23andMe DNA Testi Yaptırdık! Neler Öğrendik?

330 B görüntülenme20.01.2018
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıMaymun İnsan Benzerlik Oranı Neye Dayanıyor? Bilimsel Değil mi?
Derinlemesine

Özet

Videoda Evrim Ağacı kanalının sunucusu 23andMe firmasından alınan bir DNA testiyle kendi genetik sonuçlarını, köken ve sağlık raporlarını adım adım anlatıyor; testin nasıl yapıldığını, elde edilen bulguları (Neandertal genleri, köken kompozisyonu, sağlık ve taşıyıcılık raporları) ve bu sonuçların nasıl yorumlanması gerektiğini açıklıyor. Ayrıca genetik testlerin sınırlılıkları, veritabanı bağımlılığı, çevresel etkenlerin rolü ve genetik bilgi paylaşımının araştırma amaçlı kullanımı gibi etik ve pratik konulara değiniyor.

Terimler

  • 23andMe

    Bu test için, internet üzerinden DNA testi alabileceğiniz en önde gelen firma olan 23andme firmasını seçtim. 23andme, şu anda Amerikan Yiyecek ve İlaç Başkanlığı, yani FDA tarafından onaylanmış tek genetik test firması.

  • FDA (Amerikan Yiyecek ve İlaç Başkanlığı)

    Amerikan Yiyecek ve İlaç Başkanlığı, yani FDA

  • Genetik kökenin belirlenmesi

    Genetik köken konusunu ele alalım. Bu kökenin belirlenmesi, genlerinizdeki belli işaretleyicileri diğer insanlardan alınan işaretleyiciler ile kıyaslama yoluyla yapılıyor.

  • Tükürük (DNA örneği kaynağı)

    Tükürük, ağzımızda üretilen bir kimyasal. Bir dolu enzim var içerisinde. Nasıl bundan DNA alınıyor ki? İçinde hücreler mi var? Cevap, evet! Tükürüğünüz içerisinde, yanaklarınızdan, dilinizden, damağınızdan ve ağzınızdaki diğer yapılardan koparak dökülen hücreler bulunuyor. Bu hücrelerden alınan genler kullanılarak test yapılıyor.

  • Neandertaller

    türümüzün yaşamış en yakın kuzeni olan Neandertaller. Yani 23andMe, Neandertallerle olan ilişkimize yönelik genetik sonuçlar verebiliyor.

  • Gen varyantı

    Mesela benim genomumun 23andMe tarafından analiz edilen kısmında, türümüzün yaşamış en yakın kuzeni olan Neandertaller’e ait tam 260 gen varyantı tespit edilmiş. 23andMe, size sadece belli hastalıklara yönelik risklerinizi arttıran veya azaltan varyantları söyleyebiliyor.

  • Maternal haplogrup (mitokondriyal DNA) ve paternal haplogrup (Y kromozomu)

    Ayrıca testin sadece anne tarafından gelen mitokondriyal DNA’yı kullanarak maternal haplogrup, sadece baba tarafından gelen Y kromozomu verilerini kullanaraksa paternal haplogrup analizi yaptığı görülüyor. Bu raporlara tıklayarak, anne ve babanızın soy hatlarının geçmişteki göç yollarını görebiliyorsunuz.

  • Nükleotit

    Üstelik unutmayın: 23andMe sadece 607.000 civarındaki nükleotite ve bunlardaki tekil mutasyonlara bakarak bu sonuçları veriyor. Vücudumuzdaki genlerde ise 3 milyar civarında nükleotit bulunuyor.

  • Genom / tüm genoma bakan araştırmalar

    Tüm genoma bakan araştırmalar da, türümüzün farklı coğrafyalara yayılmış ve farklı görünümde olan grupları arasındaki geçişlerin kesintili olmadığını gösteriyor.

  • Sistik Fibroz ve CFTR geni

    Mesela benim test sonuçlarımdan, sistik fibroz hastalığına dair bir gen varyantını taşıdığımı; ama mesela Orak Hücre Anemisi veya Kalıtsal Fruktoz İntoleransı gibi hastalıkların hiçbirine dair varyanta sahip olmadığım görülüyor. Söz konusu Sistik Fibroz varyantının üzerine tıkladığımda, CFTR geninin bu hastalıkla ilişkilendirilen varyantının bulunduğu belirtiliyor. Ama hemen altında, hastalığın tüm varyantlarının test edilmediği ve kişinin bu hastalığa neden olan varyanttan 2 kopyaya sahip olup olmadığını bu test ile anlayamayacağımız belirtiliyor.

  • Genetik Hastalık Riski raporları

    Testin birçokları için daha korkutucu kısmı ise, Genetik Hastalık Riski raporları. Bu rapor içinde Alzheimer, Çölyak, Parkinson gibi rahatsız edici hastalıklara eğilimleriniz belirtiliyor.

  • Hipertrofik kalp hastalığı

    Bazı hastalıklar tamamen veya büyük oranda genetik kökenlidir. Örneğin hipertrofik kalp hastası olan kişilerin kalpleri, normalden büyüktür. Ve bu iyi değildir; çünkü kalp, kan pompalama işini doğru bir şekilde yapamaz. Özellikle de bu hastalığa sahip biri, çok miktarda spor yapacak olursa, kalpleri bir noktada duracaktır.

  • Ankilozan spondilit (beraber büyüyen omur)

    Örneğin ankilozan spondilit hastalığını ele alalım. Daha Türkçe sözcüklerle... Beraber büyüyen omur yangısı. Bu hastalığa sahip kişilerde omurgayı oluşturan omurlardan bazıları birbirine kaynar ve hasta inanılmaz acılar çeker. Bu hastalığa sahip kişilerin genleri üzerinde yapılan bir çalışmada, hastaların %90’ında HLAB-27 isimli bir proteine ve o proteini üreten gene rastlanmıştır. Harika, demek ki hastalığın genini bulduk, öyle değil mi? Maalesef. Çünkü mesela beyaz erkeklerin %90’ında bu gen bulunmaktadır! Ancak bu gene sahipseniz, hastalığa yakalanma riskiniz sadece %2 civarındadır!

  • Genetik işaretleyiciler (markers)

    Bu kökenin belirlenmesi, genlerinizdeki belli işaretleyicileri diğer insanlardan alınan işaretleyiciler ile kıyaslama yoluyla yapılıyor.

  • Veritabanı/popülasyon etkisi (DNA testlerinin güvenilirliği)

    DNA testleri, testi yapan firmanın veritabanı kadar güvenilirdir. Eğer ki testi yapan firmanın veritabanı yeterince geniş değilse veya sizin bulunduğunuz popülasyonu yeterince iyi yansıtmıyorsa, hatalı veya yanıltıcı sonuçlara ulaşabilirsiniz.

  • Tek yumurta ikizleri örneği

    örneğin tek yumurta ikizlerinden birisi, az önce sözünü ettiğim ankilozan spondilit hastalığına sahipse, diğerinin bu hastalığa yakalanma ihtimali %100’ün çok altında, sadece %60 civarındadır. Birebir aynı genler ama tamamen farklı bir sonuç!

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • DNA testi için kana ihtiyaç vardır; tükürük yeterli değildir.

    Tükürükte ağız içinden dökülen hücreler bulunduğu için DNA izole edilebilir; kan verme gibi invaziv bir yöntem gerekli değildir.

  • Genetik testte bir varyant bulunması o hastalığa kesin olarak sahip olacağım anlamına gelir.

    Çoğu hastalık çok genli veya gen-çevre etkileşiminden kaynaklandığı için bir varyantın varlığı risk artırabilir ama hastalığın kesin oluşumunu göstermez.

  • Bir genetik varyantın testte bulunmaması o hastalığa asla yakalanmayacağınız anlamına gelir.

    Testin baktığı varyantlar sınırlıdır ve diğer hastalıkla ilişkili varyantlar test edilmemiş olabilir; yokluğu koruma garantisi vermez.

  • Genetik köken raporu anne ve babanızın tüm soy geçmişini doğrudan gösterir.

    Maternal haplogrup yalnızca anneden gelen mtDNA'yı, paternal haplogrup ise sadece erkek hattaki Y kromozomunu izler; bunlar bütün soy ağacını değil sadece belirli soy hatlarını temsil eder.

  • Genetik testler tüm genomu inceler ve kesin sonuç verir.

    23andMe gibi tüketici testleri tüm genomu değil belirli işaretleyicileri (ör. ~607.000 nükleotit) analiz eder, dolayısıyla sonuçlar tüm genomu kapsamaz ve sınırlıdır.

  • Popülasyonlar saf ve ayrı ayrı genetik yapıya sahiptir (ör. saf Türk, saf Japon).

    İnsan popülasyonları yoğun şekilde karışmıştır; hiçbir coğrafi grup tamamen 'saf' genetik yapıda değildir ve farklı gruplar arasında gen paylaşımı yaygındır.

  • Bir gen ile bir hastalık arasındaki ilişki bulunması o genin hastalığı doğrudan ve yeterince neden olduğu anlamına gelir.

    Bir gen ile ilişki, o genin hastalık olasılığını etkileyebileceğini gösterir ama genin yüksek oranda toplumda bulunması halinde hastalık riskinin yine düşük olabileceği gibi örnekler vardır (HLAB-27 ve ankilozan spondilit gibi).

  • Test sonuçları her zaman her popülasyon için eşit derecede güvenilirdir.

    Testin güvenilirliği firmanın veritabanındaki örnek çeşitliliğine bağlıdır; veritabanı hedef popülasyonu iyi temsil etmiyorsa sonuçlar yanıltıcı olabilir.

  • Genetik test yaptırdıktan sonra verileriniz otomatik olarak araştırmalarda kullanılır.

    Araştırmalarda kullanım için genellikle kullanıcı izni gerekir; kullanıcılar veri paylaşım izinlerini adım adım kontrol edebilir ve izin vermek zorunda değillerdir.

  • Test sonuçlarını öğrenmek her zaman kolay ve zarar vermez; hiçbir zaman beklenmedik veya rahatsız edici bilgi ortaya çıkmaz.

    DNA testleri beklenmedik akrabalıklar veya istenmeyen sağlık riski bilgileri ortaya çıkarabilir; bu bilgiyi öğrenme riskine hazır olmak önemlidir çünkü geri alınamaz.

Sorular

  • Videonun başlık sorusu: 23andMe DNA testi yaptırdık, neler öğrendik?

    Test süreci, örnek toplama yöntemi, raporlarda çıkan köken, Neandertal varyantları, sağlık ve özellik raporları, testin sınırları ve genetik verinin araştırmalarda kullanılması hakkında bilgi edinildi.

  • 23andMe ile hangi paketler sunuluyor?

    İki ana seçenek var: sadece genetik köken raporu veya hem genetik köken hem de sağlık bilgileri içeren paket.

  • Test örneği nasıl alınıyor ve nelere dikkat edilmeli?

    Tükürükle örnek alınıyor; işlemden önce 30 dakika boyunca yemek/içmek, sakız çiğnemek, ilaç almak veya diş fırçalamamak gerekiyor ve tüpteki çizgiye kadar tükürülüp koruyucu jel serbest bırakılarak kapatılıyor.

  • Tükürükten DNA nasıl elde ediliyor?

    Tükürük içinde ağız içinden dökülen epitel hücreleri bulunduğu için bu hücrelerden DNA izole edilebiliyor.

  • Sonuçlar ne kadar sürede geliyor?

    Raporların hazırlanması yaklaşık 6 hafta sürüyor.

  • Köken raporu nasıl çalışıyor ve hangi bilgileri veriyor?

    Genomdaki belirli işaretleyiciler 31 bölgeden alınan referans örneklerle karşılaştırılarak bölgesel yüzde dağılımları, maternal ve paternal haplogruplar ve göç yollarına ilişkin bilgiler sunuluyor.

  • Sağlık raporları ne kadar güvenilir ve ne gösteriyor?

    Sağlık raporları belli gen varyantlarının varlığına veya yokluğuna dayanarak bazı hastalıklara yatkınlıkları bildirebiliyor ancak tek bir gen varyantı genellikle hastalığın kesinliğini belirlemez ve çevresel faktörler önemlidir.

  • 23andMe sonuçları araştırmalarda kullanılıyor mu?

    Evet, kullanıcıların izniyle toplanan verilerle 23andMe 2010'dan beri birçok akademik makale (örneğin yaklaşık 90 yayın) üretmiştir.

  • 23andMe Türkiye'ye örnek gönderiyor mu?

    Hayır, videoda belirtilene göre 23andMe şu anda Türkiye'ye gönderim yapmıyor; Türkiye'de benzer hizmet veren yerel firmalar mevcut.

  • Test sonuçları beklenmedik bilgiler verebilir mi?

    Evet; örneğin akraba listesinde beklenmedik kişilerin görünmesi veya hiç tahmin etmediğiniz hastalık yatkınlıklarının ortaya çıkması mümkün.

Ön Bilgiler

  • Temel genetik bilgisi (DNA, kromozom, gen, allele kavramları)
  • SNP ve gen varyantlarının ne olduğu hakkında temel bilgi
  • Genetik terimlerin (haplogrup, mtDNA, Y kromozomu) temel anlamları
  • Popülasyon genetiği ve veritabanı temsiliyeti konusunda genel farkındalık
  • Temel tıbbi/genetik test yorumlama anlayışı (taşıyıcı vs hasta ayrımı)

Tarihsel Bağlam

  • Anne Wojcicki ile Sergey Brin'in evliliği (2007-2015)
  • Neandertaller ile modern insan soylarının çiftleşmesi / genetik karışımı (prehistorik; yaklaşık 40.000–60.000 yıl önce)
  • 23andMe'nin ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) tarafından onaylı bir genetik test firması olarak belirtilmesi
  • 23andMe verileriyle 2010'dan beri yaklaşık 90 akademik makale yayınlanması (2010'dan beri)
  • 2007-2015
  • 2010'dan beri
  • On binlerce–yüz binlerce yıl öncesi
  • 2500 nesilden daha geriye giden zaman dilimi

Kişiler

  • Anne Wojcicki

    23andMe firmasının CEO'su olarak anıldı; genetik test firması ve aile bilgileri bağlamında tanıtıldı.

  • Sergey Brin

    Anne Wojcicki'nin 2007-2015 yılları arasındaki eşi olarak bahsedildi.

  • Susan Wojcicki

    Anne Wojcicki'nin kardeşi olarak, şu anda YouTube'un CEO'su olduğu bilgisi verildi.

  • Stanley Wojcicki

    Anne Wojcicki'nin babası olarak anıldı; Stanford Üniversitesi'ndeki görevi belirtildi.

  • Esther Wojcicki

    Anne Wojcicki'nin annesi olarak anıldı; Creative Commons'taki görevinden söz edildi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Bu videoda zaman olmadığı için, başka bir videoda test sonuçlarının bilimsel analizini yapmak (analiz videosu hazırlamak)

Önemli olan, her bir sonucu tek tek ele alıp, bilimsel perspektifte incelemektir. Bu videoda bunu yapmak için zaman yok; ancak bir başka videoda bunun analizini yapabiliriz. Dolayısıyla şunları her zaman hatırlamakta fayda var: 1) DNA testleri, testi yapan firmanın veritabanı kadar güvenilirdir.

Türkiye’ye yönelik bir genetik testi yapma ve Türkiye doğumlu olan/olmayan iki kişinin aynı Türkiye merkezli firmanın testinden aldıkları sonuçları karşılaştırma

Ancak ülkemizde bulunan Genomize gibi firmalar, Türkiye’de yaşayan insanlara yönelik sonuçlar veren testler yapıyorlar. Dediğim gibi, bir sonraki videoda, hem ben, hem de partnerim Türkiye’ye yönelik bir testi yapacağız. Böylece Türkiye doğumlu olan ve olmayan iki insan, Türkiye’de faaliyet gösteren bir firmadan test alacak olursa ne tip sonuçlar elde

Bu testlerin hangi durumlarda önemli olduğunu (gelecek videoda) detaylı olarak ele almak/anlatmak

Böylece Türkiye doğumlu olan ve olmayan iki insan, Türkiye’de faaliyet gösteren bir firmadan test alacak olursa ne tip sonuçlar elde edeceklerini göreceğiz. Ayrıca bu testlerin hangi durumlarda önemli olduğundan söz edeceğiz. Bu bakımdan da çok önemli bir video olacak.

Türkiye doğumlu ve Türkiye doğumlu olmayan iki kişinin, Türkiye’de faaliyet gösteren bir firmadan alınan testlerde ne tip sonuçlar elde edeceklerini göstermek/gözlemlemek

Dediğim gibi, bir sonraki videoda, hem ben, hem de partnerim Türkiye’ye yönelik bir testi yapacağız. Böylece Türkiye doğumlu olan ve olmayan iki insan, Türkiye’de faaliyet gösteren bir firmadan test alacak olursa ne tip sonuçlar elde edeceklerini göreceğiz. Ayrıca bu testlerin hangi durumlarda önemli olduğundan söz edeceğiz.

Türkiye'de yapılabilecek bir genetik testin, videoda baştan sona gösterilmesi

Ancak Türkiye’de de bunu yapan firmalar var. Ve Türkiye’de yapabileceğiniz bir testi de, bir sonraki videoda, aynı bu videodaki gibi baştan sona göstereceğim. Ama eğer ki bir genetik test yaptırmayı düşünüyorsanız, bu videoyu mutlaka sonuna kadar izleyin.

Bu videoda genetik testlerin temellerinden bahsedilmesi

Ama eğer ki bir genetik test yaptırmayı düşünüyorsanız, bu videoyu mutlaka sonuna kadar izleyin. Çünkü bu videoda genetik testlerin temellerinden bahsedeceğim. Siparişinizi verdikten birkaç gün sonra paket evinize geliyor.

Türkiye’ye yönelik bir DNA testi yaparak, Türkiye doğumlu ve olmayan kişilerin aynı Türkiye firmasından alınan test sonuçlarını karşılaştırmak ve göstermek

Ancak ülkemizde bulunan Genomize gibi firmalar, Türkiye’de yaşayan insanlara yönelik sonuçlar veren testler yapıyorlar. Dediğim gibi, bir sonraki videoda, hem ben, hem de partnerim Türkiye’ye yönelik bir testi yapacağız. Böylece Türkiye doğumlu olan ve olmayan iki insan, Türkiye’de faaliyet gösteren bir firmadan test alacak olursa ne tip sonuçlar elde edeceklerini göreceğiz.