Demokrasinin 50 Tonu: Neden En Kötü Demokrasiyle Yaşıyoruz?

702 B görüntülenme13.05.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıDemokrasinin 50 Tonu: Alternatif Oy Sistemleri Nelerdir?
Derinlemesine

Özet

Video, günümüz demokratik sistemlerinde neden çeşitliliğin azalıp efektif olarak iki ana görüş veya partinin baskın çıktığını; matematiksel ve mantıksal açılardan oy sistemlerinin kusurlarını ve alternatif oylama yöntemlerini (çoğunluk/çoğulculuk, ağırlıklı ortalama örneği, Nolan Şeması, sıralı oy/IRV, çok turlu %50+1, Condorcet, onay oylaması) tartışıyor ve temsilin kişilere/partilere değil konulara göre nasıl yapılabileceğini öneriyor. Örnek olarak TED-Ed kaynaklı Mars koloni düşünce deneyi üzerinden farklı oylama sonuçları karşılaştırılıyor.

Terimler

  • Çoğunluk oyu sistemi

    Her seçmenin bir oy attığı ve en çok oyu alan adayın veya seçeneğin kazandığı oylama biçimi. Videodaki örnekte her kolonistin bir oy verip kendi kolonisine oy verdiği ve en kalabalık koloninin (Batı) üssü kazandığı sistem olarak gösterildi.

  • Ağırlıklı ortalama

    Nüfus gibi değişkenlerin eşit dağılmadığı durumlarda kullanılan ortalama türü; her noktanın (ör. koloninin) etkisi, büyüklüğü veya nüfusuna göre ağırlıklandırılarak hesaplanır. Videoda üssün en rasyonel yerini bulmak için kolonilerin nüfusuna göre ağırlıklı ortalama alındığı ve bunun 'kütleçekim merkezi' benzeri düşünülebileceği anlatıldı.

  • Kütleçekim merkezi

    Ağırlıklı ortalamanın fiziksel benzetmesi; farklı kütlelere (veya nüfuslara) göre konumun ortalamasını veren nokta. Videoda, kolonilerin nüfusuna göre hesaplanan merkezi tarif ederken lise fiziğinde gördüğümüz 'kütleçekim merkezi' benzetmesi kullanıldı.

  • Nolan Şeması

    Amerikalı aktivist David Nolan tarafından geliştirilen, politik görüşleri iki boyutta gösteren şema: yatay eksende ekonomik görüşler (devletin piyasalara müdahalesi), düşey eksende sosyal görüşler (devletin sosyal yaşama müdahalesi). Videoda insanların yalnızca 'sağ' veya 'sol' yerine bu iki eksende konumlanabileceği ve şemanın politik tercihleri fiziksel bir arazi gibi temsil ettiği anlatıldı.

  • Liberteryen

    Nolan Şeması bağlamında tanımlanan bir ideolojik konum; devletin hem piyasaya hem sosyal yaşama müdahalesinin sınırlı olması gerektiğini savunan grup olarak tarif edildi.

  • Anarko-Komünizm

    Nolan Şeması örneğinde liberteryenlerin karşısında yer alan bir konum olarak anıldı; sosyal konularda liberteryenlerle aynı fikirde olup piyasanın devlet tarafından daha katı regüle edilmesini savunan uç noktalardan biri olarak zikredildi (videoda Anarko-Komünizm ve Demokratik Sosyalizm benzer bir noktada örneklendirildi).

  • Demokratik Sosyalizm

    Nolan Şeması bağlamında, sosyal konularda liberteryenlere yakın olabilirken ekonomik olarak piyasanın daha katı regülasyonunu savunan bir ideolojik nokta olarak anıldı; Anarko-Komünizm ile örneklendirilen bir yerde konumlandırıldı.

  • Sıralı tercihler (tercihli oylama)

    Seçmenlerin adayları öncelik sırasına göre dizdikleri sistem. Videodaki örnekte her seçmen 1., 2., 3. tercihlerini yazıyor; en düşük oyu alan eleniyor ve onun oyları kalan adayların üzerinde yazılı ikinci tercihlere aktarılıyor; bu işlem kazanana kadar devam ediyor. Bu mantığı değiştirerek sonuçların nasıl köklü şekilde değiştiği gösterildi.

  • Çok Turlu Oylama (%50+1, runoff)

    Seçimin iki turda yapıldığı yöntem: önce herkes oy verir; ilk turda en yüksek oyu alan iki aday veya seçenek tespit edilir; ikinci turda bunlar arasında tekrar oylama yapılır ve %50+1 çoğunluğunu alan kazanır. Videoda Türkiye'nin kullandığı yöntem olarak tanımlandı ve Mars örneğinde nasıl çalıştığı gösterildi.

  • Concordet Oylaması (Condorcet Metodu)

    Her seçmene adayların çift çift kıyaslanarak hangi adayın hangisiyle karşılaştırıldığında tercih edildiğinin sorulduğu yöntem. Videoda her kombinasyon için 'Kuzey ve Doğu arasından hangisini seçersin?' gibi tüm çift kombinasyonların sorulması gerektiği, her kombinasyonun kazananlarının sayılıp en sık kazananın seçimi kazandığı ve bunun seçmenin ideal tercihlerini dürüstçe yansıtmanın yollarından biri olduğu anlatıldı.

  • Onay Oylaması (Approval Voting)

    Seçmene adaylardan istediği sayıda adayı onaylayabilme hakkı veren sistem; pusuladaki her aday için 'onaylıyor musun/onaylamıyor musun' sorulur, her pusuladan onay alan adayların toplam onay sayısı hesaplanır ve en çok onaylanan aday kazanır. Videoda basit bir yöntem olduğu, ekstrem adayları eleyip daha geniş kitleye hitap edebilen adayları güçlendirdiği örnekle açıklandı.

  • Stratejik oy (yalancı oy)

    Seçmenin gerçekten kendisini en çok temsil ettiğini düşündüğü kişiye oy vermek yerine, istemediği bir adayın kazanmasını engellemek veya daha iyi bir ihtimali desteklemek için farklı bir adaya oy vermesi. Videoda Doğu kolonistlerinin Kuzey'i engellemek için Güney'e oy vermesi örneğiyle, bunun demokrasiler için zedeleyici olduğu ve seçmenin dürüstçe tercih ettiği adaya oy verememesiyle sonuçlandığı anlatıldı.

  • Döngüsel tercih senaryosu (Condorcet-paradoksu)

    Seçmenlerin tercihlerinin A>B, B>C ve C>A şeklinde döngüsel olması durumu; yani halkın 1. adayı 2. adaya, 2. adayı 3. adaya ve 3. adayı 1. adaya yeğlediği senaryo. Videoda böyle bir durumda Concordet Metodu ile bir kazanan belirlenemeyeceği belirtildi.

  • Allan Gibbard'ın ispatı (Gibbard Teoremi)

    1973'te Allan Gibbard tarafından ispatlandığı belirtilen ve demokratik seçimlerle ilgili sonuç: Her hangi bir oylama sisteminde en az birinin geçerli olması zorunlu olan üç durum vardır: süreç diktatoryal olacak (tek bir kişi sonucu dikte edebilecek), siyasi çeşitlilik fiilen iki ana seçeneğe indirgenecek (efektif parti sayısı ~2 olacak), ya da o seçim yöntemi stratejik oy kullanımına açık olacak. Videoda bu teoremin demokrasilerde kusursuz bir yöntem olmadığını gösteren önemli bir sonuç olduğu ifade edildi.

  • Efektif parti sayısı

    Ülkelerdeki partilerin göreli güçleri ve baskınlıklarının hesabına dayanan, pratikte kaç siyasi seçeneğin etkin olduğunu gösteren kavram. Videoda çoğu ülkede efektif parti sayısının yaklaşık 2 civarında olduğu ve bunun iki partili hakimiyete işaret ettiği belirtildi.

  • Likert skalası

    Bir ifadeye ne kadar katıldığınızı ölçen ölçek türü; videoda politik yönelim anketlerinde kullanılan, 1'den 5'e veya 1'den 10'a kadar puan verilen testler olarak örneklendirildi.

  • Politik yönelim anketi / politika testi

    Partiler ve seçmenler için hazırlanacak, belli politik konulardaki tutumları ölçen anket. Videoda örnek sorularla (ör. 'Devletin vatandaşları korumak adına şirketlerin politikalarını sınırlandırma yetkisi olmalıdır.' gibi) Likert skalasıyla uygulanması, partilerin ve seçmenlerin politik profillerinin çıkarılması ve oyların bu profillere otomatik olarak eşleştirilmesi önerildi.

  • Politik spektrum / mekânsal model (harita benzetmesi)

    İnsanların politik tercihlerini bir düzlem veya harita üzerinde nokta olarak gösterme yaklaşımı; videoda Mars kolonileri örneğinde olduğu gibi politik görüşleri fiziksel bir araziye yerleştirip aralarındaki uzaklıklara göre tercihlerin yorumlanabileceği anlatıldı (Nolan Şeması bu tür bir mekânsal model örneğidir).

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Mevcut çoğunluk oyu (first-past-the-post) adil ve genelde en iyi sistemdir çünkü basittir.

    Basit olmak onun en rasyonel veya en adil sistem olduğu anlamına gelmez; matematiksel olarak birçok durumda toplumu daha az memnun eden sonuçlar üretebilir ve iki partiye yoğunlaşmaya yol açar.

  • Daha fazla parti olması otomatik olarak daha iyi temsiliyet sağlar.

    Oy verme sistemi ne olursa olsun, bazı yöntemler çok partili rekabeti etkisizleştirip pratikte iki partili bir yapı oluşturur; yani çok parti var diye temsil otomatik iyileşmez.

  • Sıralı tercihler (IRV) veya ikinci tur sistemleri stratejik oyu tamamen ortadan kaldırır.

    Her iki sistem de stratejik oya karşı hassasiyet gösterir; IRV daha iyi sonuçlar verebilir ama hâlâ seçmenlerin çoğunun mutsuz olabileceği durumlar ve stratejik davranış ihtimalleri vardır; iki turlu sistem ise ilk turda yalancı oy kullanımını teşvik eder.

  • Condorcet yöntemi her zaman bir kazanan belirler ve uygulanması pratik değildir.

    Condorcet birçok durumda en dürüst sonuçları verir ama döngüsel tercihlerin varlığında (A>B, B>C, C>A gibi) bir Condorcet kazananı olmayabilir; ayrıca kombinasyon sayısı nedeniyle uygulama zordur ama imkansız değildir.

  • Onay oylaması (Approval voting) stratejik oylamaya karşı tamamen bağışıktır.

    Onay oylaması basit ve birçok durumda faydalıdır, ancak seçmenler hangi adayları onaylayacaklarına göre stratejik kararlar verebilir ve bu da sonuçları etkileyebilir.

  • Demokrasinin şu anki uygulaması en iyi ulaşılabilir demokrasi biçimidir.

    Videonun argümanına göre bu kabul edilemez; mevcut sistemlerin birçok iyileştirilebilir parçası var ve bazı alternatifler belirli açılardan daha iyi sonuçlar verebiliyor.

  • Oy verirken önemli olan lider/parti kimliği; politikalar ikincildir.

    Asıl önemli olan politikaların kendisi ve bunların problemlere nasıl yaklaştığıdır; kişiye/partiye odaklanmak demagojiyi ve stratejik oyu artırır, politik temelli oylama daha dürüst yansımalar sağlayabilir.

Sorular

  • Neden çoğu ülkede efektif olarak iki parti politik arenayı domine ediyor?

    Çoğunluk oyu ve benzeri sistemler, oyları bölünmüş çok sayıda seçenek varken bile en geniş tekli grubun lehine sonuç vererek zamanla iki partiye yoğunlaşmaya ve stratejik oya neden olur.

  • Çoğunluk oyu sistemi hangi temel sorunu yaratıyor?

    Toplam nüfusun ağırlıklı tercihlerini göz ardı edip en büyük tekli grubun tercihini seçerek, daha büyük bir topluluğu mutsuz eden sonuçlar üretebilir.

  • Mars fırlatma üssü örneği neyi gösteriyor?

    Dört kolonili örnekte çoğunluk oyu Batı kolonisinin lehine olsa da nüfus ağırlıklı merkez (rasyonel tercih) Kuzey'i işaret eder; yani plurality sistemi irrasyonel sonuçlara yol açabiliyor.

  • Sıralı tercihlerle oylama (IRV) nasıl çalışıyor ve ne değiştiriyor?

    Seçmenler adayları tercih sırasına koyar; en az oyu alan elenir ve oyları sonraki tercihlere devredilir; bu, daha geniş kabul gören adayları kazandırır fakat bazı seçmenleri tatmin etmeyebilir.

  • İki turlu (%50+1) sistemin avantajı ve dezavantajı nedir?

    Avantajı, ikinci turda en fazla desteğe sahip iki aday arasında seçim yapılarak daha geniş onay araması; dezavantajı ise ilk turda stratejik oylamayı teşvik ederek manipülasyona yol açmasıdır.

  • Condorcet (Concordet) oylaması nedir ve neden uygulanmıyor yaygın şekilde?

    Adayların tüm ikili eşleşmelerdeki kazançlarına bakıp en çok kazananı seçme yöntemi; dürüst tercihleri yansıtır ama kombinasyon sayısı ve seçimlerin karmaşıklığı sebebiyle uygulanması zordur ve döngüsel tercihlerde kazanan olmayabilir.

  • Onay (Approval) oylaması nasıl çalışır ve ne işe yarar?

    Seçmenler istedikleri kadar adayı onaylar; her aday onay sayısına göre değerlendirilir, basit ve orta yol adaylarını avantajlı kılar ama tamamen stratejiye kapalı değildir.

  • Herhangi bir oy sistemi stratejik oylamadan tamamen kaçınabilir mi?

    Hayır; Gibbard teoremi gibi sonuçlara göre üç veya daha fazla alternatif olduğunda bir sistem ya diktatoryal olur, ya etkili olarak iki seçenekli hale gelir, ya da stratejik oy kullanımına açık olur.

  • Videonun önerdiği asıl değişiklik nedir?

    Seçimlerde doğrudan insan/parti yerine spesifik politika maddelerine (özenle hazırlanmış anketlerle) oy verilmesi ve seçmenlerin bu politika profillerine göre adaylarla eşleştirilmesi.

  • Teknoloji bu alternatif yöntemleri uygulanabilir kılar mı?

    Teknoloji süreci hızlandırabilir ve uygulamayı kolaylaştırabilir ama oy verme sürecinin anlaşılabilirliği, güvenlik ve manipülasyon riskleri gibi önemli sorunları beraberinde getirir.

Ön Bilgiler

  • Temel matematik: ağırlıklı ortalama ve koordinat sistemi bilgisi
  • Sosyal tercih teorisi ve temel oy sistemi kavramlarına aşinalık (çoğunluk, runoff, transfer gibi)
  • Siyasi yelpaze/ideolojiler hakkında temel bilgi (sol-sağ ekseni, liberal/otoriter farkları)
  • Anket ve Likert ölçeği mantığını anlama
  • Mantıksal akıl yürütme ve tercih sıralaması kavramlarına hakimiyet

Tarihsel Bağlam

  • Nolan Şeması geliştirildi - David Nolan, 1969
  • Allan Gibbard'ın seçim kuramı ispatı - 1973
  • Condorcet yöntemi geliştirildi - Marquis de Condorcet, 1785
  • Likert skalası geliştirildi - Rensis Likert, 1932
  • NATO kuruldu - 1949
  • Avrupa Birliği'nin kuruluşu - Maastricht Antlaşması, 1993
  • TED-Ed örneği ve Alex Gendler'in anlatımı - 21. Yüzyıl
  • Türkiye'de kullanılan çok turlu oylama yöntemi (%50+1) - güncel uygulama
  • İnternetin yaygınlaşması ve küresel fikir alışverişi - Geç 20. ve 21. Yüzyıl
  • İnsanlık tarihi
  • 18. Yüzyıl
  • 20. Yüzyıl
  • Geç 20. ve 21. Yüzyıl

Kişiler

  • Alex Gendler

    Mars örneğini ve problemi göstermek için kullanılan yöntemi TED-Ed yazarı olarak geliştiren/örnek veren kişi olarak anıldı.

  • David Nolan

    1969'da geliştirilen ve politik görüşleri iki boyutta gösteren "Nolan Şeması"nın (Nolan Chart) yaratıcısı olarak anıldı.

  • Allan Gibbard

    1973'te demokratik seçimlerle ilgili ispatladığı sonuç nedeniyle (seçim yöntemlerinin kaçınılmaz sorunlarına dair) bahsedildi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Alex Gendler'ın kullandığı yöntemi izleyerek (o yöntemin üzerinden giderek) sorunu matematiksel olarak göstermek

Toplanın, anlatayım. Sorunu göstermek için TED-Ed yazarlarından Alex Gendler çok güzel bir yöntem kullanıyor, ben de onun üzerinden gideceğim: Diyelim ki Mars'ta, haritada gördüğünüz gibi 4 tane kolonimiz var.

Bu tür bir senaryonun gerçek politikaya nasıl uyarlandığını göstermeden önce, çözümü anlatmadan önce bu uyarlamayı göstermek

Ama herkes sadece 1 oy atarsa ve herkes kendi üssünü tercih ederse kazanan, aslında en çok kişi için en kötü tercihlerden biri olan Batı kolonisi oluyor. Bunu nasıl düzeltebileceğimizi anlatmadan önce, bu tür bir senaryonun gerçek politikaya nasıl uyarlandığını göstermek istiyorum. İnsanların politik tercihlerini temsil etmek için birçok yöntem kullanılabiliyor; mesela "sol" ve "sağ" kavramları bunun en sık duyduğumuz versiyonları.

Bu videoda oy sistemimizin demokrasi üzerindeki rolünü ve oy sisteminin ana suçlu olduğunu göstermeye çalışmak

Sonuçta demokrasiden beklentimiz, vekillerin bizim politik görüşlerimizi mecliste temsil edebilmesiyse, yani "temsiliyet" ise; dağılımı demokratik seçimlerle belirlenen meclislerin, belki nadir birkaç vaka haricinde cıvıl cıvıl, rengarenk ve farklı görüşleri bir arada içeren bir kompozisyonda olması beklenmez miydi? Bunun böyle olmamasının aslında birçok suçlusu var, ama bu videoda göstermeye çalışacağım gibi, bunun ana suçlusu, kullanmayı seçtiğimiz oy sistemimiz. Mesela şunu hiç düşündünüz mü: Birçok seçimde, sevmediğimiz yöneticiye veya sevmediğimiz partiye alternatif olarak görebileceğimiz birden fazla isim veya parti varken, seçimlerde neden sadece 1 adaya veya sadece 1 partiye oy verebiliyoruz?

Bu sorunları tek bir videoda çözmeye çalışmama (videoda kapsam sınırlaması/konu paylaşımı kararı)

Keza "sosyal hayata" veya "piyasaya müdahale" gibi kavramlar da fazlasıyla üstü kapalı; dolayısıyla aslında bu grafik de insanların politik görüşlerini tam olarak ifade etmek konusunda ideal değil. Ama bu sorunları tek bir videoda çözmeye çalışacak değilim. Siz daha doğru olduğunu düşündüğünüz bir başka şema da kullanabilirsiniz, fark etmez.

Bu videoyla tutulanlar

Demokrasinin 'en iyi sistem' olduğu iddiasının ilerleyen videolarda matematiksel olarak çürütülmesinin gösterilmesi

Halbuki demokrasinin şu anki haliyle en iyi sistem olduğunu ve hiçbir şekilde bundan daha iyisinin geliştirilemeyeceğini düşünmek, insanlığın doğal gelişimine aykırı. Dahası, bu iddia ilerleyen videolarda göstereceğim gibi matematiksel olarak bile çürütülebilir bir iddia, eğer bunu kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini açmayı unutmayın. Burada anlamamız gereken şu: Demokrasinin eksiklerini tespit edip giderme çabası, illâ ki baskıcı rejimler arzu etmek anlamına gelmiyor.

Demokrasinin diğer sorunlarına ilerleyen videolarda değinmek ve daha iyi bir sisteme rasyonel olarak ulaşıp ulaşamayacağımızı tartışmak

Halbuki demokrasinin daha birçok sorunu var: Politik dengesizlik yaratması, sadece kısa vadeli sorunlara odaklanması, manipülasyona açıklığı, aşırı bilgi yüklemesinin yarattığı sorunlar, bariz sorunlara tepki süresinin uzunluğu, prosedürel formalitelere fazla saplanması, çete yönetimine açıklığı, objektif olarak kötü veya bilimsel olarak çürütülebilir politikaların uygulanmasına göz yumması ve daha nicesi. Bunlara da ilerleyen videolarda gireceğiz ve daha iyi bir sisteme rasyonel olarak ulaşabilir miyiz, bunları konuşacağız. Eğer bu konular ilginizi çekiyorsa zil tuşuna basmayı unutmayın.