- Kuantum dolanıklık
Bu 'dolanıklık' lafı, aslında aynı sistemin parçaları olan iki parçacığın, mesela iki elektronun, 'kuantum durumlarının', yani belli özellik kümelerinin birbirine bağımlı olması demek. Kuantum dolanıklıkla ilgiliyse tuhaf olan şu: Bu parçalar birbirinden kilometrelerce, hatta bir galaksi boyunca ayrıştırılacak olsalar bile, sistemin o 'dolanık' dediğimiz 'birbirine bağımlı parçaları' birbirini etkilemeye devam ediyor.
- Bell Eşitsizliği / Bell Eşitsizliği Deneyleri
Bu yılki Nobel Fizik Ödülü, kuantum dolanıklık alanında yapılan Bell Eşitsizliği Deneyleri'ne verildi. Bu yaklaşımın sorunu şu: Bu yılki Nobel Fizik Ödülü, kuantum nesnelerin klasik fiziğe uygun davranmadığını ispatlayan Bell Eşitsizliği Teoremi deneylerine verildi. (Videoda ayrıca, Bell deneylerinin 'ya dolanık parçacıklar birbiriyle ışık hızından bile hızlı iletişim kuruyorlarsa ya da önceden anlaşmışlarsa... veya bizim bilmediğimiz gizli bir parametre varsa' sorularını ele aldığı belirtiliyor.)
- Kuantum durumu
Kuantum durumları, yani belli özellik kümeleri — bir sistemin parçalarının sahip olduğu belirli fiziksel özelliklerin kümesi olarak anlatılıyor.
- Spin
Aslında elektronlar çok çok küçük bir top veya bilye gibi şeyler değiller, dolayısıyla bir basketbol topunun döndüğü gibi dönmüyorlar. Ama sahip oldukları bu kuantum özelliğin matematiği, tıpkı dönen bir topunki gibi işliyor; o nedenle ona 'spin' diyoruz. Ve spin, kuantum araştırmaları için çok faydalı bir özellik, çünkü konum gibi trilyonlarca farklı değer alamıyor; hangi eksende ölçerseniz, o eksende sadece 2 değer alabiliyor. Bunları geleneksel olarak 'yukarı' ve 'aşağı' olarak isimlendiriyoruz.
- Yukarı/aşağı spin (spin'in iki değeri)
Hangi eksende ölçerseniz, o eksende sadece 2 değer alabiliyor. Bunları geleneksel olarak 'yukarı' ve 'aşağı' olarak isimlendiriyoruz. Spini aslında dik eksende de ölçebilirsiniz, yatay eksende de ölçerbilirsiniz, ikisi arasında da ölçebilirsiniz.
- Işık hızı (evrenin hız limiti)
Evren'deki hız limiti, daha önceden de anlattığım gibi, ışık hızına eşit. Bu sadece ışıkla ilgili bir olay değil, bilgi transferinin maksimum hızı da ışık hızı.
- Einstein'ın özel görelilik teorisi
Bu, doğru olduğunu bildiğimiz Einstein'ın özel görelilik teorisini ihlal ediyor — çünkü özel göreliliğe göre evrende bilgi transferinin maksimum hızı ışıktır ve dolayısıyla uzak bir yerin anlık etkilenmesi özel göreliliği ihlal eder.
- Momentumun korunumu yasası
Bu zıtlığın nedeni, spinin bir çeşit momentum gibi davranması. Momentumun korunumu yasası ihlal edilemeyeceği için, ürettiğiniz elektron çiftleri de birbirinin zıttı olmak zorunda.
- Dedektör
Elimizde bir de sadece bu özellikleri %100 başarıyla ölçtüğünü bildiğimiz dedektörler olsun. Bu dedektörler, elektronları ya renklerine göre ikiye ayırsın ya da sertliklerine göre. Mesela 'renk dedektörü'ne birbirine karışmış halde 500 siyah 500 beyazdan 1000 tane elektron gönderirseniz, dedektörün öteki tarafında beyaz olan 500'ü bir delikten, siyah olan diğer 500'ü bir başka delikten çıkıyor.
- Heisenberg'in Belirsizlik Prensibi
İşte Heisenberg'ün Belirsizlik Prensibi dediğimiz şey de bu: Bir elektronun iki özelliğini, mesela bu örnekte hem rengini hem sertliğini aynı anda istediğiniz isabetlilikle ölçemiyorsunuz: Rengini %100 isabetle ölçtüğünüz anda, sertliği %50 sert %50 yumuşak oluyor. Sertliği %100 ölçtüğünüz anda, rengi %50 siyah %50 beyaz oluyor.
- Süperpozisyon
İşte bu deney, bize kuantum parçacıkların 'süperpozisyon' dediğimiz durumunu gösteriyor. Yani bu deneyde elektronlar hem 1. yoldan gittiler, hem 2. yoldan gittiler, hem de iki yoldan aynı anda gittiler. Ama aynı zamanda ne 1. yoldan gittiler, ne 2. yoldan gittiler ne de iki yoldan aynı anda gittiler.
- Ölçüm (kuantumta ölçümün etkisi)
Yani ölçümle (veya gözlemle) fiziksel özellik arasında bir etkileşim var gibi gözüküyor. Çalıştığından emin olduğunuz dedektörden geçirerek siyah olduğundan emin olduğunuz hale getirdiğiniz elektronların yarısı, sırf ekstra bir ölçüm yapıldığı için tekrar yarı siyah yarı beyaza dönmüş gözüküyor!
- Ölçüm ekseni (hangi eksende ölçtüğümüz)
Spini aslında dik eksende de ölçebilirsiniz, yatay eksende de ölçerbilirsiniz, ikisi arasında da ölçebilirsiniz. Dolayısıyla ölçüm yapabileceğiniz çok fazla eksen var, ama hangisinde ölçerseniz ölçün, sadece ve sadece 2 değer alabiliyor: 'yukarı' ve 'aşağı'.
- Klasik fizik
Kuantum fiziğiyle ilgili bir şeyler anlatırken, ister istemez klasik fizikle, yani etrafımızda olan bitenle bağlantılar kurmaya çalışıyoruz. Ancak bu yılki Nobel Fizik Ödülü, kuantum nesnelerin klasik fiziğe uygun davranmadığını ispatlayan Bell Eşitsizliği Teoremi deneylerine verildi.
- Kütlenin korunumu
Eğer elektron ikiye ayrılıp iki ayrı yolu da takip etmiş olsaydı, yarım elektron gibi bir şey görmemiz gerekirdi; aksi takdirde kütlenin korunumunu ihlal etmiş oluruz. Dolayısıyla elektronlar bu iki yoldan birinden gidiyor olmalı.
- Gizli parametre (gizli değişken)
Ya dolanık parçacıklar birbiriyle ışık hızından bile hızlı iletişim kurmuyorlarsa da, önceden anlaşmışlarsa... Veya bizim bilmediğimiz gizli bir parametre, her iki elektronun da hangi spine sahip olmasını belirliyorsa ve bu parametre tespit edilebildiğinde, aslında başından beri ne spine sahip oldukları belli olursa?