- Deterministik
Gündelik hayatta aşina olduğumuz gibi kesin ve öngörülebilir davranış. Örneğin Newton fiziği denklemleriyle topların ve arabaların hareketini modelleyebiliyor olmamız (F=ma gibi) ve 10 dakika sonra bir arabanın veya 500 yıl sonra bir gezegenin tam olarak nerede olacağını bilebilmemiz deterministikliğin örnekleridir.
- Olasılıkçı
Kuantum dünyasının doğası; tek bir kesin sonuç yerine olasılıklar çerçevesinde konuşmamızı gerektiren davranış biçimi. Elektron gibi kuantum parçacıkların birden fazla noktada bulunma ihtimali olması, ölçümler tekrarlandığında bir olasılık dağılımı görülmesi bu özelliğin göstergesidir.
- Elektron
Kuantum parçacığı örneği olarak kullanılan parçacık; klasik bir top gibi tek bir noktada %100 ihtimalle bulunmayabilir, bazı hızla ve başlangıç konumuyla verilen durumda bile ölçümler farklı noktalarda sonuç verebilir. Elektronun nasıl hareket edeceğini Schrödinger'in Dalga Fonksiyonu tanımlar ve elektronun spin değeri gibi özellikleri süperpozisyon halinde olabilir.
- Schrödinger'in Dalga Fonksiyonu
Elektronun nasıl hareket edeceğini tanımlayan bir fonksiyon. Bu fonksiyonun karesinin grafiği, kuantum parçacığınızın belli bir süre sonra bulunabileceği her bir noktadaki olasılık değerini gösterir.
- Olasılık dağılımı
Aynı deneyin tekrar tekrar yapılması sonucunda parçacığın farklı noktalarda bulunma olasılıklarının dağılımı. Schrödinger'in dalga fonksiyonunun karesinin grafiği bu dağılımı verir; örneğin bir elektron belirli bir noktada bulunma olasılığı daha yüksek olsa da başka noktalarda da çıkabilir.
- Süperpozisyon
Kuantum parçacıklarının ölçüm yapılana kadar birden fazla durumda aynı anda bulunabilme özelliği. Örneğin bir elektron hem "yukarı" spin hem de "aşağı" spin durumunda olabilir; ölçüm yapılana kadar spesifik bir durumda değildir.
- Spin
Elektron gibi parçacıkların sahip olduğu kuantum özelliği; örnek olarak "yukarı" veya "aşağı" olarak ölçülen değerler verilir. Spin aynı zamanda parçacıkları minik mıknatıslar gibi davranmaya zorlar ve Stern-Gerlach aparatı ile spinlerine göre ayrılabilirler.
- Dolanıklık (Entanglement)
İki veya daha fazla parçacığın birbirleriyle öyle bir şekilde bağlı olması ki, birbirlerinden uzaklaşsalar bile birinde yapılan ölçüm diğerinin ölçüm sonuçlarını anında (gözlemlenebilir şekilde) ilişkilendirir. Dolanık parçacıklardan birinin spinini ölçtüğünüzde, diğerinin sonucu daima zıt çıkar; bu Einstein tarafından "uzak mesafeden ürpertici etki" (Spukhaften Fernwirkung) olarak adlandırılmıştır.
- Stern-Gerlach Aparatı
Elektrik yükü ve spini olan, dolayısıyla minik mıknatıslar gibi davranan elektronları (ve daha iri atomları) spinine göre yukarı veya aşağı olarak ayıran araç. Parçacığın spini yukarıysa dedektör de yukarı gönderir; aşağıysa aşağı. Kuantum mekaniğinde ölçüm veya gözlem dediğimiz şey genellikle bu tür dedektörlerle yapılan ölçümlerdir.
- Ölçüm / Gözlem (Kuantum ölçümü)
Süperpozisyon halinde olan kuantum durumunun, bir dedektör tarafından incelendiği anda tek bir değere 'çökmesi' (collapse). Bu, gizemli bir bilincin müdahalesi değil; örneğin Stern-Gerlach aparatı gibi bir dedektörün yaptığı fiziksel işlemdir. Ölçümü yapana kadar parçacığın spini belli değildir; ölçüm anında %100 ihtimalle tek bir değere düşer.
- Gizli değişken (Hidden variable)
Kuantum mekaniğinin rastgele görünen sonuçlarını aslında deterministik bir kuralın belirlediğini, fakat bizim bunun farkında olmadığımızı öne süren varsayımsal mekanizma. EPR paradigması, dolanık parçacıkların uzaklaşmadan önce hangi değere dönüşeceklerini belirleyen böyle bir gizli değişkenin var olabileceğini savunmuştur.
- EPR Paradoksu
Einstein, Podolsky ve Rosen tarafından 1935'te ortaya konan paradoks; kuantum mekaniğinin tamamlanmamış bir teori olduğunu iddia ederek, dolanık parçacıkların anlık olarak etkileşiyor görünmesinin aslında daha derinde yatan gizli değişkenlerle açıklanabileceğini öne sürer. Bu, lokalite ve determinizm ilkelerini savunan bir eleştiridir.
- Lokalite (Locality)
Fizikte, bir olayın etkisinin ancak ışık hızını aşmadan, sınırlı bir süre içinde diğer noktalara ulaşabileceği ilkesi. EPR eleştirisi lokaliteyi ihlal edecek türden anlık etkileri kabul etmediği için, dolanıklığın ortaya koyduğu görünür anlık bağlantı lokalite ilkesini zorluyordu.
- Bell'in Eşitsizlik Teoremi (Bell Eşitsizliği)
John Stewart Bell'in 1964'te ileri sürdüğü ve gizli değişken hipotezlerini deneysel olarak test etmeye yarayan teorem. Bell, parçacık spinlerini sadece ana eksenlerde değil ara açılarda da ölçtüğümüzde gizli değişkenli klasik yaklaşımla kuantum mekaniğinin farklı sonuçlar vereceğini gösterdi. Elde edilen deneysel veriler Bell eşitsizliğinin ihlal edildiğini gösterince, yerel gizli değişkenli açıklamalar elenmiştir.
- Kosinüsün yarısının karesi formülü
Dolanık parçacıkların iki dedektörde farklı açılarda ölçüldüğünde zıt sonuç çıkma olasılığını veren formül: ölçüm açısının yarısının kosinüsünü alıp, bunun karesini aldığınızda elde edeceğiniz dağılım, deneysel verilerle uyumludur. Örneğin 120 derece için 120'nin yarısı 60, cos(60)=0.5, karesi 0.25 yani %25 zıt sonuç.
- Kuantum mekaniği
Atomaltı ölçeklerde parçacıkların davranışını tanımlayan teori; parçacıkların olasılıkçılığını, süperpozisyonunu ve dolanıklığını kusursuz bir şekilde öngörür. Niels Bohr gibi bilim insanları kuantum mekaniğinin nihai ve tamamlanmış bir teori olduğunu savunmuşlardır.
- Kuantum bilgisayarları
Süperpozisyondan faydalanan ileri teknoloji uygulamaları. Ancak dolanıklığın ışıktan hızlı iletişim sağlamadığı; çünkü ölçüm sonuçlarının tamamen rastgele çökmesi nedeniyle iletişim bilgisi aktarımına izin vermediği için, dolanıklık tek başına ışıktan hızlı bir iletişim aracı sağlamaz.
- Spukhaften Fernwirkung
Albert Einstein'ın dolanıklığın görünüşüne dair kullandığı ifade; Almanca'da "uzak mesafeden ürpertici etki" anlamına gelir ve dolanık parçacıklar arasındaki anlık gibi görünen bağlantıyı tanımlamak için kullanılmıştır.