Hemofobi: İnsanları Neden Kan Tutar? Bazıları Kan Görünce Neden Bayılır?

45,3 B görüntülenme18.04.2018
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıHemofobi: İnsanları Neden Kan Tutar? Bazıları Kan Görünce Neden Bayılır?
Derinlemesine

Özet

Video hemofobi (kan fobisi) nedir, kan görmeye karşı neden bayılma tepkisi verdiğimiz ve bunun arkasındaki fizyolojik ve evrimsel olası açıklamalar üzerine kısa bir açıklama sunar; ayrıca fobilerin nasıl üstesinden gelinebileceği hakkında pratik öneriler verir. Videoda vagus siniri ve vazovagal senkop mekanizması, prevalans verisi ve maruz bırakma (exposure) gibi terapötik yaklaşımlar ele alınır.

Terimler

  • Fobi

    Bugüne kadar yüzlerce fobi, yani herhangi bir unsura karşı mantıklı olmayan ve abartılı korku tipi tanımlandı.

  • Kan fobisi (Hemofobi)

    Kan fobisi, yani hemofobi, bunlar arasından en ilginçlerinden birisi. Çünkü birçok fobi, daha makul olan korkularımız sırasında da olduğu gibi, kan basıncını ani olarak yükseltir ve salgılanan adrenalin nedeniyle kalbin sıkışması hissiyle sonuçlanır. Kan fobisinde ise hem kan basıncı, hem de kalp ritmi önce hızla yükselir, sonrasındaysa hızla çakılır. Bu da kişinin bayılmasıyla sonuçlanır.

  • Adrenalin

    Salgılanan adrenalin nedeniyle kalbin sıkışması hissiyle sonuçlanır.

  • Kan basıncı

    Birçok fobi ... kan basıncını ani olarak yükseltir. Kan fobisinde ise hem kan basıncı ... önce hızla yükselir, sonrasındaysa hızla çakılır.

  • Kalp ritmi / Kalp atışı

    Kan fobisinde ise hem kan basıncı, hem de kalp ritmi önce hızla yükselir, sonrasındaysa hızla çakılır.

  • Vazovagal tepki

    Kan görünce bayılma tepkisi, bir çeşit vazovagal tepki. Yani meşhur vagus sinirinin tetiklediği bir tepki.

  • Vagus siniri

    12 kafatası sinirinden biri olan vagus siniri, beyin sapından çıkıp boyun ve göğüsten geçerek karna kadar uzanır. Aslında parasempatik sistemin, yani "ye" ve "dinlen" sisteminin bir parçası olan bu sinir; aç ve susuz kalma, uzun süre ayakta kalma, aşırı gülme, ani korkma veya kan görme gibi olağandışı bir durum karşısında, kan basıncının ve kalp atışının düşmesine neden olur.

  • Parasempatik sistem

    Aslında parasempatik sistemin, yani "ye" ve "dinlen" sisteminin bir parçası olan bu sinir; aç ve susuz kalma, uzun süre ayakta kalma, aşırı gülme, ani korkma veya kan görme gibi olağandışı bir durum karşısında, kan basıncının ve kalp atışının düşmesine neden olur.

  • Kaç / Savaş / Donakal (kaç-savaş-donakal tepkileri)

    Bunlardan en önde geleni, bu tepkinin hayvanların tehdit karşısında verdiği en temel tepkilerle ilgili olduğu yönünde: Yani 'kaç', 'savaş' veya 'donakal'. Kan gibi tehdit unsuru olabilecek bir vücut sıvısıyla karşılaştığımızda, bazılarımız donakalmaya meyilli olabilir.

  • Donakalma (Freeze)

    Kan gibi tehdit unsuru olabilecek bir vücut sıvısıyla karşılaştığımızda, bazılarımız donakalmaya meyilli olabilir. İşte bayılma, bunu sağlayan bir tepkidir.

  • Bayılma (Senkop)

    İşte bayılma, bunu sağlayan bir tepkidir. Düşme fikri belki korkutucu gelebilir ancak vücudumuz bu şekilde kendini koruyarak yatay duruma geçer ve beynimize kan ve oksijen gitmesini sağlar. Hele ki vücudunuz kesildiğinde bayılıyorsanız, bunun evrimsel anlamı daha da büyük olabilir: Kanama sırasında kan basıncını olabildiğince düşürmek, kan kaybını azaltacak ve pıhtılaşma için zaman sağlayacak, dolayısıyla hayatta kalma olasılığını arttıracaktır.

  • Pıhtılaşma

    Kanama sırasında kan basıncını olabildiğince düşürmek, kan kaybını azaltacak ve pıhtılaşma için zaman sağlayacak, dolayısıyla hayatta kalma olasılığını arttıracaktır.

  • Genetik altyapı

    Kan fobisinin bir miktar genetik altyapısı olduğunun da tespit edilmiş olması, bu evrimsel açıklamanın gerçeğe yakın olduğunu gösteriyor.

  • Maruz bırakma (exposure) yöntemi

    Bazı diğerleri ise, kişiyi, fobiyi tetikleyen unsurlara arka arkaya maruz bırakıp, dayanmaya zorlayarak fobilerini yenmelerine yardımcı olmaktadırlar. Birçok hekim, fobilere yavaş yavaş ama düzenli olarak artan miktarda maruz kalmanın, o fobiyi alt etmenin en iyi yolu olduğunda hemfikir.

  • Psikolog

    Örneğin bazı psikologlar, kişilerin kendi fobilerini alaya alması yoluyla bunları yenebileceklerini gösterdiler.

  • Beyin sapı

    12 kafatası sinirinden biri olan vagus siniri, beyin sapından çıkıp boyun ve göğüsten geçerek karna kadar uzanır.

  • 12 kafatası siniri (Kafatası sinirleri)

    Vagus siniri, 12 kafatası sinirinden biri olan vagus siniri ... (transkriptte "12 kafatası sinirinden biri" ifadesiyle belirtilmiştir).

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Bir kaç damla kanın insanı bayıltması evrimsel olarak mantıksızdır.

    Evrimsel bir bakış açısına göre bayılma yatay pozisyona geçerek beyne kan akışını koruyabilir ve kan basıncını düşürerek kanamayı azaltıp pıhtılaşma için zaman tanıyabilir; bu yüzden bir kısmımızda bu tepki seçici avantaj sağlayabilir.

  • Tüm fobiler aynı şekilde, sadece kan basıncını yükseltir ve kişiyi daha uyarır.

    Hemofobide tepki farklıdır; başlangıçta kan basıncı ve kalp hızı yükselir ama ardından vagus siniri etkisiyle hızla düşer ve bu düşüş bayılmaya yol açar.

  • Kan görünce bayılma çok yaygın, neredeyse herkes bunu yaşar.

    Gerçekte bu tepki popülasyonun yalnızca yaklaşık %3-4'ünde görülür.

  • Fobilerle başa çıkmak imkansızdır veya sadece zamanla geçer.

    Fobiler, kendini alaya alma gibi bazı psikolojik tekniklerle veya profesyonel kademeli maruz bırakma terapileriyle kontrol altına alınabilir ve büyük oranda yenilebilir.

  • Vagus siniri ve parasempatik sistemin bu tür bayılma tepkilerinde rolü yoktur.

    Vagus siniri, parasempatik sistemin bir parçası olarak vazovagal tepkinin ana tetikleyicisidir ve kan basıncı ile kalp atış hızının düşmesine neden olabilir.

Sorular

  • Neden bazı insanlar kan görünce bayılır?

    Bazı insanlarda kan görünce vagus sinirinin tetiklenmesine bağlı vazovagal tepki gelişir; önce kan basıncı ve kalp hızı yükselir, sonra hızla düşer ve bu düşüş bayılmaya yol açar.

  • Kan görünce bayılma tepkisi ne sıklıkta görülür?

    Yaklaşık olarak popülasyonun %3-4'ünde kan görünce bayılma tepkisi gözlemlenmektedir.

  • Vazovagal tepki nedir ve hangi sinir sorumludur?

    Vazovagal tepki, vagus sinirinin tetiklenmesiyle oluşan; kan basıncı ve kalp atış hızının düşmesine yol açan bir tepkidir; sorumlu sinir vagus siniridir.

  • Vagus siniri nereden çıkıp nereye gider ve ne iş yapar?

    Vagus siniri beyin sapından çıkar, boyun ve göğüsten geçip karna kadar uzanır ve parasempatik sistemin bir parçası olarak "ye ve dinlen" fonksiyonlarını düzenler.

  • Kan görünce bayılmanın evrimsel bir açıklaması var mı?

    Evet; bir hipoteze göre donakalma/bayılma, yatay pozisyona geçip beyne kan gitmesini sağlamaya ve kanamayı azaltarak pıhtılaşma için zaman kazandırmaya yarayarak hayatta kalma şansını artırmış olabilir.

  • Hemofobi genetik olabilir mi?

    Evet, hemofobinin bir miktar genetik altyapısı olduğu tespit edilmiştir.

  • Diğer fobilerde nasıl bir tepki olur, hemofobi ile farkı nedir?

    Çoğu fobide stres hormonları nedeniyle kan basıncı yükselir ve kalp hızlanır; hemofobide ise önce yükselme sonra ani düşüş (vazovagal) görülerek bayılma meydana gelir.

  • Fobilerden kurtulmak mümkün mü?

    Evet; kişisel başa çıkma yöntemleri (kendini alaya alma) veya profesyonel uygulamalar (kademeli maruz bırakma/exposure therapy) ile fobiler büyük ölçüde aşılabilir.

  • Hangi yöntemler fobileri tedavi etmekte etkilidir?

    Birçok hekim kademeli ve düzenli artan maruz bırakmayı en etkili yöntem olarak önerir; bazı psikologlar mizah ve alaya alma tekniklerini de faydalı bulmuştur.

  • Kendi deneyimlerinden biri videoda paylaşıldı mı?

    Evet; konuşmacı uzun süreli arı fobisini kendini zorlayarak ve kademeli maruz kalma yoluyla büyük oranda yendiğini belirtiyor.

Ön Bilgiler

  • Temel insan fizyolojisi bilgisi (kalp atışı, kan basıncı, kan dolaşımı)
  • Sinir sistemi ve otonom sinir sistemi hakkında temel bilgi (sempatik vs parasempatik)
  • Fobi ve psikolojik terapi kavramlarına giriş düzeyinde aşinalık
  • Evrimsel biyoloji temel kavramları (adaptasyon, doğal seçilim) için temel anlayış

Tarihsel Bağlam

  • Evrimsel dönem (insanların atalarından evrimleşmesi)
  • Günümüz / Modern dönem

Kişiler

  • Jon Sanford

    Kan görünce bayılma tepkisinin popülasyonda %3-4 arasında görüldüğünü ve bunun vagus siniriyle ilgili olduğunu belirten kişi olarak anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Zamanla diğer fobilerden, bunların nedenlerinden ve nasıl alt edilebileceklerinden bahsedecek bir video

Bu, birçok diğer fobi için de aynen geçerli. Bu videomuzda sadece bir fobiden söz ettik; ancak zamanla diğer fobilerden, nedenlerinden ve nasıl alt edilebileceğinden bahsedeceğiz. Örneğin ben, hayvanları ve evrimsel biyolojiyi bu kadar seven biri olarak, uzun yıllar arı fobisi ile baş etmek zorunda kaldım; ama sonunda kendimi zorlayarak üstesinden geldim.

Diğer fobiler, bunların nedenleri ve nasıl üstesinden gelinebileceği hakkında ileride yapılacak videolar

aynen geçerli. Bu videomuzda sadece bir fobiden söz ettik; ancak zamanla diğer fobilerden, nedenlerinden ve nasıl alt edilebileceğinden bahsedeceğiz. Örneğin ben, hayvanları ve evrimsel biyolojiyi bu kadar seven biri olarak, uzun yıllar arı fobisi ile baş etmek zorunda kaldım; ama sonunda kendimi zorlayarak üstesinden geldim.