Sicim Teorisi'nde 10. Boyut Nerede Saklanıyor Olabilir?

439 B görüntülenme29.12.2019
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıKuantum Kütleçekimi Nedir?
Derinlemesine

Özet

Video, Sicim Teorisi bağlamında üst boyutların nerede olabileceğini, neden doğrudan deneyimleyemediğimizi ve bunun kütleçekimi ile diğer kuvvetler arasındaki farkı açıklamadaki olası etkilerini anlatıyor. Klein'ın kompaktlaştırma fikrinden, üst boyutların kıvrımlı/topolojik yapısına ve deneysel sınamalara (LHC, kısa mesafe kütleçekim ölçümleri, kütleçekim dalgaları) kadar tartışmalar yapılıyor.

Terimler

  • Boyut

    Boyutları anlamanın en kolay yolu, bir cismin herhangi bir zamandaki yerini eksiksiz olarak tanımlamak için gereken bilgi sayısıdır.

  • 1 boyut (tek boyutlu)

    Bir çizginin 1 boyutlu olduğunu daha önceden söylemiştim. Dolayısıyla çizgi üzerindeki bir boncuğun yerini tespit etmek için, sadece başlangıç noktasından mesafesi, örneğin 30 santimetre bilgisi yeterlidir. Yani tek 1 sayı ile konumunu bilebilmekteyiz. Bu nedenle çizgi, 1 boyutludur. Zaten ipe dizilmiş bir boncuk, sadece 1 yönde hareket edebilir. Sağa veya sola. İleri veya geri gidemez, yukarı aşağı da gidemez.

  • 2 boyut (düzlem)

    İki boyutlu bir varlığın bir düzlem içindeki bir başlangıç noktasına göre yerini belirlemek için 2 sayıya ihtiyaç duyarız. En yönündeki mesafe ve boy yönündeki mesafe. Ancak derinlik bilgisine gerek yoktur. İşte bu nedenle bu cisimler 2 boyutludur. (Düzlemler Ülkesi sakinleri örneğinde: Sadece ileri geri ve sağa sola gidebiliyorlardı; ancak yukarı aşağı hareket edemiyorlardı.)

  • 3 uzaysal boyut

    Bizler ise, 3 uzaysal boyutta var olan varlıklarız. Çünkü örneğin Dünya üzerindeki yerimizi tam olarak belirlemek için enlem, boylam ve yükseklik bilgisine ihtiyacımız var. Ayrıca ileri geri, sağa sola ve yukarı aşağı hareket edebiliyoruz. Bu nedenle 3 boyutluyuz.

  • Zaman boyutu (4. boyut)

    Şu anda Evren, bu cümleme başlamadan önce olduğuna göre farklı. İşte bu, o 1 zaman boyutunu oluşturur. ... Biriyle buluşmak istediğinizde, tam bir anlaşmaya varabilmek için bir binanın konumunu söylersiniz... Ama bu da yetmez, 4. boyut olarak da zamanı vermemiz gerekir: Saat 12'de buluşalım. İşte şimdi, 3 uzay ve 1 zaman boyutunu tam olarak tanımlamış olduk!

  • Sicim Teorisi

    Sicim Teorisi'nin ana amacı: Doğru olduğundan neredeyse emin olduğumuz 2 teori olan Görelilik Teorisi ile Kuantum Teorisi'ni bir araya getirmek. Bu teori aynı zamanda 10 veya 11 boyut gibi ek boyutları gerektirebilir ve bu ek boyutların doğası (örneğin kompakt olmaları) teorinin önemli parçalarındandır.

  • Kompakt boyutlar (kompaktlaşmış üst boyutlar)

    Oskar Klein'ın fikri: Eğer bu boyutlar, x-y-z boyutlarına göre çok ama çok ama çok küçük ise, o zaman etkilerini sadece o boyutlar kadar küçük cisimler (örneğin atom altı parçacıklar) deneyimleyebilir; ancak bizler gibi mezo boyuttaki veya gezegenler gibi makro boyuttaki cisimler bu boyutları deneyimleyemeyecektir. Kompakt (yani küçük, sıkışmış ve yoğun) olması gerekir. İp-inceliği örneğinde: İp, her ne kadar tek boyutlu bir çizgi gibi gözükse de, yeterince yakından bakacak olursanız aslında bir kalınlığı olduğunu görürsünüz; ufacık karıncalar veya bakteriler bu ipi bir silindir olarak deneyimler ve ikinci boyutu keşfederler; boncuklar ise ipin kalınlığından faydalanamazlar çünkü o boyut onların büyüklüğü yanında öylesine ufaktır.

  • Kıvrılmış/katlanmış boyutlar

    Bu üst boyutlar, x-y-z boyutlarının aksine 'sonsuza kadar', 'dümdüz' ilerlemektense, kendi üzerlerine kıvrılan yapıda, adeta bir donut veya pretzel gibi olabilirler. Bu nedenle x-y-z düzlemlerine ait süreğen deneyimlerimizi bu üst boyutlarda aynı şekilde yaşayamıyor olabiliriz. Bu kıvrımlı veya kıvrımlı olmalarının çok ilginç sonuçları var: Örneğin Evren'in başka kısımlarında bu üst boyutların etkileri bizzat deneyimleniyor olabilir; ancak bizim bulunduğumuz bölge, şans eseri sadece 3 uzay boyutunu deneyimleyebildiğimiz bir kısım olabilir.

  • Kütleçekimi

    Kütleçekimi, diğer temel kuvvetlerle kıyaslandığında elektromanyetizmadan çok daha zayıf görünmektedir (yaklaşık 10 üzeri 40 kat). Sicim Teorisi ve üst boyut fikirleri bu zayıflığı açıklamaya çalışır: Örneğin üst boyutlar varsa ve bunlar kendi üzerlerine kıvrılıyorlarsa, kütleçekimi Evren'in başka noktalarında yoğunlaşmış olabilir; veya kütleçekimi daha üst boyutlarla etkileşime geçebiliyor ancak diğer kuvvetleri taşıyan parçacıklar bu üst boyutlarla etkileşemiyor olabilir. Bu durumda kütleçekimi aslında zayıf değildir; sadece bu ufak boyutlarla etkileştiği için bir merkezden dışa doğru yayıldıkça etkisini yitirmektedir.

  • Elektromanyetizma

    Elektromanyetizma, kütleçekimiyle karşılaştırılan temel bir kuvvettir; teorik hesaplar kütleçekimi ile elektromanyetizmanın güç miktarının kabaca eşit olması gerektiğini söylerken, gözlemlediğimizde kütleçekimi elektromanyetizmadan çok daha zayıftır. Sicim Teorisi'nde üst boyutların varlığı bu farkı açıklamak için kullanılır.

  • Düzlemler Ülkesi (Flatland) analojisi

    Düzlemler Ülkesi sakinleri sadece ileri geri ve sağa sola gidebiliyorlardı; ancak yukarı aşağı hareket edemiyorlardı. Bu analojiyle kompakt veya ek boyutların deneyimlenememesi açıklanır: Bir boyutlu boncukların ipin kalınlığını fark etmemesi gibi, bizim de ek boyutları doğrudan deneyimleyemiyor olmamız mümkündür.

  • Hassas ayar argümanı (fine-tuning argümanı)

    Bu argümana göre Evren'in çeşitli parametreleri, bir Tanrı veya yaratıcı güç gibi bir bilinç tarafından belirlenmiştir. Yani bu parametreler ve bu parametrelerden doğan, kütleçekiminin aşırı zayıf olması gibi ilginç sonuçlar, 'öyle olduğu için öyle'dir. Daha natüralist bir versiyonunda ise Çoklu Evrenler Teorisi gibi teorilere başvurulur.

  • Çoklu Evrenler Teorisi (Multiverse)

    Buna göre, evrenimizdeki bu temel parametreler, çok sayıda olası parametre kombinasyonu arasından seçilmiştir; yani farklı evrenlerde farklı parametre kombinasyonları olabilir. Bu teori, hassas ayar probleminin natüralist bir açıklaması olarak kullanılır.

  • Büyük Hadron Çarpıştırıcısı (Large Hadron Collider)

    Büyük Hadron Çarpıştırıcısı gibi deney düzeneklerinde, eğer kütleçekiminin üst boyutlara sızması gibi etkiler varsa, bazı parçacıkların teorilerin öngördüğünden daha hafif olması beklenir; bu tür 'olması gerekenden zayıf' parçacıkların tespitiyle kütleçekiminin gerçekten beklenenden güçlü olup olmadığı anlaşılabilir.

  • Kütleçekim dalgaları

    Kütleçekim dalgalarının keşfinden sonra yapılan analizler, Sicim Teorisi'nin bazı versiyonlarını (örneğin Kaku'nun savunduğu üst boyutların bizim bölgede zayıflamaya yol açtığı versiyonunu) desteklemiyor gibi gözüküyor; çünkü kütleçekiminin uzun mesafelerde üst boyutlara sızdığını ve bu nedenle zayıfladığını gösteren verilere rastlanamadı.

  • Spin

    Boyutların kendi üzerine kıvrıldığı fikri, örneğin kuantum fiziğinde ve parçacık fiziğinde sıklıkla kullanılan spin kavramı gibi bazı temel gerçekleri izah edebilmemizi sağlayabilir. (Transcript'te spin kavramı belirtilmiş, detaylı tanımı verilmemiştir; burada vurgulanan nokta, kıvrılmış boyutların kuantum/parçacık özelliklerini açıklamada kullanılabileceğidir.)

  • Atom altı parçacıklar

    Klein'ın açıklamasına göre aşırı küçük üst boyutların varlığının etkilerini sadece o boyutlar kadar küçük cisimler (örneğin atom altı parçacıklar) deneyimleyebilir; bu parçacıklar kompakt boyutlardan faydalanarak enerjilerini veya etkilerini diğer cisimler üzerine uygulayabilirler.

  • Kozmolojik sabit

    Leonard Susskind'in ifadesiyle 'Evren'in yapıtaşı olan boyutlar, Evren'imizin sabitlerinin ne olacağını belirler. Örneğin kozmolojik sabitin bu şekilde belirlenmesi, Evren'in geri kalanında olacak her şeyi belirlemektedir.' (Transcript'te kozmolojik sabit bu bağlamda boyutların katlanma biçiminin Evren'in özelliklerini belirlemesi örneğiyle anılmaktadır.)

  • Karanlık madde

    Karanlık madde görünmezdir; ancak kütleçekimi vardır ve bu sayede Hubble Uzay Teleskobu gibi araçlarla haritasını çıkarabiliriz. Michio Kaku'ya göre belki de karanlık madde dediğimiz şey, üst boyutlardan birinde var olan sıradan galaksilerden birisidir ve biz, onun kendi boyutumuzdaki kütleçekimini deneyimliyor olabiliriz.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Ekstra boyutlar günümüzün yeni ve yalnızca sicim teoristlerinin ortaya attığı bir fikirdir.

    Hayır; ekstra boyutların kompakt olabileceği fikri Oskar Klein tarafından 1920'lerde öne sürülmüştür ve sicim teorisi bu eski fikri kullanır.

  • Eğer ekstra boyutlar varsa biz mutlaka onları doğrudan deneyimlerdik.

    Hayır; ekstra boyutlar çok küçük veya kendi üzerine kıvrılmış olabilir, bu yüzden makro gözlemciler için erişilemez veya algılanamaz olur.

  • Kütleçekim doğasında elektromanyetizma gibi zayıftır ve bunun için başka açıklama yoktur.

    Kütleçekim görünürde zayıf olabilir çünkü ekstra boyutlara yayılan bir etki olabilir; bu durumda temel güç büyüklükleri benzer olabilir ama etkileri farklı şekilde dağılır.

  • Kütleçekiminin elektromanyetizmadan zayıf olması ancak 'ince ayar' veya Tanrı/yaratıcı gibi açıklamalarla izah edilebilir.

    Farklı doğa modelleri, ekstra boyutlar gibi doğal mekanizmalar sunar; ayrıca Çoklu Evren hipotezi de doğalcı bir alternatif sağlar, dolayısıyla 'bilmiyoruz' dışında doğal açıklamalar mevcuttur.

  • Sicim teorisi tamamen test edilemez ve bu yüzden bilimsel değildir.

    Sicim teorisi geniş bir çerçevedir ama bazı versiyonları deneysel öngörülerde bulunur ve belirli senaryolar laboratuvar ve gözlemsel verilerle sınanabilir veya elenebilir.

  • Michio Kaku'nun önerdiği gibi kütleçekimi uzun mesafelerde ekstra boyutlara sızıyor ve bu verilerle destekleniyor.

    Kütleçekim dalgalarının gözlemi ve analizleri bu tür uzun-mesafe sızıntısını gösteren veriler sunmadı; bu nedenle Kaku'nun bu versiyonu desteklenmiyor gibi görünmektedir.

  • Ekstra boyutlar her zaman çok küçük olmak zorundadır.

    Hayır; bazı modellerde ekstra boyutlar büyük olabilir ve bizim 3+1 boyutumuz daha büyük bir üst-boyutlu uzayın içinde küçük bir brane olabilir; her iki yönelim de teorik olarak tartışılmıştır.

  • Karanlık madde kesinlikle sadece egzotik yeni parçacıklardır ve ekstra boyutlarla ilgili bir açıklama olamaz.

    Bazı spekülatif modellerde karanlık madde ekstra boyutlardaki kütlelerin etkisi olarak yorumlanabilir; bu fikir kesinleşmiş değildir ama teorik olarak önerilmiştir.

Sorular

  • 10. boyut (ve diğer üst boyutlar) nerede saklanıyor olabilir?

    Ekstra boyutlar ya aşırı küçük ve kompakt biçimde kıvrılmış olabilir ya da bizim 3+1 boyutumuzun içinde gömülü olduğu daha büyük bir üst-boyutlu uzayın parçaları (braneler) olabilir.

  • Neden bu ekstra boyutları doğrudan deneyimlemiyoruz?

    Çünkü bu boyutlar çok küçük (atomaltı ölçeklerde) ya da kendi üzerine kıvrılmış olduğundan makro ölçekte herhangi bir hareket veya duyumla erişilemezler; ayrıca bazı parçacıklar bu boyutlarla etkileşime giremeyebilir.

  • Sicim teorisi kütleçekiminin elektromanyetizmaya göre zayıf olmasını nasıl açıklar?

    Kütleçekimi ekstra boyutlara yayılıyor veya bu boyutlarla etkileşime girebiliyor olabilir; dolayısıyla görünür 3 boyutlu alanda zayıf gözükürken aslında benzer güçte olabilir.

  • Kompaktlaştırma fikri ne zaman ve kim tarafından önerildi?

    Bu fikir 1920'lerde fizikçi Oskar Klein tarafından önerildi; sicim teorisyenleri bu eski fikri kullanarak modern modeller geliştirdiler.

  • Bu fikirler deneysel olarak test edilebilir mi?

    Evet; örneğin kısa mesafede kütleçekim ölçümleri, Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'ndaki parçacık arayışları ve kütleçekim dalgalarının analizi gibi deneylerle bazı ekstra boyut senaryoları sınanabilir veya elenebilir.

  • Ekstra boyutların büyüklüğü ne olabilir?

    Teorik olarak çok küçük (atomaltı) olabilirler; bazı modellerde birkaç büyük ekstra boyut ~200–300 mikron kadar olabilecek şekilde öne sürüldü ama bu tür senaryolar deneylerle elendi.

  • Karanlık madde ekstra boyutlarla açıklanabilir mi?

    Bazı spekülatif önerilerde karanlık maddenin ekstra boyutlarda bulunan normal maddelerden kaynaklanabileceği öne sürüldü, ama bu fikirler kesinleşmiş değil ve bazı versiyonları gözlemsel verilere göre desteklenmiyor.

  • Sicim teorisi sadece hayal ürünü mü, yoksa bilimsel midir?

    Sicim teorisi geniş ve soyut bir çerçevedir ancak matematiksel tutarlılık arar, bazı kısıtlayıcı öngörüler yapar ve deneysel testlere izin veren öngörüler üretebilir; dolayısıyla tamamen keyfi bir uydurma değildir.

  • Kütleçekim dalgaları ekstra boyut teorilerini nasıl etkiledi?

    Kütleçekim dalgalarının keşfi ve analizi, kütleçekiminin uzun mesafelerde ekstra boyutlara sızdığı ve bu nedenle zayıfladığı yönündeki bazı modelleri desteklemedi; dolayısıyla bazı senaryolar elendi.

  • Çoklu Evren ve ekstra boyutlar birbirleriyle nasıl ilişkilendirilebilir?

    Ekstra boyutların farklı katlanma biçimleri veya farklı 'DNA-benzeri' yapılandırmaları farklı evren özellikleri üretebilir; bu da çoklu evrenler içinde çeşitli fiziksel sabitlerin ortaya çıkmasına yol açabilir.

Ön Bilgiler

  • Temel mekanik-geometri bilgisi (uzay, düzlem, çizgi örnekleri)
  • Temel kavramsal fizik (kuantum teorisi vs. genel görelilik farkı)
  • Parçacık fiziği ve deneysel yöntemlere dair genel fikir
  • Kütleçekimi ve elektromanyetizma hakkında temel bilgi
  • Matematiksel kavramlara aşinalık: boyut kavramı, topoloji/katlanma fikri (temel düzey)

Tarihsel Bağlam

  • 1920'ler: Oskar Klein'ın ekstra boyutların kompakt (küçük, kıvrılmış) olabileceği fikrini ortaya atması
  • 1884: 'Düzlemler Ülkesi' (Flatland) adlı eserin yayınlanması (tümevarımsal boyut anlatımı olarak referans)
  • 1900: Kuantum teorisinin başlangıcı (Max Planck'ın kara cisim radyasyonu çalışmaları ve kuantum fikrinin doğuşu)
  • 1905: Özel Görelilik Teorisi'nin yayınlanması (Albert Einstein)
  • 1915: Genel Görelilik Teorisi'nin tamamlanması/yayınlanması (Albert Einstein)
  • 1925: Spin kavramının keşfi ve tanımlanması (Goudsmit ve Uhlenbeck tarafından tanımlanması)
  • 2015: İlk doğrudan kütleçekim dalgası gözlemi (LIGO, GW150914) ve bu keşiften sonra yapılan analizlerin sicim teorisi üst boyut yorumlarına getirdiği kısıtlamalar
  • 1920'ler
  • 20. Yüzyıl başları
  • 1900'ler başı
  • 19. Yüzyıl sonları
  • 21. Yüzyıl (kütleçekim dalgaları gözlemleri ve sonrasındaki analizler)

Kişiler

  • Oskar Klein

    1920'lerde ekstra boyutların kompakt (küçük, sıkışmış) olması gerektiği fikrini ortaya atan bilim insanı olarak anıldı.

  • Michio Kaku

    Üst boyutların bizim bildiğimiz boyutların 'üzerinde' olduğu ve karanlık madde/ekstra boyutlarla ilgili olası açıklamalar üzerine görüşleri alıntılandı.

  • Leonard Susskind

    Ek boyutların katlanma biçiminin Evren'in sabitlerini ve davranışını belirleyen 'genetik bir kod' gibi olduğunu belirten sözüyle alıntı yapıldı.

  • Nima Arkani-Hamed

    Sicim Teorisi'nin deneyselliğiyle ilgili örnek vererek, bazı üst boyutların büyük olabileceği ve bunun deneysel ölçümlerle sınanabileceği görüşünü sundu.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoyla tutulanlar

Kütleçekiminin neden bu kadar zayıf olduğu

Buna, M-Teorisi, Süpersicim Teorisi, Membran Teorisi veya Brane Teorisi gibi isimler veriliyor. İşte bu durum, önümüzdeki haftanın videosunda anlatacağım gibi kütleçekiminin neden bu kadar zayıf olduğunu da açıklamaktadır. Peki... Neden 11'den Fazla Boyut Yok?

Sicim Teorisi'ndeki üst boyutların detayları (önümüzdeki haftanın videosu)

bu açıklamaların mümkün olabilmesi için 4 boyuttan fazlasının gerektiğini ortaya koymasıdır; yani ek boyutlar olmaksızın Sicim Teorisi çalışmamaktadır. Sicim Teorisi'ndeki üst boyutların detaylarını önümüzdeki haftanın videosunda ele alacağım. Bu videoda, Sicim Teorisi'nin kendisine odaklanacağız.

Metindeki soruların yanıtlarını içerecek bir sonraki videonun konusu: üst boyutların nerede olduğu, neden deneyimleyemediğimiz, kozmolojik etkileri, kütleçekiminin zayıflığını açıklaması ve Sicim Teorisi eleştirileri.

Ve belki de hepsinden önemlisi: Teorik fizikçiler, sırf sorunları kolaylaştırmak adına Sicim Teorisi gibi açıklamalar mı uyduruyorlar? Eğer bu soruların yanıtlarını merak ediyorsanız, bir sonraki haftanın videosunu kaçırmayın. Bir sonraki videoda görüşmek üzere, hoşçakalın!

Sicim Teorisi'ndeki üst boyutların detaylarını bir sonraki haftanın videosunda ele alma

Ancak Sicim Teorisi'nin belki de en ilginç tarafı, tüm bu açıklamaların mümkün olabilmesi için 4 boyuttan fazlasının gerektiğini ortaya koymasıdır; yani ek boyutlar olmaksızın Sicim Teorisi çalışmamaktadır. Sicim Teorisi'ndeki üst boyutların detaylarını önümüzdeki haftanın videosunda ele alacağım. Bu videoda, Sicim Teorisi'nin kendisine odaklanacağız.

Üst boyutların, 3 boyutlu fizikle daha önce açıklayamadığımız bazı noktaları nasıl açıklayabildiğinin ilerleyen videolarda ele alınması

Ancak üst boyutları dahil edince, bu soruların daha basit bir hal aldığını ve daha önceden açıklayamadığımız bazı noktaları açıklayabildiğimizi görüyoruz. Bunlara ilerleyen videolarda gireriz. Peki, üst boyutlara ihtiyaç var, bunu kabullendik ama...