Süperpozisyon: Aynı Anda Birden Fazla Yerde Olmak Mümkün mü?

921 B görüntülenme13.10.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıIBM, Üretilen İlk 1.000 Kuantum Bitlik Kuantum Çipi Tanıttı!
Derinlemesine

Özet

Video, 2022 Nobel Fizik Ödülünün odağındaki kuantum dolanıklık ve Bell eşitsizliği deneylerini, süperpozisyon ve ölçüm problemini gündelik benzetmelerle eleştirerek açıklıyor. Spin, ölçüm, Heisenberg belirsizlik ilkesi ve dolanık parçacık üretimi gibi kavramları örneklerle anlatarak klasik analojilerin neden yanıltıcı olduğunu gösteriyor.

Terimler

  • Kuantum dolanıklık

    Bu 'dolanıklık' lafı, aslında aynı sistemin parçaları olan iki parçacığın, mesela iki elektronun, 'kuantum durumlarının', yani belli özellik kümelerinin birbirine bağımlı olması demek. Kuantum dolanıklıkla ilgiliyse tuhaf olan şu: Bu parçalar birbirinden kilometrelerce, hatta bir galaksi boyunca ayrıştırılacak olsalar bile, sistemin o 'dolanık' dediğimiz 'birbirine bağımlı parçaları' birbirini etkilemeye devam ediyor.

  • Bell Eşitsizliği / Bell Eşitsizliği Deneyleri

    Bu yılki Nobel Fizik Ödülü, kuantum dolanıklık alanında yapılan Bell Eşitsizliği Deneyleri'ne verildi. Bu yaklaşımın sorunu şu: Bu yılki Nobel Fizik Ödülü, kuantum nesnelerin klasik fiziğe uygun davranmadığını ispatlayan Bell Eşitsizliği Teoremi deneylerine verildi. (Videoda ayrıca, Bell deneylerinin 'ya dolanık parçacıklar birbiriyle ışık hızından bile hızlı iletişim kuruyorlarsa ya da önceden anlaşmışlarsa... veya bizim bilmediğimiz gizli bir parametre varsa' sorularını ele aldığı belirtiliyor.)

  • Kuantum durumu

    Kuantum durumları, yani belli özellik kümeleri — bir sistemin parçalarının sahip olduğu belirli fiziksel özelliklerin kümesi olarak anlatılıyor.

  • Spin

    Aslında elektronlar çok çok küçük bir top veya bilye gibi şeyler değiller, dolayısıyla bir basketbol topunun döndüğü gibi dönmüyorlar. Ama sahip oldukları bu kuantum özelliğin matematiği, tıpkı dönen bir topunki gibi işliyor; o nedenle ona 'spin' diyoruz. Ve spin, kuantum araştırmaları için çok faydalı bir özellik, çünkü konum gibi trilyonlarca farklı değer alamıyor; hangi eksende ölçerseniz, o eksende sadece 2 değer alabiliyor. Bunları geleneksel olarak 'yukarı' ve 'aşağı' olarak isimlendiriyoruz.

  • Yukarı/aşağı spin (spin'in iki değeri)

    Hangi eksende ölçerseniz, o eksende sadece 2 değer alabiliyor. Bunları geleneksel olarak 'yukarı' ve 'aşağı' olarak isimlendiriyoruz. Spini aslında dik eksende de ölçebilirsiniz, yatay eksende de ölçerbilirsiniz, ikisi arasında da ölçebilirsiniz.

  • Işık hızı (evrenin hız limiti)

    Evren'deki hız limiti, daha önceden de anlattığım gibi, ışık hızına eşit. Bu sadece ışıkla ilgili bir olay değil, bilgi transferinin maksimum hızı da ışık hızı.

  • Einstein'ın özel görelilik teorisi

    Bu, doğru olduğunu bildiğimiz Einstein'ın özel görelilik teorisini ihlal ediyor — çünkü özel göreliliğe göre evrende bilgi transferinin maksimum hızı ışıktır ve dolayısıyla uzak bir yerin anlık etkilenmesi özel göreliliği ihlal eder.

  • Momentumun korunumu yasası

    Bu zıtlığın nedeni, spinin bir çeşit momentum gibi davranması. Momentumun korunumu yasası ihlal edilemeyeceği için, ürettiğiniz elektron çiftleri de birbirinin zıttı olmak zorunda.

  • Dedektör

    Elimizde bir de sadece bu özellikleri %100 başarıyla ölçtüğünü bildiğimiz dedektörler olsun. Bu dedektörler, elektronları ya renklerine göre ikiye ayırsın ya da sertliklerine göre. Mesela 'renk dedektörü'ne birbirine karışmış halde 500 siyah 500 beyazdan 1000 tane elektron gönderirseniz, dedektörün öteki tarafında beyaz olan 500'ü bir delikten, siyah olan diğer 500'ü bir başka delikten çıkıyor.

  • Heisenberg'in Belirsizlik Prensibi

    İşte Heisenberg'ün Belirsizlik Prensibi dediğimiz şey de bu: Bir elektronun iki özelliğini, mesela bu örnekte hem rengini hem sertliğini aynı anda istediğiniz isabetlilikle ölçemiyorsunuz: Rengini %100 isabetle ölçtüğünüz anda, sertliği %50 sert %50 yumuşak oluyor. Sertliği %100 ölçtüğünüz anda, rengi %50 siyah %50 beyaz oluyor.

  • Süperpozisyon

    İşte bu deney, bize kuantum parçacıkların 'süperpozisyon' dediğimiz durumunu gösteriyor. Yani bu deneyde elektronlar hem 1. yoldan gittiler, hem 2. yoldan gittiler, hem de iki yoldan aynı anda gittiler. Ama aynı zamanda ne 1. yoldan gittiler, ne 2. yoldan gittiler ne de iki yoldan aynı anda gittiler.

  • Ölçüm (kuantumta ölçümün etkisi)

    Yani ölçümle (veya gözlemle) fiziksel özellik arasında bir etkileşim var gibi gözüküyor. Çalıştığından emin olduğunuz dedektörden geçirerek siyah olduğundan emin olduğunuz hale getirdiğiniz elektronların yarısı, sırf ekstra bir ölçüm yapıldığı için tekrar yarı siyah yarı beyaza dönmüş gözüküyor!

  • Ölçüm ekseni (hangi eksende ölçtüğümüz)

    Spini aslında dik eksende de ölçebilirsiniz, yatay eksende de ölçerbilirsiniz, ikisi arasında da ölçebilirsiniz. Dolayısıyla ölçüm yapabileceğiniz çok fazla eksen var, ama hangisinde ölçerseniz ölçün, sadece ve sadece 2 değer alabiliyor: 'yukarı' ve 'aşağı'.

  • Klasik fizik

    Kuantum fiziğiyle ilgili bir şeyler anlatırken, ister istemez klasik fizikle, yani etrafımızda olan bitenle bağlantılar kurmaya çalışıyoruz. Ancak bu yılki Nobel Fizik Ödülü, kuantum nesnelerin klasik fiziğe uygun davranmadığını ispatlayan Bell Eşitsizliği Teoremi deneylerine verildi.

  • Kütlenin korunumu

    Eğer elektron ikiye ayrılıp iki ayrı yolu da takip etmiş olsaydı, yarım elektron gibi bir şey görmemiz gerekirdi; aksi takdirde kütlenin korunumunu ihlal etmiş oluruz. Dolayısıyla elektronlar bu iki yoldan birinden gidiyor olmalı.

  • Gizli parametre (gizli değişken)

    Ya dolanık parçacıklar birbiriyle ışık hızından bile hızlı iletişim kurmuyorlarsa da, önceden anlaşmışlarsa... Veya bizim bilmediğimiz gizli bir parametre, her iki elektronun da hangi spine sahip olmasını belirliyorsa ve bu parametre tespit edilebildiğinde, aslında başından beri ne spine sahip oldukları belli olursa?

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Kuantum parçacıklar klasik nesneler gibi davranır; örneğin eldiven/ayakkabı analojisi geçerlidir.

    Kuantum parçacıklar ölçülene kadar belirli klasik bir durumda olmayabilirler; eldiven analojisi parçacıkların süperpozisyon ve dolanıklık özelliklerini doğru yansıtmaz.

  • Spin, elektronun fiziksel olarak döndüğü küçük bir top gibi bir şeydir.

    Spin, klasik dönmeye denk düşen bir görüntü verebilir ama aslında kuantum mekanik bir özelliktir ve doğrudan bir dönen küre gibi yorumlanmamalıdır.

  • Bir parçacığın tüm özellikleri ölçümden önce kesin ve sabittir; ölçüm sadece bu önceden var olan değeri ortaya çıkarır.

    Kuantum mekanikte bazı uyumsuz büyüklükler (ör. dik eksen spinleri) ölçülene dek kesin değildir ve ölçüm yapılan özelliği kesinleştirir; bu da diğerini belirsizleştirir.

  • Süperpozisyon, klasik bir üçüncü durumdur (örneğin dönen paranın hem yazı hem tura olması gibi).

    Klasik üçüncü bir durumla karıştırılmamalıdır; kuantum süperpozisyonu, ölçüm yapılana kadar birden çok eigenstate'in bir lineer kombinasyonunda olmak anlamına gelir ve klasik karışımdan farklıdır.

  • Ölçüm biçimini değiştirmek sadece gözlemsel bir fark yaratır, parçacığın fiziksel özelliklerini etkilemez.

    Ölçüm biçimi, yapılan ölçümün kendisi parçacığın durumunu değiştirir; örneğin belirli bir eksende ölçülen kesinlik diğer eksendeki kesinliği ortadan kaldırabilir.

  • Dolanıklık, uzak mesafelerdeki parçacıkların sadece önceden kararlaştırılmış (gizli) etiketlere sahip olmasıyla açıklanabilir.

    Bell Eşitsizliği deneyleri, yerel gizli değişkenlerin (önceden kararlaştırılmış parametrelerin) kuantum sonuçlarını açıklamakta yetersiz olduğunu göstermiştir; bu nedenle basit önceden anlaşma açıklamaları eksiktir.

  • Dolanıklık kesinlikle kullanılabilir süper-ışık hızında bilgi iletimi sağlar.

    Video bu sorunu vurgulayıp çelişki oluşturduğunu belirtse de genel olarak kuantum dolanıklığın doğrudan kullanışlı süper-ışık iletişime izin verdiği yönünde basit bir sonuç yoktur ve bu konu fizik literatüründe hassas ayrımlarla ele alınır.

  • Elektron yolları deneylerde ikiye bölünmüş olarak yarım yarım gitmektedir (kütle korunumu ihlal edilir).

    Deneyler, elektronların tek parça halinde bir yol seçtiğini ya da hesaplanan yolları takip ettiğini ve kütlenin korunduğunu gösterir; süperpozisyon ise klasik anlamda 'yarım yarım' parçalanma değildir.

Sorular

  • 2022 Nobel Fizik Ödülü ne için verildi?

    Bell Eşitsizliği deneyleriyle kuantum dolanıklık alanındaki çalışmalara verildi.

  • Kuantum dolanıklık nedir?

    İki parçacığın kuantum durumlarının (ör. spinlerinin) birbirine bağımlı olması, birinin durumunun diğerini anında belirlemesi veya ilişkilendirmesidir.

  • Dolanıklık özel göreliliği (ışık hızını) ihlal ediyor mu?

    Dolanıklığın anlık gibi görüyor olması özel görelilikle çelişki yaratıyor gibi görünür ve fizik için açıklanması gereken bir konudur.

  • Spin nedir, elektron nasıl 'döner'?

    Spin klasik bir dönme değildir; kuantum mekanikte iki değerli (örneğin yukarı/aşağı) sonuç veren bir özelliktir ve matematiksel olarak 'dönen top' benzetmesine benzer işlev gösterir.

  • Dolanık parçacık çiftleri nasıl oluşturulur?

    Kristaller veya radyoaktif atomların bozunması gibi deneysel yöntemlerle dolanık elektron çiftleri üretilebilir.

  • Bir parçacığın iki özellik (renk/sertlik örneği) aynı anda kesinlikle ölçülebilir mi?

    Hayır; örnekte olduğu gibi birini %100 kesinlikle ölçerseniz, diğer özellik belirsizleşir (Heisenberg belirsizliği).

  • Eldiven/ayakkabı analojisi kuantum dolanıklığı anlatarak uygun mu?

    Hayır; bu analojiler yanıltıcıdır çünkü kuantum parçacıklar ölçülene kadar önceden belirlenmiş klasik bir durumda olmayabilirler.

  • Ölçüm mekanizması kuantum parçacığın özelliklerini nasıl etkiler?

    Ölçüm, parçacığın durumunu 'kesinleştirir' ve bu kesinlik aynı anda diğer uyumsuz özelliklerin belirsizleşmesine yol açar; ölçüm yapılmayan yollarla interferans geri getirilebilir.

  • Süperpozisyon ne demektir?

    Bir parçacığın ölçülene dek birden çok durumun kombinasyonunda olması; hem bir durumda hem diğerinde olmak gibi görünmesine rağmen klasik bir durum değildir.

  • Bell Eşitsizliği neden önemli?

    Bell Eşitsizliği deneyleri kuantum olgularının lokal gizli değişkenlerle (klasik önceden kararlaştırılmış etiketlerle) açıklanamayacağını test eder ve Nobel ödülüyle bu alandaki sonuçlar vurgulanmıştır.

Ön Bilgiler

  • Temel klasik fizik bilgisi (hareket, momentum kavramı)
  • Özel görelilik hakkında temel anlayış (ışık hızının sınır olması)
  • Kuantum mekaniği temel kavramları (dalga fonksiyonu, ölçüm, olasılık)
  • Spin kavramının temel mantığı
  • Belirsizlik ilkesinin temel fikri
  • Deneysel düzenekler ve dedektörlerin ne yaptığına dair temel fikir

Tarihsel Bağlam

  • 1905: Albert Einstein Özel Görelilik Teorisi'ni yayımladı
  • 1927: Werner Heisenberg Belirsizlik Prensibi'ni formüle etti
  • 1964: John S. Bell tarafından Bell teoremi yayımlandı ve Bell eşitsizliği tanımlandı
  • 1972: Freedman ve Clauser tarafından ilk deneysel Bell testi gerçekleştirildi
  • 1982: Alain Aspect tarafından Bell eşitsizliğinin deneysel olarak ihlal edildiğini gösteren önemli deneyler yapıldı
  • 2022: Nobel Fizik Ödülü Bell Eşitsizliği Deneyleri alanındaki çalışmalara verildi
  • 20. Yüzyıl
  • 21. Yüzyıl

Kişiler

  • Albert Einstein

    Özel görelilik teorisi bağlamında (ışık hızının evrendeki hız limiti olduğu) bahsedildi.

  • Werner Heisenberg

    Belirsizlik Prensibi bağlamında ('Heisenberg'ün Belirsizlik Prensibi') adı geçti.

  • James Orgill

    Action Lab'den James Orgill'in metodunun kuantum anlatımında kullanıldığı belirtildi.

  • John Stewart Bell

    Bell Eşitsizliği / Bell Eşitsizliği Deneyleri çerçevesinde (Bell adıyla anılan teorem) ima edildi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Parametrenin tespit edilmesi durumunda elektronların başından beri hangi spinlere sahip olduklarının ele alınması

parametre, her iki elektronun da hangi spine sahip olmasını belirliyorsa ve bu parametre tespit edilebildiğinde, aslında başından beri ne spine sahip oldukları belli olursa? Buna da geleceğiz; ama bu videoyu daha fazla uzatmamak adına burada keseceğim. Bunu anlamak için, henüz ölçülmemiş parçacıkların tuhaf bir süperpozisyon halinde olmasının yorumsal bir anomali değil, fiziksel bir gerçeklik olduğunu hazmetmeniz lazım.

Dolanık parçacıkların önceden anlaşmış olması veya bilinmeyen gizli parametreler iddiasının incelenmesi (Bell Eşitsizliği / gizli değişkenler tartışması).

Veya bizim bilmediğimiz gizli bir parametre, her iki elektronun da hangi spine sahip olmasını belirliyorsa ve bu parametre tespit edilebildiğinde, aslında başından beri ne spine sahip oldukları belli olursa? Buna da geleceğiz; ama bu videoyu daha fazla uzatmamak adına burada keseceğim. Bunu anlamak için, henüz ölçülmemiş parçacıkların tuhaf bir süperpozisyon halinde olmasının yorumsal bir anomali