- 3 uzaysal (uzamsal) boyut
Normalde aşina olduğumuz 3 uzaysal (uzamsal) boyutu bilirsiniz: En, yükseklik, derinlik... Sol-sağ, ileri-geri, yukarı-aşağı... Daha bilimsel tabiriyle x, y, z...
- zaman boyutu (4. boyut)
Buna, 4. boyut olarak bilinen zaman boyutunu da eklersek, modern fiziğe ulaşıyoruz.
- Görelilik Teorisi
Kara delikler, yıldızlar ve gezegenler gibi çok büyük cisimlerin fiziği olarak bilinen Görelilik Teorisi.
- Kuantum Fiziği
Atom altı parçacıklar gibi çok küçük cisimlerin fiziği olan Kuantum Fiziği.
- Kuantum Alan Teorisi
Kuantum Fiziği'nin daha spesifik dalı olarak anılan Kuantum Alan Teorisi.
- Parçacık Fiziği ve Standart Model
Büyük Patlama ile birlikte başlayan süreçte önce atom altı parçacıklar var oldu, sonrasında atomlar, elementler, moleküller... Bunu Parçacık Fiziği ve Standart Model ile harika bir şekilde izah edebiliyoruz.
- Sicim Teorisi
Sicim Teorisi, özünde, sicim adı verilen yapıların farklı şekillerde titreşmesi sonucunda kuarkların oluştuğunu ve bu kuarklardan yola çıkarak, Evren'in tüm parçalarının açıklanabileceğini söyleyen, Her Şeyin Teorisi olmaya aday olan bir teoridir.
- sicimler
Sicim Teorisi'nde sözü edilen sicimler, muazzam küçüktür: Bir protondan yüz milyar kere milyar kat küçük; belki de Evren'in en küçük mesafesi olan Planck mesafesi kadar küçük, yani 10 üzeri -32 santimetre civarı! Bu sicimlerin titreşimleri ve çalkalanmaları, protonlardan nötronlara, elektronlardan fiziksel kuvvetlere kadar, Evren'in bildiğimiz bütün yapıtaşlarını üretebilmektedir. Bu sadece farazi bir anlatım değildir; matematiksel olarak tutarlı bir anlatımdır. Ancak Sicim Teorisi'nin deneysel kanıtı, ne yazık ki henüz yapılamamıştır.
- Planck mesafesi
Evren'in en küçük mesafesi olan Planck mesafesi kadar küçük, yani 10 üzeri -32 santimetre civarı.
- kütle çekimi
Kütle çekimi dediğimiz kuvvet ile, parçacıklar üzerinden açıklayabildiğimiz diğer kuvvetleri birbirine bağlamak hedefleniyor. Kütle çekimi, diğer kuvvetlere kıyasla aşırı zayıf bir kuvvet.
- kütle çekiminin zayıflığı (örnekleme)
Öyle ki, kütle çekiminden sonraki en zayıf kuvvet olan elektromanyetik kuvvet, kütle çekiminden yaklaşık 10 üzeri 40 kat güçlüdür! Zaten bu nedenle yaklaşık 6 trilyon kere trilyon kilogram kütleye sahip Dünya'nın kütle çekim alanı etkisi altındaki bir kağıt parçasını, ufacık bir kalemin statik elektriğini kullanarak yenebilirsiniz ve o kağıt parçasını uçurabilirsiniz.
- elektromanyetik kuvvet
Kütle çekiminden sonraki en zayıf kuvvet olarak belirtilen elektromanyetik kuvvet; kütle çekiminden yaklaşık 10 üzeri 40 kat daha güçlüdür (transkriptte bu karşılaştırma örneği kullanılmıştır).
- ters kare kanunu
Üç boyutlu evrende bunu ters kare kanunu ile ifade ediyoruz: Etki, merkezden uzaklaştıkça uzaklığın karesi ile ters orantılı olarak azalır. Yani merkezden 2 kat uzaklaşırsanız, kuvvetiniz 4 kat azalacaktır. 3 kat uzaklaşırsanız, kuvvet 9 kat azalır.
- Theodor Kaluza'nın 5 boyut fikri
Bir matematikçi olan Theodor Kaluza, 5 boyutlu bir evrende kütle çekimini incelerken, bu evrendeki kütle çekiminin bizim evrenimizdekine çok benzediğini gördü. Yani eğer Evren aslında 5 boyutlu ise, bizim evrenimizde kütle çekiminin neden daha güçsüz olduğu da son derece anlaşılır olmaktadır.
- üst boyutlar
Sicim Teorisi tarafından ileri sürülen üst boyutlar da, tıpkı bu örnekte olduğu gibi varlığını doğrudan göremediğimiz; ancak kendi 4 boyutlu Evren'imize izdüşümlerini ve etkilerini görebileceğimiz boyutlardır.
- Düzlemler Ülkesi
Düzlemler Ülkesi'ndeki cisimlerin hepsi 2 boyutlu. Dolayısıyla sadece sağa sola ve ileri geri hareket edebilirler; ancak yukarı veya aşağı hareket edemezler. Bunu, bir kağıt üzerinde yaşayan varlıklar olarak hayal edebilirsiniz. 2 boyutlu bir düzlemde yaşayan Düzlemler Ülkesi vatandaşları, 3 boyutlu bir cisim ile etkileşecek olsa, cismin sadece kendi düzlemleriyle kesişen kesişim alanını deneyimleyebilirler (balon örneğinde ilk nokta, sonra çember gibi genişleme vs.).
- teserakt
Dört boyutta küpün karşılığı nedir? Bir teserakt mı?
- membran (brane)
Eğer Evren 10 değil de 11 boyutlu ise, sadece sicimler değil, aynı zamanda membranlar (yani zarlar) var olabiliyor. Yani iplik benzeri sicimlerin ötesinde, daha "3 boyutlu gibi gözüken" (küresel yapıda olan) "sicimsi zarlar" var olabilmektedir.
- M-Teorisi / Süpersicim Teorisi / Membran Teorisi / Brane Teorisi
11. boyutun Sicim Teorisi matematiğine eklenmesi, Evren'in var oluşuna ve yapısına yönelik çok daha farklı ve ilginç bir senaryonun ortaya çıkmasını sağlamıştır. Buna, M-Teorisi, Süpersicim Teorisi, Membran Teorisi veya Brane Teorisi gibi isimler veriliyor.
- MRI (örnekleme amacıyla verilen benzetme)
Aslında bir MRI cihazları ile beyne bakarken yaptığımız tam da budur: Beyni katman katman tararız ve beynimizi adeta bir Düzlemler Ülkesi'ndeymişiz gibi deneyimleriz.
- kuark
Sicimlerin farklı şekillerde titreşmesi sonucunda kuarkların oluştuğu ve bu kuarklardan yola çıkarak Evren'in tüm parçalarının açıklanabileceği söyleniyor (Sicim Teorisi bağlamında).
- proton
Sicimlerin boyutu hakkında verilen kıyaslamada: Sicimler bir protondan yüz milyar kere milyar kat küçük olabilir (sicimlerin çok küçük olduğu vurgulandı).