- germofobi / misofobi / mikrop korkusu / temizlik hastalığı
Görebileceğiniz gibi bu, sıradan bir temizlik veya hijyen merakı değil. Bu, Türkçede "mikrop korkusu" veya "temizlik hastalığı" olarak da tabir edilen, daha bilimsel adıyla "germofobi" veya "misofobi" olarak bilinen, ciddi bir psikolojik sorun. Germofoblar kendini eden bir şekilde, anormal süreler boyunca ellerini yıkıyorlar. Mikroplarla teması azaltmak için sürekli eldiven takıyorlar. Sevdikleri kişiler de dahil, insanlarla temastan kaçınıyorlar ve bu nedenle asosyalleşiyorlar. Evlerine misafir gelmesi ödlerini koparıyor, çünkü misafirlerin eve mikrop taşıyacağından korkuyorlar. Gündelik yaşamda sık kullandıkları uzaktan kumanda veya direksiyon gibi cisimleri plastiklerle sarıp sarmalıyorlar. Halka açık alanlarda bulunamıyorlar ve bulunsalar da kapı kollarına falan dokunamıyorlar, veya toplu taşıma veya halka açık tuvaletler gibi hizmetleri kullanamıyorlar. Keza "mikroplara maruz kaldıklarını düşünmeleri halinde", hemen eve dönüp yıkanma yönünde karşı konulması güç bir arzu hissediyorlar. Gün içinde birkaç kez duş alıyorlar ve yabancı bir yüzeye dokunduklarında illâ antiseptikle ellerini temizliyorlar. İşte tüm bunlar sizi tarif ediyorsa, siz de bir germofob olabilirsiniz.
- mikrop
Halk arasında çok sık kullanılan "mikrop" sözcüğüyse; Yunanca "mikros" yani "küçük", ve "bios" yani "yaşam" sözcüklerinden geliyor; yani "küçük yaşam" demek. Dolayısıyla bakteriler, virüsler, mantarlar, parazitler gibi çıplak gözle göremediğimiz her canlı, aslında birer mikrop. Tabii genelde "mikrop" sözcüğü daha negatif bir anlamda, "hastalık yapıcı unsur" olarak kullanılıyor; hatta bilirsiniz, insanlar bazen birbirlerine görece kibar bir şekilde hakaret etmek için "pislik" anlamında "mikrop" diyorlar. Halbuki bu, küçük canlıların dünyası olan mikrobiyolojiye yapılan çok büyük bir hakaret. Çünkü mikropların sadece %1'inden küçük bir kısmı insanları hasta ediyor. Kalanı, bizim için ya faydalı mikroplar, ya da bize herhangi bir faydaları ve zararları olmayan canlılar...
- patojenik
Bir kısmı patojenik, yani "hastalık yapıcı" olan bu mikropların hepsi, şu anda sizin vücudunuzda da yaşıyor!
- fobi
Çünkü "fobi" dediğimiz şey; gündelik yaşamı etkileyecek kadar yoğun duyguları tetikleyen, kontrol edilmesi güç düşünce ve davranışlara sebep olan; ve hepsinden önemlisi, irrasyonel bir şekilde gelişen korkulara verdiğimiz bir isim. Bu korkular "mantıksız", veya en azından "makul olmayan" bir temele dayandıkları için, genelde sırf rasyonel argümanlarla alt edilemiyorlar.
- iğrenme
Hatta germofobinin temelinde yer alan "iğrenme" duygusu da aslında son derece faydalı - ve evrimsel tarihimizde sadece bizde değil, bütün atalarımızda ve bildiğimiz birçok hayvan türünde bulunmasının çok iyi bir nedeni var: Mikropları gözle göremesek bile onların etkilerini görebiliyoruz: Türdaşlarımızda hastalığa, kusmaya, ishale neden oluyorlar. Yiyeceklerin çürümesine ve bizim için zehirli hale gelmesine neden oluyorlar! Dolayısıyla beynimizin bu mikrobik etkilerin bulunması hâlinde bizi o ortamlardan veya yiyeceklerden uzaklaştırması müthiş avantajlı. İşte özellikle de amigdala gibi evrimsel süreçte en erken evrimleşmiş beyin bölgeleri aracılığıyla bunu sağlayan duygusal mekanizmaya, "iğrenme" diyoruz. Yani iğrenmek, rasyonel sınırlarda kaldığı müddetçe hiç de anormal bir şey değil; ama işte, germofoblarda bu sınır aşılıyor ve gerçek (veya anlamlı) bir tehdit olmadığında bile bu duygu tetikleniyor.
- amigdala
İşte özellikle de amigdala gibi evrimsel süreçte en erken evrimleşmiş beyin bölgeleri aracılığıyla bunu sağlayan duygusal mekanizmaya, "iğrenme" diyoruz.
- Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB)
Buraya kadar anlattıklarımdan fark etmiş olabileceğiniz gibi germofobi, aslında Obsesif Kompulsif Bozukluk ile de yakından ilişkili. Tabii ki OKB daha genel bir yelpazeye sahip olduğu için, her germofob illâ obsesif kompulsif olmak zorunda değil; ama birçok germofobda OKB-benzeri anksiyete spektrum bozukluğu semptomları da görüyoruz.
- Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) ve maruz bırakma-tepki engelleme
Tedavinin ilk ve ana ayağını psikoterapi oluşturuyor. Burada genellikle Bilişsel Davranışçı Terapi kapsamında kullanılan maruz bırakma ve tepki engelleme tekniklerine başvuruluyor. Bu yöntemde terapist, öncelikle sizin fobinizi tetikleyen spesifik unsurları dikkatlice tespit edip, analiz ediyor. Ondan sonra size özel bir tedavi planı çıkarıp, genelde "korku hiyerarşisi" olarak bilinen, kademeli bir sisteme dönüştürüyor. Sonrasında bu hiyerarşiyi, terapistinizle birlikte, adım adım fethetmeye çalışıyorsunuz: Mesela ilk basamak, mikroplar üzerine sağlıklı bir şekilde düşünmeyi başarmak olabilir. Sonraki basamak, bir kapı koluna dokunup da sonrasında hemen elinizi yıkama ihtiyacı duymamanızı sağlayacak şekilde sizi o temasa hazırlamak olabilir. Böyle böyle, tetikleyici unsurların kademesini yavaş yavaş arttırarak, sizin her bir basamağa zihnen hükmetmeniz hedefleniyor.
- korku hiyerarşisi
Genelde "korku hiyerarşisi" olarak bilinen, kademeli bir sistem... Sonrasında bu hiyerarşiyi, terapistinizle birlikte, adım adım fethetmeye çalışıyorsunuz: Mesela ilk basamak, mikroplar üzerine sağlıklı bir şekilde düşünmeyi başarmak olabilir. Sonraki basamak, bir kapı koluna dokunup da sonrasında hemen elinizi yıkama ihtiyacı duymamanızı sağlayacak şekilde sizi o temasa hazırlamak olabilir. Böyle böyle, tetikleyici unsurların kademesini yavaş yavaş arttırarak, sizin her bir basamağa zihnen hükmetmeniz hedefleniyor.
- SSRI ve SSNI
Ama kimi ileri vakada, terapiye ek olarak SSRI veya SSNI gibi anksiyete ve OKB tedavisinde de kullanılan ilaçlar da kullanılabiliyor. Bu ilaçlar, beynin anksiyeteyle ilişkili devrelerinde düzenleyici bir rol oynayarak, mikrop kapma korkusunu azaltabiliyor. Ama maalesef bu ilaçlar tek başlarına bir çözüm değiller; daha ziyade terapiye destek olarak alınıyorlar.
- farkındalık
"Farkındalık" dediğimiz şey de son dönemde biraz mistikleştirildi ama, aslında kişinin deneyimlediği düşünceleri, hisleri ve bedensel duyumları yargılamadan veya görmezden gelmeden incelemesine ve analiz etmesine yarayan, çok faydalı ve oldukça rasyonel bir metotlar grubu. Mesela germofobik biri, kendini mikroplar konusunda yeterince eğittikten sonra, ne zaman "mikrop kapma düşüncesi" gelecek olsa, kendi kendine "Bu sadece bir düşünce, bir inanç. Gerçek değil, geçip gidecek" diye hatırlatarak fobilerini hafifletebiliyor.
- mikroskobik yaşam
Şöyle düşünün: Mikrop diyip geçtiğimiz o canlılar var olmasaydı, bugün hiçbirimiz var olamazdık. Her şeyden önce mikroskobik yaşam, Dünya'daki bütün yaşamın temeli. Canlılık, bir mikrop olarak başladı. Ama bu yalın gerçek bir yana, günümüzdeki mikroplar da sindirim sistemimizde, savunma sistemimizde ve gezegenimizin besin döngüsünde kritik, hatta birçok durumda hayati rol oynuyorlar.