Ölüm Nedir? Neden Ölüyoruz? Evrimde Ölüm Neden Elenmedi?

2,1 Mn görüntülenme30.06.2019
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıSeks Kadar Doğal Bir Davranış, Nasıl Oldu da Bu Kadar Tabu Bir Konu Haline Geldi?
Derinlemesine

Özet

Video, ölümün fiziksel, biyolojik ve evrimsel nedenlerini açıklıyor; termodinamik, kuvvetler, kök hücre sınırlılığı, genetik mekanizmalar (telomerler, mutasyonlar, tp53) ve ekolojik/kaynak temelli nedenlerle neden ölüyoruz sorusuna yanıt arıyor. Ayrıca kanser, yaşlanma hipotezleri, ölümsüzlük tartışmaları ve gelecekte ele alınacak konular (matematiksel ispatlar, hayvan deneyleri, dijital/ biyolojik ölümsüzlük) hakkında bilgi veriyor.

Terimler

  • Ölüm

    Ölüm, kendimizi bildik bileli anlamlandırmaya çalıştığımız ürkütücü bir olgu. Ama ölümü fiziksel olarak tanımlayacak olursak, bir nevi termodinamiğin ikinci yasasına belli bir süre direndikten sonra yenik düşmek gibi gözüküyor. Ölümle birlikte artık enerji akışı da duruyor, beslenemiyoruz ve hücrelerimiz dağılmaya başlıyor. Yani biz de kapalı bir sisteme dönüşüyoruz, dolayısıyla entropiye yenik düşerek düzensiz hale geliyoruz. "Doğal nedenlerle öldü." ya da "Yaşlılıktan öldü." dediğimizde aslında kastettiğimiz, ilerleyen yaştan ötürü yeterince bozulmuş bir sistemin organlarından bir veya birkaçını, bakteriler veya mantarlar gibi patojenlerin istilası sonucu iflas etmesi ve sonrasında tüm sistemin çökmesidir.

  • Büyük Patlama

    Evren'in var olduğu o ilk andan, yani Büyük Patlama'dan beri geçen 13.82 milyar yıl boyunca 1 saniye bile var olmadık. O andan beri geçen zamana dair en ufak bir anımız, bilincimiz, algımız yok...

  • Entropi

    Kapalı sistemlerde entropinin, yani düzensizliğin daima artmak zorunda olduğu gerçeğidir. Açık sistemlerde ise entropi artışına dışarıdan enerji alarak karşı koymak mümkündür. Yani entropi ile enerji arasındaki ilişki iyi anlaşılmalıdır. Entropinin mutlak suretle artması gerektiği sistemler, dışarıdan enerji veya kütle akışı olmayan sistemlerdir.

  • Termodinamiğin ikinci yasası

    Kapalı sistemlerde entropinin, yani düzensizliğin daima artmak zorunda olduğu gerçeğini ifade eder. Termodinamiğin ikinci yasası bunu söyler. Ama ölümü fiziksel olarak tanımlayacak olursak, bir nevi termodinamiğin ikinci yasasına belli bir süre direndikten sonra yenik düşmek gibi gözüküyor.

  • Kapalı sistem

    Entropinin mutlak suretle artması gereken sistemler, dışarıdan enerji veya kütle akışı olmayan sistemlerdir; yani kapalı sistemler. Ölümle birlikte biz de kapalı bir sisteme dönüşüyoruz ve dolayısıyla entropiye yenik düşerek düzensiz hale geliyoruz.

  • Açık sistem

    Açık sistemlerde entropi artışına dışarıdan enerji alarak karşı koymak mümkündür. Canlılar bu tarz sistemler değillerdir. Dışarıdan enerji de alırlar, kütle de...

  • Enerji akışı

    Yemek yediğinizde düzenli halde bulunan bir besin kaynağını parçalıyor, yani düzensiz hale getiriyorsunuz. Bunu yaparken, besinlerin içindeki kimyasal bağlarda bulunan enerjiyi hücreleriniz içinde açığa çıkarıyorsunuz. Açığa çıkan bu enerjiyi kullanarak hücre, doku ve organlarınızda onarım, gelişim ve benzeri işleri hallediyorsunuz. Ölümle birlikte artık enerji akışı da duruyor, beslenemiyoruz ve hücrelerimiz dağılmaya başlıyor.

  • Kuvvetler

    Her varlık, durmaksızın çeşitli kuvvetlerin etkisi altında kalıyor. Bunlar diğer cisimlerin üzerimizde uyguladıkları etki-tepki kuvvetleri gibi basit kuvvetler olabildiği gibi, kendi organlarımızın çalışması sırasında deneyimledikleri iç kuvvetler gibi dışarıdan ilk etapta görülemeyecek kuvvetler de olabiliyor. Bir kayayı düşünün. Var olduğundan beri durmaksızın aşındırılmaktadır: rüzgar, dalgalar, depremler gibi sayısız etmenden kaynaklı kuvvetler onu yavaş yavaş aşındırır.

  • Hücre bölünmesi

    Bizim, kayalardan farklı olarak, bu aşınmayı çözen bir mekanizmamız vardır: Hücre bölünmesi. Bu mekanizma sayesinde aşınan veya bozulan hücrelerimizin yerini yenileri alır.

  • Kök hücreler

    Kök hücreler, diğer hücrelerimize dönüşebilen en temel hücrelere verdiğimiz bir isim. Bu hücrelerimiz kullanılıp tükendikçe, tamir işlemleri de zorlaşıyor ve bir nevi kayaya dönüşüyoruz. Aşındıkça aşınıyoruz ve zayıflıyoruz. Kendimizi sonsuza kadar yenileyemiyoruz, çünkü sınırlı sayıda kök hücreye sahibizdir.

  • Rejenerasyon (organ yenileme)

    Benzer şekilde kertenkeleler ve Axolotl gibi bazı canlılar organ yenileme yani rejenerasyon konusunda çok iyidirler ama onlar da bunu sonsuza kadar yapamazlar.

  • Bakterilerin pratik ölümsüzlüğü

    Bakterilerin bu yöntem sayesinde pratik olarak ölümsüz olduğunu söylemiştim. Çünkü aynı gen yapısını sürekli bölünme yoluyla hayatta tutabilirler.

  • Kromozom

    Her kromozomumuzun uç kısımlarında telomer adı verilen, kendini tekrar eden gen bölgeleri var. Telomerler belli bir kısalığa ulaştıklarında, artık kromozomlar düzgün kopyalanamazlar ve o hücre ölür.

  • Telomer

    Her kromozomumuzun uç kısımlarında telomer adı verilen, kendini tekrar eden gen bölgeleri var. Aynı zamanda, her bir hücre bölünmesi sırasında bu telomer bölgeleri bir miktar kısalır. Bu, hücrelerimizi adeta bir saatli bombaya dönüştürür. Telomerler belli bir kısalığa ulaştıklarında, artık kromozomlar düzgün kopyalanamazlar ve o hücre ölür.

  • Telomerleri koruyan enzimler (telomeraz)

    Bazı canlılarda telomerlerini bölünme sırasında koruyan enzimler evrimleşmiştir; ancak bu enzimlere biz sahip değiliz. Araştırmacılar bu alanlarda çalışmalar yürüterek ölümün ve ölümsüzlüğün sırlarını keşfetmeye çalışıyorlar.

  • tp53 (TP53) geni

    Normalde 17. kromozomunuz üzerinde bulunan tp53 isimli bir gen, hücrelerinizin kontrolsüz bir şekilde bölünmesi halinde onları durduran bir proteini üretir. Ancak Evren ve vücudumuz kusursuz olmadığı için, bu gen arada sırada hata yapar ve hücreler kontrolsüz olarak bölünerek tümörlere ve kansere yol açar.

  • Kanser

    Bunun zaten bir ismi var: Kanser dediğimiz şey tam olarak bu! Kanser, bir grup hücremizin ölümsüzlük ve vücudun geri kalanından bağımsızlık ilanından ibaret.

  • Mutasyon

    Genlerde ölümün bir diğer izini ise biriken mutasyonlarda görmekteyiz. Bir kişinin 3 yıl boyunca genlerinde birikecek spontane mutasyonların sayısı, 30 yıl boyunca birikecek olana göre çok ama çok daha azdır... Çünkü mutasyonlar bölünmeler sonucunda da artmakta ve yeni hücrelerde de görülmektedir. Daha uzun yaşayan bir bireyde kaçınılmaz olarak daha fazla mutasyon birikecektir. Mutasyonlar evrim açısından önemli bir çeşitlilik kaynağı olsalar da, bir yandan da düzeltilememeleri veya doğrudan zarar veren tipte olmaları durumunda canlının işlevini bozarlar.

  • Ters Pleyotropi Hipotezi (Antagonistic pleiotropy)

    Ters Pleyotropi Hipotezi, genç yaşta avantajlı olan genlerin ilerleyen yaşta zıt etkiye sahip olmasından ötürü yaşlılık ve ölümü getirdiği ileri sürülmektedir.

  • Popülasyon ve kaynak problemi

    Doğada bir de kaynak problemi bulunuyor. Evet, Dünya muhteşem bir doğal kaynak ve neredeyse sınırsız ürünler veriyor; ancak buna rağmen yerel bölgelere baktığımızda kıtlık, kuraklık, eksiklik sıkça karşılaşılan bir durum. Dolayısıyla birçok türde popülasyonun belli bir sınırın altında kalması avantajlı; yoksa elde avuçta olan kaynakları da hızla tüketip, soy tükenmesi yaşanırdı.

  • Eksponansiyel (üstel) büyüme

    Büyümeleri eksponansiyel, yani giderek hızlanan bir şekilde olurdu. Tek bir bakteri, birkaç dakikada bir 2 bakteri üretirdi. O 2 bakteri, 4 bakteriye, 8 bakteriye, 16 bakteriye dönüşürdü. Böylece sadece 36 saat içinde Dünya'nın yüzeyi 30 santimetre kalınlığında bir bakteri tabakasıyla kaplanırdı!

  • Patojenler (bakteriler, mantarlar)

    Buna bağlı olarak da vücudumuzu yemeye hazır, hastalık yapıcı bakteriler, mantarlar, vb. vücudumuzu işgal etmeye başlıyor, bizi hasta ediyor ve nihayetinde öldürüyor. "Doğal nedenlerle öldü." ya da "Yaşlılıktan öldü." dediğimizde aslında kastettiğimiz... bakteriler veya mantarlar gibi patojenlerin istilası sonucu iflas etmesi ve sonrasında tüm sistemin çökmesidir.

  • Dijital ölümsüzlük (bilincin makineye aktarılması)

    Dijital ölümsüzlük? Yani vücudumuzu bir makinaya aktararak yaşamaya ne demeli? (Videoda üzerinde ileride değinileceği belirtilen konu: vücudun dijital/sayısal ortama aktarılması ve bununla ilgili tartışmalar.)

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Ölümden sonra kesinlikle bir şeyler vardır (bilimsel bir gerçek olarak).

    Bilimsel olarak ölümden sonra başka bir varoluş olduğuna dair geçerli ve yeterli bir kanıt yoktur; bu bir inanç meselesidir, bilimsel kanıtla desteklenmemektedir.

  • Ölümü sadece biyolojik terimlerle açıklamak yeterlidir.

    Ölümü tam anlamıyla açıklamak için biyolojinin yanı sıra altında yatan fizik ve kimya yasalarını da anlamak gerekir; özellikle termodinamik ve moleküler süreçler önemlidir.

  • Canlılar entropiye karşı sonsuza kadar dışarıdan enerji alarak direnebilirler.

    Canlılar entropiye karşı enerji alarak direnebilir, ama fiziksel yıpranma, sınırlı tamir kapasitesi ve ekolojik kısıtlamalar nedeniyle bu direnç sınırlıdır.

  • Evrim, bireylerin ölümsüz olmasını sağlayacak şekilde çalışır.

    Evrim bilinçli bir güç değildir ve bireysel ömürle ilgilenmez; seçilim üreme çağındaki başarıya yöneliktir, bu yüzden post-reprodüktif ömrü uzatmaya yönelik güçlü bir seçilim yoktur.

  • "Durup dururken" sebepsiz yere ölmek mümkündür.

    Genelde durup dururken ölüm diye bir şey yoktur; ölüm genellikle organ iflası, patojen istilası veya bir sürecin sonucudur.

  • Sonsuz bölünme ve tamir her çok hücreli organizma için mümkündür (tüm canlılar rejenerasyonla ölümsüz olur).

    Bazı organizmalar yüksek rejenerasyon kapasitesine sahiptir, fakat çoğu çok hücreli türde sınırlı kök hücre stoğu, telomer kısalması ve kanser baskılayıcı mekanizmalar sonsuz yenilemeyi engeller.

  • Telomerlerin tek anlamı primatların akrabalığını göstermekten ibarettir.

    Telomerler kromozom koruması ve hücre bölünme sayısını sınırlayan bir işlev görür; ayrıca evrimsel ilişkileri göstermede kullanılan bir özellik olmalarının yanında hücresel yaşlanmada önemli rol oynarlar.

  • Daha uzun yaşamak her zaman daha az sorun demektir çünkü daha az mutasyon birikir.

    Aslında daha uzun yaşayan bir bireyde daha fazla hücre bölünmesi olur ve buna bağlı olarak daha fazla mutasyon birikebilir, bu da hastalık riskini artırır.

  • Ölüm doğa için sadece olumsuz, gereksiz bir şeydir.

    Ölüm ekolojik ve evrimsel açıdan faydalıdır; kaynakların yeniden dağılımını sağlar, popülasyon dinamiklerini dengeler ve türlerin adaptasyonu için gereklidir.

  • Kanser basitçe vücudun arızalanmasıdır ve hücresel ölümsüzlükle ilişkisi yoktur.

    Kanser, hücrelerin kontrolsüz bölünme ve kısmen ölümsüzlük kazanmasıdır; tümör baskılayıcı genler gibi mekanizmalar bu süreci önlemek üzere evrimleşmiştir.

Sorular

  • Ölüm nedir?

    Ölüm, enerji akışının durması, entropiye yenik düşme ve hücresel/organ düzeyindeki iflasların sonucu olarak organizmanın düzeninin geri dönülemez şekilde bozulmasıdır.

  • Neden ölüyoruz?

    Çünkü entropiye karşı sınırlı süre direnebiliriz; kök hücrelerin tükenmesi, telomer kısalması, biriken mutasyonlar, organ iflasları ve patojen istilası gibi mekanizmalar sonunda yaşlanma ve ölümü getirir.

  • Evrimde ölüm neden elenmedi?

    Evrim bireysel uzun ömrü seçmez; önemli olan üreme başarısı ve popülasyon düzeyindeki adaptasyon olduğu için post-reprodüktif uzun ömre yönelik güçlü bir seçilim yoktur ve kaynak kısıtları ölümün korunmasını sağlar.

  • Canlılar entropiye sürekli enerji alarak sonsuza kadar direnemez mi?

    Hayır; canlılar dışarıdan enerji alarak entropiye karşı koyabilirler ama fiziksel kuvvetler, moleküler yıpranma, sınırlı tamir kapasitesi ve ekolojik kaynak sınırları nedeniyle bu direnç sonsuza dek sürdürülemez.

  • Neden sonsuza kadar bölünerek kendimizi yenileyemiyoruz?

    Çünkü çok hücreli organizmalarda tamir eden hücreler sınırlıdır (kök hücre stoğu), telomer kısalması ve tümör baskılama mekanizmaları gibi sınırlayıcı genetik özellikler vardır.

  • "Doğal nedenlerle öldü" veya "yaşlılıktan öldü" ne demektir?

    Bu ifadeler genellikle yaşlanma sonucu sistemin yeterince bozulması ve bir ya da birkaç hayati organın iflas edip patojen istilası ya da işlev kaybı nedeniyle organizmanın çöküşünü ifade eder.

  • Kanser ölümün zıddı mıdır veya nasıl ilişkilidir?

    Kanser, bazı hücrelerin ölümsüzlük ve kontrolsüz bölünmeyi kazanmasıdır; dolayısıyla hücresel ölüme karşı korumanın aşırı kaçışı kanserle sonuçlanabilir.

  • Bakteriler gerçekten ölümsüz müdür?

    Bakteriler uygun koşullarda pratik olarak sürekli çoğalabilir ve aynı gen yapısını sürdürebilirler, fakat gerçek ekolojik koşullarda kaynak sınırlamaları ve çevresel stresler ölümleri getirir.

  • Ölüm doğa için neden önemli?

    Ölüm, sınırlı kaynakların yeni nesillere aktarılmasını sağlayarak popülasyon dinamiklerini ve türlerin ekolojik denge içinde evrimini mümkün kılar.

  • Ölümden sonra bir şey var mı? Bilim bu konuda ne diyor?

    Bilimsel açıdan ölümden sonra başka bir varoluşun olduğunu gösteren geçerli ve yeterli bir kanıt yoktur; bu konu bilimsel olarak doğrulanmamıştır.

Ön Bilgiler

  • Termodinamik ve entropi hakkında temel bilgi
  • Hücresel biyoloji (hücre bölünmesi, kök hücre kavramı) bilgisi
  • Genetik temeller (DNA, kromozom, mutasyon) bilgisi
  • Evrimsel biyoloji ve doğal seçilim anlayışı
  • Temel ekoloji ve popülasyon dinamikleri bilgisi
  • Temel matematiksel kavramlar (üstel/eksponansiyel büyüme)
  • Temel fizik ve kuvvetler kavramı

Tarihsel Bağlam

  • Büyük Patlama — yaklaşık 13.82 milyar yıl önce
  • Anıl Kütle'nin doğumu — 24 Kasım 1996
  • Türlerin Kökeni'nin 140. basım yıldönümü
  • Son 4 milyar yıl

Kişiler

  • Albert Camus

    Anıl'ın orijinal dillerinden okuduğu yazarlardan biri olarak örnek verildi.

  • Ömer Hayyam

    Anıl'ın okuduğu yazarlar arasında örnek olarak anıldı.

  • Anıl Kütle

    Evrim Ağacı takipçisi olan ve vefat ettiği bildirilen izleyici; videoda anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Karga videosunda yorumlar kısmına ve yeni soru cevap platformumuza gelen sorulardan birçoğuna yanıtlar verme

çalışacağım. Karga videosunda yorumlar kısmına ve yeni soru cevap platformumuza gelen sorulardan birçoğuna yanıtlar vermeye çalışacağım. Ölümü anlamanın anahtarı, var oluşun fiziksel temelini anlamaktan geçiyor.

Ölümden sonra vücudumuza olanlarla ilgili daha önce yayınladığım videonun bağlantısını aşağıya bırakma

Yani biz de kapalı bir sisteme dönüşüyoruz, dolayısıyla entropiye yenik düşerek düzensiz hale geliyoruz. Ölümden sonra vücudumuza olanlarla ilgili bir video yayınlamıştım daha önceden, onu ekranda çıkan tuşa tıklayarak veya aşağıya bırakacağım bağlantıdan izlemenizi tavsiye ederim. Ama ölümü fiziksel olarak tanımlayacak olursak, bir nevi termodinamiğin ikinci yasasına belli bir süre direndikten sonra yenik düşmek gibi gözüküyor.

Yaşlanmanın ve ölümün durdurulduğu/tersine çevrildiği hayvan deneyleri ile bu çalışmaların detaylarının ilerleyen videolarda ele alınması

Dahası, yaşlanmanın ve ölümün durdurulduğu, hatta tersine çevrildiği bazı hayvan deneyleri de mevcut! Yani her geçen gün yaşlılığı yavaşlatmaya ve ölümü ötelemeye bir adım daha yaklaşıyoruz; ancak bunların hepsine bu videoda girmeye zaman yok; ancak ilerleyen videolarda bunlara da gireriz, detaylarını anlatırım. Bir yandan da ölümsüzlüğün, tüm bu anlattıklarım ışığında avantajlı olup olmadığını düşünmenizi isteyeceğim.

Ölümsüzlük ve dijital ölümsüzlük (vücudun makinaya aktarılması) konularını ileride videoda ele almak

Yani vücudumuzu bir makinaya aktararak yaşamaya ne demeli? Bunların hepsine zamanı geldiğinde değineceğiz, dolayısıyla yeni videolardan haberdar olmak için Evrim Ağacı'na abone olduktan sonra çıkan zil tuşuna mutlaka tıklamayı lütfen unutmayın. Bu videoyu, ekip olarak bizi fazlasıyla üzen bir olayı siz Evrim Ağacı ailesiyle paylaşarak bitirmek istiyorum.

Karga videosunda yorumlar kısmına ve yeni soru-cevap platformuna gelen soruların birçoğuna yanıt vermek

Bu videoda size, ölüm diye bir şeyin fiziksel, biyolojik ve evrimsel perspektiften bakılınca neden var olduğunu anlatmaya çalışacağım. Karga videosunda yorumlar kısmına ve yeni soru cevap platformumuza gelen sorulardan birçoğuna yanıtlar vermeye çalışacağım. Ölümü anlamanın anahtarı, var oluşun fiziksel temelini anlamaktan geçiyor.

Metinde geçen tüm ölümsüzlük/yaşlanma konularına (biyolojik ve dijital ölümsüzlük, deneyler vb.) ilerideki videolarda değinileceğinin bildirilmesi; izleyicilerin yeni videolardan haberdar olması için abonelik/zikr yönlendirmesi

Yani her geçen gün yaşlılığı yavaşlatmaya ve ölümü ötelemeye bir adım daha yaklaşıyoruz; ancak bunların hepsine bu videoda girmeye zaman yok; ancak ilerleyen videolarda bunlara da gireriz, detaylarını anlatırım. Bunların hepsine zamanı geldiğinde değineceğiz, dolayısıyla yeni videolardan haberdar olmak için Evrim Ağacı'na abone olduktan sonra çıkan zil tuşuna mutlaka tıklamayı lütfen unutmayın. Bu videoyu, ekip

Ölümün fiziksel, biyolojik ve evrimsel perspektiften neden var olduğunu anlatmak

Fakat bu videonun konusu bu değil. Bu videoda size, ölüm diye bir şeyin fiziksel, biyolojik ve evrimsel perspektiften bakılınca neden var olduğunu anlatmaya çalışacağım. Karga videosunda yorumlar kısmına ve yeni soru cevap platformumuza gelen sorulardan birçoğuna yanıtlar vermeye çalışacağım.

Bu videoyla tutulanlar

Ölümsüzlüğü ve neden öldüğümüzü anlatan ayrı bir video

Fakat şu sayılara baktığımızda, şu anda 70-80 yıla dayanmış olan ortalama ömrümüz hiç de fena sayılmaz. Bir diğer videoda da ölümsüzlüğü ve neden öldüğümüzü konuşuruz, ne dersiniz? Ama benden bu günlük bu kadar.