozmolojisi içerisinde ortaya çıkan daha spesifik modellere, mesela ilerleyen videolarda göreceğimiz Kozmik Enflasyon Teorisi veya Lambda-CDM modeli gibi terimleri kullanıyorlar. Ve tabii ki bugüne kadar Büyük Patlama'ya alternatif olan onlarca farklı model geliştirildi.
“Teori of Everything hakkında video serisi yapacak mısınız?” diye sorulmuş. Evet, kozmoloji ve fizik serilerinde bunlara gireceğiz. Büyük Patlama, kozmik enflasyon, karanlık madde ve karanlık enerji gibi konular zaten bunun parçaları.
OpenAI, Navier-Stokes Milenyum Problemi'ni Çözdü mü, Çaldı mı?
Özel Görelilik Ne Ayak?
Muhalefet Partileri Neden Kazan(a)mıyor?
Diğer Hayvanların da Evcil Hayvanı Olabilir mi?
Zaman Hakkında Ne Biliyoruz?
Yapay Zekada Durum Ne?