- Ölüm
Ölüm, kendimizi bildik bileli anlamlandırmaya çalıştığımız ürkütücü bir olgu. Ama ölümü fiziksel olarak tanımlayacak olursak, bir nevi termodinamiğin ikinci yasasına belli bir süre direndikten sonra yenik düşmek gibi gözüküyor. Ölümle birlikte artık enerji akışı da duruyor, beslenemiyoruz ve hücrelerimiz dağılmaya başlıyor. Yani biz de kapalı bir sisteme dönüşüyoruz, dolayısıyla entropiye yenik düşerek düzensiz hale geliyoruz. "Doğal nedenlerle öldü." ya da "Yaşlılıktan öldü." dediğimizde aslında kastettiğimiz, ilerleyen yaştan ötürü yeterince bozulmuş bir sistemin organlarından bir veya birkaçını, bakteriler veya mantarlar gibi patojenlerin istilası sonucu iflas etmesi ve sonrasında tüm sistemin çökmesidir.
- Büyük Patlama
Evren'in var olduğu o ilk andan, yani Büyük Patlama'dan beri geçen 13.82 milyar yıl boyunca 1 saniye bile var olmadık. O andan beri geçen zamana dair en ufak bir anımız, bilincimiz, algımız yok...
- Entropi
Kapalı sistemlerde entropinin, yani düzensizliğin daima artmak zorunda olduğu gerçeğidir. Açık sistemlerde ise entropi artışına dışarıdan enerji alarak karşı koymak mümkündür. Yani entropi ile enerji arasındaki ilişki iyi anlaşılmalıdır. Entropinin mutlak suretle artması gerektiği sistemler, dışarıdan enerji veya kütle akışı olmayan sistemlerdir.
- Termodinamiğin ikinci yasası
Kapalı sistemlerde entropinin, yani düzensizliğin daima artmak zorunda olduğu gerçeğini ifade eder. Termodinamiğin ikinci yasası bunu söyler. Ama ölümü fiziksel olarak tanımlayacak olursak, bir nevi termodinamiğin ikinci yasasına belli bir süre direndikten sonra yenik düşmek gibi gözüküyor.
- Kapalı sistem
Entropinin mutlak suretle artması gereken sistemler, dışarıdan enerji veya kütle akışı olmayan sistemlerdir; yani kapalı sistemler. Ölümle birlikte biz de kapalı bir sisteme dönüşüyoruz ve dolayısıyla entropiye yenik düşerek düzensiz hale geliyoruz.
- Açık sistem
Açık sistemlerde entropi artışına dışarıdan enerji alarak karşı koymak mümkündür. Canlılar bu tarz sistemler değillerdir. Dışarıdan enerji de alırlar, kütle de...
- Enerji akışı
Yemek yediğinizde düzenli halde bulunan bir besin kaynağını parçalıyor, yani düzensiz hale getiriyorsunuz. Bunu yaparken, besinlerin içindeki kimyasal bağlarda bulunan enerjiyi hücreleriniz içinde açığa çıkarıyorsunuz. Açığa çıkan bu enerjiyi kullanarak hücre, doku ve organlarınızda onarım, gelişim ve benzeri işleri hallediyorsunuz. Ölümle birlikte artık enerji akışı da duruyor, beslenemiyoruz ve hücrelerimiz dağılmaya başlıyor.
- Kuvvetler
Her varlık, durmaksızın çeşitli kuvvetlerin etkisi altında kalıyor. Bunlar diğer cisimlerin üzerimizde uyguladıkları etki-tepki kuvvetleri gibi basit kuvvetler olabildiği gibi, kendi organlarımızın çalışması sırasında deneyimledikleri iç kuvvetler gibi dışarıdan ilk etapta görülemeyecek kuvvetler de olabiliyor. Bir kayayı düşünün. Var olduğundan beri durmaksızın aşındırılmaktadır: rüzgar, dalgalar, depremler gibi sayısız etmenden kaynaklı kuvvetler onu yavaş yavaş aşındırır.
- Hücre bölünmesi
Bizim, kayalardan farklı olarak, bu aşınmayı çözen bir mekanizmamız vardır: Hücre bölünmesi. Bu mekanizma sayesinde aşınan veya bozulan hücrelerimizin yerini yenileri alır.
- Kök hücreler
Kök hücreler, diğer hücrelerimize dönüşebilen en temel hücrelere verdiğimiz bir isim. Bu hücrelerimiz kullanılıp tükendikçe, tamir işlemleri de zorlaşıyor ve bir nevi kayaya dönüşüyoruz. Aşındıkça aşınıyoruz ve zayıflıyoruz. Kendimizi sonsuza kadar yenileyemiyoruz, çünkü sınırlı sayıda kök hücreye sahibizdir.
- Rejenerasyon (organ yenileme)
Benzer şekilde kertenkeleler ve Axolotl gibi bazı canlılar organ yenileme yani rejenerasyon konusunda çok iyidirler ama onlar da bunu sonsuza kadar yapamazlar.
- Bakterilerin pratik ölümsüzlüğü
Bakterilerin bu yöntem sayesinde pratik olarak ölümsüz olduğunu söylemiştim. Çünkü aynı gen yapısını sürekli bölünme yoluyla hayatta tutabilirler.
- Kromozom
Her kromozomumuzun uç kısımlarında telomer adı verilen, kendini tekrar eden gen bölgeleri var. Telomerler belli bir kısalığa ulaştıklarında, artık kromozomlar düzgün kopyalanamazlar ve o hücre ölür.
- Telomer
Her kromozomumuzun uç kısımlarında telomer adı verilen, kendini tekrar eden gen bölgeleri var. Aynı zamanda, her bir hücre bölünmesi sırasında bu telomer bölgeleri bir miktar kısalır. Bu, hücrelerimizi adeta bir saatli bombaya dönüştürür. Telomerler belli bir kısalığa ulaştıklarında, artık kromozomlar düzgün kopyalanamazlar ve o hücre ölür.
- Telomerleri koruyan enzimler (telomeraz)
Bazı canlılarda telomerlerini bölünme sırasında koruyan enzimler evrimleşmiştir; ancak bu enzimlere biz sahip değiliz. Araştırmacılar bu alanlarda çalışmalar yürüterek ölümün ve ölümsüzlüğün sırlarını keşfetmeye çalışıyorlar.
- tp53 (TP53) geni
Normalde 17. kromozomunuz üzerinde bulunan tp53 isimli bir gen, hücrelerinizin kontrolsüz bir şekilde bölünmesi halinde onları durduran bir proteini üretir. Ancak Evren ve vücudumuz kusursuz olmadığı için, bu gen arada sırada hata yapar ve hücreler kontrolsüz olarak bölünerek tümörlere ve kansere yol açar.
- Kanser
Bunun zaten bir ismi var: Kanser dediğimiz şey tam olarak bu! Kanser, bir grup hücremizin ölümsüzlük ve vücudun geri kalanından bağımsızlık ilanından ibaret.
- Mutasyon
Genlerde ölümün bir diğer izini ise biriken mutasyonlarda görmekteyiz. Bir kişinin 3 yıl boyunca genlerinde birikecek spontane mutasyonların sayısı, 30 yıl boyunca birikecek olana göre çok ama çok daha azdır... Çünkü mutasyonlar bölünmeler sonucunda da artmakta ve yeni hücrelerde de görülmektedir. Daha uzun yaşayan bir bireyde kaçınılmaz olarak daha fazla mutasyon birikecektir. Mutasyonlar evrim açısından önemli bir çeşitlilik kaynağı olsalar da, bir yandan da düzeltilememeleri veya doğrudan zarar veren tipte olmaları durumunda canlının işlevini bozarlar.
- Ters Pleyotropi Hipotezi (Antagonistic pleiotropy)
Ters Pleyotropi Hipotezi, genç yaşta avantajlı olan genlerin ilerleyen yaşta zıt etkiye sahip olmasından ötürü yaşlılık ve ölümü getirdiği ileri sürülmektedir.
- Popülasyon ve kaynak problemi
Doğada bir de kaynak problemi bulunuyor. Evet, Dünya muhteşem bir doğal kaynak ve neredeyse sınırsız ürünler veriyor; ancak buna rağmen yerel bölgelere baktığımızda kıtlık, kuraklık, eksiklik sıkça karşılaşılan bir durum. Dolayısıyla birçok türde popülasyonun belli bir sınırın altında kalması avantajlı; yoksa elde avuçta olan kaynakları da hızla tüketip, soy tükenmesi yaşanırdı.
- Eksponansiyel (üstel) büyüme
Büyümeleri eksponansiyel, yani giderek hızlanan bir şekilde olurdu. Tek bir bakteri, birkaç dakikada bir 2 bakteri üretirdi. O 2 bakteri, 4 bakteriye, 8 bakteriye, 16 bakteriye dönüşürdü. Böylece sadece 36 saat içinde Dünya'nın yüzeyi 30 santimetre kalınlığında bir bakteri tabakasıyla kaplanırdı!
- Patojenler (bakteriler, mantarlar)
Buna bağlı olarak da vücudumuzu yemeye hazır, hastalık yapıcı bakteriler, mantarlar, vb. vücudumuzu işgal etmeye başlıyor, bizi hasta ediyor ve nihayetinde öldürüyor. "Doğal nedenlerle öldü." ya da "Yaşlılıktan öldü." dediğimizde aslında kastettiğimiz... bakteriler veya mantarlar gibi patojenlerin istilası sonucu iflas etmesi ve sonrasında tüm sistemin çökmesidir.
- Dijital ölümsüzlük (bilincin makineye aktarılması)
Dijital ölümsüzlük? Yani vücudumuzu bir makinaya aktararak yaşamaya ne demeli? (Videoda üzerinde ileride değinileceği belirtilen konu: vücudun dijital/sayısal ortama aktarılması ve bununla ilgili tartışmalar.)