- Boyut
Boyutları anlamanın en kolay yolu, bir cismin herhangi bir zamandaki yerini eksiksiz olarak tanımlamak için gereken bilgi sayısıdır.
- 1 boyut (tek boyutlu)
Bir çizginin 1 boyutlu olduğunu daha önceden söylemiştim. Dolayısıyla çizgi üzerindeki bir boncuğun yerini tespit etmek için, sadece başlangıç noktasından mesafesi, örneğin 30 santimetre bilgisi yeterlidir. Yani tek 1 sayı ile konumunu bilebilmekteyiz. Bu nedenle çizgi, 1 boyutludur. Zaten ipe dizilmiş bir boncuk, sadece 1 yönde hareket edebilir. Sağa veya sola. İleri veya geri gidemez, yukarı aşağı da gidemez.
- 2 boyut (düzlem)
İki boyutlu bir varlığın bir düzlem içindeki bir başlangıç noktasına göre yerini belirlemek için 2 sayıya ihtiyaç duyarız. En yönündeki mesafe ve boy yönündeki mesafe. Ancak derinlik bilgisine gerek yoktur. İşte bu nedenle bu cisimler 2 boyutludur. (Düzlemler Ülkesi sakinleri örneğinde: Sadece ileri geri ve sağa sola gidebiliyorlardı; ancak yukarı aşağı hareket edemiyorlardı.)
- 3 uzaysal boyut
Bizler ise, 3 uzaysal boyutta var olan varlıklarız. Çünkü örneğin Dünya üzerindeki yerimizi tam olarak belirlemek için enlem, boylam ve yükseklik bilgisine ihtiyacımız var. Ayrıca ileri geri, sağa sola ve yukarı aşağı hareket edebiliyoruz. Bu nedenle 3 boyutluyuz.
- Zaman boyutu (4. boyut)
Şu anda Evren, bu cümleme başlamadan önce olduğuna göre farklı. İşte bu, o 1 zaman boyutunu oluşturur. ... Biriyle buluşmak istediğinizde, tam bir anlaşmaya varabilmek için bir binanın konumunu söylersiniz... Ama bu da yetmez, 4. boyut olarak da zamanı vermemiz gerekir: Saat 12'de buluşalım. İşte şimdi, 3 uzay ve 1 zaman boyutunu tam olarak tanımlamış olduk!
- Sicim Teorisi
Sicim Teorisi'nin ana amacı: Doğru olduğundan neredeyse emin olduğumuz 2 teori olan Görelilik Teorisi ile Kuantum Teorisi'ni bir araya getirmek. Bu teori aynı zamanda 10 veya 11 boyut gibi ek boyutları gerektirebilir ve bu ek boyutların doğası (örneğin kompakt olmaları) teorinin önemli parçalarındandır.
- Kompakt boyutlar (kompaktlaşmış üst boyutlar)
Oskar Klein'ın fikri: Eğer bu boyutlar, x-y-z boyutlarına göre çok ama çok ama çok küçük ise, o zaman etkilerini sadece o boyutlar kadar küçük cisimler (örneğin atom altı parçacıklar) deneyimleyebilir; ancak bizler gibi mezo boyuttaki veya gezegenler gibi makro boyuttaki cisimler bu boyutları deneyimleyemeyecektir. Kompakt (yani küçük, sıkışmış ve yoğun) olması gerekir. İp-inceliği örneğinde: İp, her ne kadar tek boyutlu bir çizgi gibi gözükse de, yeterince yakından bakacak olursanız aslında bir kalınlığı olduğunu görürsünüz; ufacık karıncalar veya bakteriler bu ipi bir silindir olarak deneyimler ve ikinci boyutu keşfederler; boncuklar ise ipin kalınlığından faydalanamazlar çünkü o boyut onların büyüklüğü yanında öylesine ufaktır.
- Kıvrılmış/katlanmış boyutlar
Bu üst boyutlar, x-y-z boyutlarının aksine 'sonsuza kadar', 'dümdüz' ilerlemektense, kendi üzerlerine kıvrılan yapıda, adeta bir donut veya pretzel gibi olabilirler. Bu nedenle x-y-z düzlemlerine ait süreğen deneyimlerimizi bu üst boyutlarda aynı şekilde yaşayamıyor olabiliriz. Bu kıvrımlı veya kıvrımlı olmalarının çok ilginç sonuçları var: Örneğin Evren'in başka kısımlarında bu üst boyutların etkileri bizzat deneyimleniyor olabilir; ancak bizim bulunduğumuz bölge, şans eseri sadece 3 uzay boyutunu deneyimleyebildiğimiz bir kısım olabilir.
- Kütleçekimi
Kütleçekimi, diğer temel kuvvetlerle kıyaslandığında elektromanyetizmadan çok daha zayıf görünmektedir (yaklaşık 10 üzeri 40 kat). Sicim Teorisi ve üst boyut fikirleri bu zayıflığı açıklamaya çalışır: Örneğin üst boyutlar varsa ve bunlar kendi üzerlerine kıvrılıyorlarsa, kütleçekimi Evren'in başka noktalarında yoğunlaşmış olabilir; veya kütleçekimi daha üst boyutlarla etkileşime geçebiliyor ancak diğer kuvvetleri taşıyan parçacıklar bu üst boyutlarla etkileşemiyor olabilir. Bu durumda kütleçekimi aslında zayıf değildir; sadece bu ufak boyutlarla etkileştiği için bir merkezden dışa doğru yayıldıkça etkisini yitirmektedir.
- Elektromanyetizma
Elektromanyetizma, kütleçekimiyle karşılaştırılan temel bir kuvvettir; teorik hesaplar kütleçekimi ile elektromanyetizmanın güç miktarının kabaca eşit olması gerektiğini söylerken, gözlemlediğimizde kütleçekimi elektromanyetizmadan çok daha zayıftır. Sicim Teorisi'nde üst boyutların varlığı bu farkı açıklamak için kullanılır.
- Düzlemler Ülkesi (Flatland) analojisi
Düzlemler Ülkesi sakinleri sadece ileri geri ve sağa sola gidebiliyorlardı; ancak yukarı aşağı hareket edemiyorlardı. Bu analojiyle kompakt veya ek boyutların deneyimlenememesi açıklanır: Bir boyutlu boncukların ipin kalınlığını fark etmemesi gibi, bizim de ek boyutları doğrudan deneyimleyemiyor olmamız mümkündür.
- Hassas ayar argümanı (fine-tuning argümanı)
Bu argümana göre Evren'in çeşitli parametreleri, bir Tanrı veya yaratıcı güç gibi bir bilinç tarafından belirlenmiştir. Yani bu parametreler ve bu parametrelerden doğan, kütleçekiminin aşırı zayıf olması gibi ilginç sonuçlar, 'öyle olduğu için öyle'dir. Daha natüralist bir versiyonunda ise Çoklu Evrenler Teorisi gibi teorilere başvurulur.
- Çoklu Evrenler Teorisi (Multiverse)
Buna göre, evrenimizdeki bu temel parametreler, çok sayıda olası parametre kombinasyonu arasından seçilmiştir; yani farklı evrenlerde farklı parametre kombinasyonları olabilir. Bu teori, hassas ayar probleminin natüralist bir açıklaması olarak kullanılır.
- Büyük Hadron Çarpıştırıcısı (Large Hadron Collider)
Büyük Hadron Çarpıştırıcısı gibi deney düzeneklerinde, eğer kütleçekiminin üst boyutlara sızması gibi etkiler varsa, bazı parçacıkların teorilerin öngördüğünden daha hafif olması beklenir; bu tür 'olması gerekenden zayıf' parçacıkların tespitiyle kütleçekiminin gerçekten beklenenden güçlü olup olmadığı anlaşılabilir.
- Kütleçekim dalgaları
Kütleçekim dalgalarının keşfinden sonra yapılan analizler, Sicim Teorisi'nin bazı versiyonlarını (örneğin Kaku'nun savunduğu üst boyutların bizim bölgede zayıflamaya yol açtığı versiyonunu) desteklemiyor gibi gözüküyor; çünkü kütleçekiminin uzun mesafelerde üst boyutlara sızdığını ve bu nedenle zayıfladığını gösteren verilere rastlanamadı.
- Spin
Boyutların kendi üzerine kıvrıldığı fikri, örneğin kuantum fiziğinde ve parçacık fiziğinde sıklıkla kullanılan spin kavramı gibi bazı temel gerçekleri izah edebilmemizi sağlayabilir. (Transcript'te spin kavramı belirtilmiş, detaylı tanımı verilmemiştir; burada vurgulanan nokta, kıvrılmış boyutların kuantum/parçacık özelliklerini açıklamada kullanılabileceğidir.)
- Atom altı parçacıklar
Klein'ın açıklamasına göre aşırı küçük üst boyutların varlığının etkilerini sadece o boyutlar kadar küçük cisimler (örneğin atom altı parçacıklar) deneyimleyebilir; bu parçacıklar kompakt boyutlardan faydalanarak enerjilerini veya etkilerini diğer cisimler üzerine uygulayabilirler.
- Kozmolojik sabit
Leonard Susskind'in ifadesiyle 'Evren'in yapıtaşı olan boyutlar, Evren'imizin sabitlerinin ne olacağını belirler. Örneğin kozmolojik sabitin bu şekilde belirlenmesi, Evren'in geri kalanında olacak her şeyi belirlemektedir.' (Transcript'te kozmolojik sabit bu bağlamda boyutların katlanma biçiminin Evren'in özelliklerini belirlemesi örneğiyle anılmaktadır.)
- Karanlık madde
Karanlık madde görünmezdir; ancak kütleçekimi vardır ve bu sayede Hubble Uzay Teleskobu gibi araçlarla haritasını çıkarabiliriz. Michio Kaku'ya göre belki de karanlık madde dediğimiz şey, üst boyutlardan birinde var olan sıradan galaksilerden birisidir ve biz, onun kendi boyutumuzdaki kütleçekimini deneyimliyor olabiliriz.