Sicim Teorisi Nedir? 4. Boyutun Ötesi Nerede?

916 B görüntülenme22.12.2019
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıSicim Teorisi Nedir? Neden 10 veya 11 Boyuta İhtiyaç Duyar? Bu Üst Boyutlar Nerede?
Derinlemesine

Özet

Video, Sicim Teorisi'ne giriş yaparak teorinin neden geliştirildiğini, temel kavramlarını, sicimlerin ölçeğini ve Sicim Teorisi'nin çalışabilmesi için neden ek boyutlara ihtiyaç duyduğunu açıklıyor. Ayrıca Sicim Teorisi ile Görelilik ve Kuantum Fiziği arasındaki uyuşmazlık, üst boyut kavramları ve 10/11 boyut tartışması ele alınıyor.

Terimler

  • 3 uzaysal (uzamsal) boyut

    Normalde aşina olduğumuz 3 uzaysal (uzamsal) boyutu bilirsiniz: En, yükseklik, derinlik... Sol-sağ, ileri-geri, yukarı-aşağı... Daha bilimsel tabiriyle x, y, z...

  • zaman boyutu (4. boyut)

    Buna, 4. boyut olarak bilinen zaman boyutunu da eklersek, modern fiziğe ulaşıyoruz.

  • Görelilik Teorisi

    Kara delikler, yıldızlar ve gezegenler gibi çok büyük cisimlerin fiziği olarak bilinen Görelilik Teorisi.

  • Kuantum Fiziği

    Atom altı parçacıklar gibi çok küçük cisimlerin fiziği olan Kuantum Fiziği.

  • Kuantum Alan Teorisi

    Kuantum Fiziği'nin daha spesifik dalı olarak anılan Kuantum Alan Teorisi.

  • Parçacık Fiziği ve Standart Model

    Büyük Patlama ile birlikte başlayan süreçte önce atom altı parçacıklar var oldu, sonrasında atomlar, elementler, moleküller... Bunu Parçacık Fiziği ve Standart Model ile harika bir şekilde izah edebiliyoruz.

  • Sicim Teorisi

    Sicim Teorisi, özünde, sicim adı verilen yapıların farklı şekillerde titreşmesi sonucunda kuarkların oluştuğunu ve bu kuarklardan yola çıkarak, Evren'in tüm parçalarının açıklanabileceğini söyleyen, Her Şeyin Teorisi olmaya aday olan bir teoridir.

  • sicimler

    Sicim Teorisi'nde sözü edilen sicimler, muazzam küçüktür: Bir protondan yüz milyar kere milyar kat küçük; belki de Evren'in en küçük mesafesi olan Planck mesafesi kadar küçük, yani 10 üzeri -32 santimetre civarı! Bu sicimlerin titreşimleri ve çalkalanmaları, protonlardan nötronlara, elektronlardan fiziksel kuvvetlere kadar, Evren'in bildiğimiz bütün yapıtaşlarını üretebilmektedir. Bu sadece farazi bir anlatım değildir; matematiksel olarak tutarlı bir anlatımdır. Ancak Sicim Teorisi'nin deneysel kanıtı, ne yazık ki henüz yapılamamıştır.

  • Planck mesafesi

    Evren'in en küçük mesafesi olan Planck mesafesi kadar küçük, yani 10 üzeri -32 santimetre civarı.

  • kütle çekimi

    Kütle çekimi dediğimiz kuvvet ile, parçacıklar üzerinden açıklayabildiğimiz diğer kuvvetleri birbirine bağlamak hedefleniyor. Kütle çekimi, diğer kuvvetlere kıyasla aşırı zayıf bir kuvvet.

  • kütle çekiminin zayıflığı (örnekleme)

    Öyle ki, kütle çekiminden sonraki en zayıf kuvvet olan elektromanyetik kuvvet, kütle çekiminden yaklaşık 10 üzeri 40 kat güçlüdür! Zaten bu nedenle yaklaşık 6 trilyon kere trilyon kilogram kütleye sahip Dünya'nın kütle çekim alanı etkisi altındaki bir kağıt parçasını, ufacık bir kalemin statik elektriğini kullanarak yenebilirsiniz ve o kağıt parçasını uçurabilirsiniz.

  • elektromanyetik kuvvet

    Kütle çekiminden sonraki en zayıf kuvvet olarak belirtilen elektromanyetik kuvvet; kütle çekiminden yaklaşık 10 üzeri 40 kat daha güçlüdür (transkriptte bu karşılaştırma örneği kullanılmıştır).

  • ters kare kanunu

    Üç boyutlu evrende bunu ters kare kanunu ile ifade ediyoruz: Etki, merkezden uzaklaştıkça uzaklığın karesi ile ters orantılı olarak azalır. Yani merkezden 2 kat uzaklaşırsanız, kuvvetiniz 4 kat azalacaktır. 3 kat uzaklaşırsanız, kuvvet 9 kat azalır.

  • Theodor Kaluza'nın 5 boyut fikri

    Bir matematikçi olan Theodor Kaluza, 5 boyutlu bir evrende kütle çekimini incelerken, bu evrendeki kütle çekiminin bizim evrenimizdekine çok benzediğini gördü. Yani eğer Evren aslında 5 boyutlu ise, bizim evrenimizde kütle çekiminin neden daha güçsüz olduğu da son derece anlaşılır olmaktadır.

  • üst boyutlar

    Sicim Teorisi tarafından ileri sürülen üst boyutlar da, tıpkı bu örnekte olduğu gibi varlığını doğrudan göremediğimiz; ancak kendi 4 boyutlu Evren'imize izdüşümlerini ve etkilerini görebileceğimiz boyutlardır.

  • Düzlemler Ülkesi

    Düzlemler Ülkesi'ndeki cisimlerin hepsi 2 boyutlu. Dolayısıyla sadece sağa sola ve ileri geri hareket edebilirler; ancak yukarı veya aşağı hareket edemezler. Bunu, bir kağıt üzerinde yaşayan varlıklar olarak hayal edebilirsiniz. 2 boyutlu bir düzlemde yaşayan Düzlemler Ülkesi vatandaşları, 3 boyutlu bir cisim ile etkileşecek olsa, cismin sadece kendi düzlemleriyle kesişen kesişim alanını deneyimleyebilirler (balon örneğinde ilk nokta, sonra çember gibi genişleme vs.).

  • teserakt

    Dört boyutta küpün karşılığı nedir? Bir teserakt mı?

  • membran (brane)

    Eğer Evren 10 değil de 11 boyutlu ise, sadece sicimler değil, aynı zamanda membranlar (yani zarlar) var olabiliyor. Yani iplik benzeri sicimlerin ötesinde, daha "3 boyutlu gibi gözüken" (küresel yapıda olan) "sicimsi zarlar" var olabilmektedir.

  • M-Teorisi / Süpersicim Teorisi / Membran Teorisi / Brane Teorisi

    11. boyutun Sicim Teorisi matematiğine eklenmesi, Evren'in var oluşuna ve yapısına yönelik çok daha farklı ve ilginç bir senaryonun ortaya çıkmasını sağlamıştır. Buna, M-Teorisi, Süpersicim Teorisi, Membran Teorisi veya Brane Teorisi gibi isimler veriliyor.

  • MRI (örnekleme amacıyla verilen benzetme)

    Aslında bir MRI cihazları ile beyne bakarken yaptığımız tam da budur: Beyni katman katman tararız ve beynimizi adeta bir Düzlemler Ülkesi'ndeymişiz gibi deneyimleriz.

  • kuark

    Sicimlerin farklı şekillerde titreşmesi sonucunda kuarkların oluştuğu ve bu kuarklardan yola çıkarak Evren'in tüm parçalarının açıklanabileceği söyleniyor (Sicim Teorisi bağlamında).

  • proton

    Sicimlerin boyutu hakkında verilen kıyaslamada: Sicimler bir protondan yüz milyar kere milyar kat küçük olabilir (sicimlerin çok küçük olduğu vurgulandı).

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Kütle çekimi ile atom altı fiziği birbirinden tamamen bağımsızdır; dolayısıyla birleştirmeye gerek yoktur.

    Evren bölünmüş değil: atom altı parçacıklar ve büyük ölçekli yapılar aynı süreçlerden türediğinden, tüm ölçekleri açıklayan birleşik bir teoriye ihtiyaç vardır.

  • Sicim Teorisi sadece sorunları kolaylaştırmak için uydurulmuş rastgele bir kuramdır.

    Sicim Teorisi, teorik olarak matematiksel tutarlılık ve açıklayıcılık sunuyor; ek boyutlar ve sicimler matematikten çıkan zorunluluklardır, rastgele değil.

  • Ekstra boyutlar mutlaka çok küçük olmak zorundadır.

    Brane/M-Teori senaryolarında bazı ek boyutlar çok büyük ya da hatta sonsuz uzunlukta olabilir; hepsi mutlaka mikroskobik değildir.

  • Sicimler gözlemlenebilir büyüklüktedir veya proton gibi ölçeklerle kıyaslanabilir.

    Sicimler çok daha küçüktür; proton çapından yüz milyar kere milyar kat daha küçük ve Planck ölçeğine yakın olabilirler.

  • Sicim Teorisi'nde '10 veya 11 boyut' belirsiz olduğu için bilimsel bir dayanağı yoktur.

    10 boyutlu modeller matematiksel tutarlılık sağlar; 11. boyut eklendiğinde ise membranlar ortaya çıkar ve farklı (M-Teorisi) fiziksel sonuçlar doğurur — bu belirsizlik değil, farklı model seçenekleridir.

  • Kütle çekiminin zayıflığı rasgele bir özellik olup açıklamaya muhtaç değildir.

    Bu zayıflığın nedeni görünüşte rasgele olsa da fizikçiler bunun mekaniksel bir açıklamasını arıyorlar ve ekstra boyutlar bu zayıflığı doğal bir şekilde açıklayabilir.

  • Teoride sayısız boyut inşa etmek sorunsuzca mümkündür.

    Matematiksel incelemeler 12 ve üzeri boyutlarda tutarsızlıklar veya istikrarsızlıklar gösteriyor; dolayısıyla mevcut fizik ve matematikle pratik sınır ~11 civarıdır.

  • Sicim Teorisi halihazırda deneysel olarak kanıtlanmıştır.

    Sicim Teorisi hâlâ deneysel kanıttan yoksundur; şu an için güçlü bir teorik çerçeve sunmasına karşın doğrudan gözlemle doğrulanmamıştır.

Sorular

  • Sicim Teorisi nedir?

    Temel parçacıkların nokta değil, titreşen sicimler olduğu ve bu titreşimlerin Evren'deki tüm parçacıkları ve kuvvetleri oluşturduğu fikridir.

  • Neden sicimlere ihtiyacımız var?

    Amacımız kütle çekimi ile Kuantum alan teorileri arasındaki uyumsuzluğu gidermek ve tüm kuvvetleri tek bir çatı altında birleştirmektir.

  • Sicimler ne kadar küçüktür?

    Çok küçüktür; bir proteondan kat kat daha küçük olup tipik olarak Planck uzunluğu (~10^−32 cm) ölçeğine işaret edilir.

  • Sicim Teorisi neden ekstra boyutlara ihtiyaç duyuyor?

    Sicimlerin kuantumsal titreşimleri ve teorinin matematiksel tutarlılığı için ek boyutlar gerekir; aksi takdirde hesaplar kontrolden çıkar.

  • Ek boyutlar kütle çekiminin zayıflığını nasıl açıklar?

    Eğer kütle çekimi daha yüksek boyutlara yayılıyorsa, bizim gözlemlediğimiz 4 boyutta etkisi 'seyrelir' ve daha zayıf görünür.

  • Kaç boyut gerekir? Neden 10 veya 11 boyut diyoruz?

    Klasik süpersicim teorileri için 10 boyut yeterli ve tutarlı görünür; 11. boyut eklenince membranlar ortaya çıkar ve bu M-Teorisi'ne bağlanır.

  • 11. boyut eklenince ne değişir?

    Sicimlerin ötesinde membran (brane) türü nesneler mümkün olur ve bu durum Evrenimizin bir brane olabileceği gibi daha geniş senaryoları açar.

  • Neden 11'den fazla boyut yok veya zor?

    12 ve üzeri boyutlara bakıldığında matematiksel tutarsızlıklar veya fiziksel anormallikler (örneğin çift zaman kavramı) ortaya çıkıyor, bu yüzden stabilite sınırlı görünüyor.

  • Sicim Teorisi deneysel olarak doğrulandı mı?

    Hayır, Sicim Teorisi şu ana kadar doğrudan deneysel kanıtlamaya ulaşmamıştır.

  • Ek boyutlar nerede ve neden onları deneyimleyemiyoruz?

    Videoda bu sorunun cevabı ileri sürülüyor: ek boyutların etkilerini 4 boyutta iz düşümleri olarak görebiliriz; detaylar ve deneysel aranış bir sonraki videoda ele alınacak.

Ön Bilgiler

  • Temel mekanik ve klasik fizik bilgisi (kuvvet, hareket)
  • Basit matematiksel kavramlar (ölçek, orantı, kuvvetlerin uzaklıkla azalması)
  • Kuantum mekaniği ve kuantum alan teorisi hakkında giriş düzey bilgi
  • Genel görelilik hakkında giriş düzey bilgi
  • Standart Model ve temel parçacık bilgisi (kuark, elektron, proton vb.)
  • Ters kare kanunu kavramı

Tarihsel Bağlam

  • Büyük Patlama - Evrenin başlangıcı; parçacıkların, atomların, elementlerin ve moleküllerin oluşum sürecinin başlaması
  • 1884 - Edwin Abbott Abbott tarafından Düzlemler Ülkesi kitabının yazılması
  • Düzlemler Ülkesi eserinin sonradan Carl Sagan tarafından popülerleştirilmesi
  • Theodor Kaluza'nın 5 boyutlu kütle çekimi fikrinin geliştirilmesi - erken 20. Yüzyıl (yaklaşık 1921)
  • 1990'lı Yıllar - Teorik fizikçilerin 11. boyutun eklenmesiyle membranların (brane) ortaya çıkabileceğini fark etmeleri ve M-Teorisi/Süpersicim teorisi gelişmeleri
  • Sicim Teorisi ve alternatif teori önerileri: Halka Kuantum Kütleçekimi Teorisi, Nedensel Fermiyon Sistemleri Teorisi, Nedensel Kümeler Teorisi, E8 Önerisi, Şerit Modeli (çeşitli dönemlerde ileri sürülmüş teorik öneriler)
  • Güncel dönemde Leonard Susskind'in Sicim Teorisi üst boyut gerekliliğini açıklama çabaları (çağdaş popüler bilim anlatıları)
  • Güncel dönemde Michio Kaku'nun 12. boyut ve daha yüksek boyutlara dair teorik değerlendirmeleri (çağdaş teori tartışmaları)
  • Modern tıbbi görüntüleme uygulaması örneği: MRI ile beynin katman katman taranması (güncel/modern teknoloji uygulaması olarak anıştırma)
  • 19. Yüzyıl - 1884
  • 20. Yüzyıl başları - 1921 civarı
  • 1990'lı Yıllar

Kişiler

  • Theodor Kaluza

    5 boyutlu bir evrende kütle çekimini incelerken bahsedilen; üst boyutların kütle çekiminin zayıf görünmesini nasıl açıklayabileceğini gösteren matematikçi.

  • Leonard Susskind

    Sicim Teorisi'nde neden daha fazla boyuta ihtiyaç olduğunu açıklamaya çalışırken alıntılanan; matematiksel zorluğu vurgulayan fizik anlatıcısı.

  • Edwin Abbott Abbott

    1884 tarihli 'Düzlemler Ülkesi' (Flatland) eserinin yazarı olarak üst boyutları anlatmak için referans verilen kişi.

  • Carl Sagan

    'Düzlemler Ülkesi' eserini popülerleştiren ve Abbott'un hikâyesine atıfta bulunulan bilim insanı.

  • Michio Kaku

    12 ve daha yüksek boyutların matematiği ve bunların yol açtığı tuhaflıklar hakkında görüşleri alıntılanan bilim insanı.

  • Max Planck

    'Planck mesafesi' terimiyle anılan; sicimlerin olabilecek en küçük ölçeğe yakın olduğuna değinilirken dolaylı olarak referans verilen fizikçi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Kütleçekiminin neden bu kadar zayıf olduğu

Buna, M-Teorisi, Süpersicim Teorisi, Membran Teorisi veya Brane Teorisi gibi isimler veriliyor. İşte bu durum, önümüzdeki haftanın videosunda anlatacağım gibi kütleçekiminin neden bu kadar zayıf olduğunu da açıklamaktadır. Peki... Neden 11'den Fazla Boyut Yok?

Bu videoda Sicim Teorisi'nin kendisine odaklanmak (videonun içeriği)

Sicim Teorisi'ndeki üst boyutların detaylarını önümüzdeki haftanın videosunda ele alacağım. Bu videoda, Sicim Teorisi'nin kendisine odaklanacağız. Dolayısıyla bu, kanala abone olmak için iyi bir fırsat.

Sicim Teorisi'ndeki üst boyutların detayları (önümüzdeki haftanın videosu)

bu açıklamaların mümkün olabilmesi için 4 boyuttan fazlasının gerektiğini ortaya koymasıdır; yani ek boyutlar olmaksızın Sicim Teorisi çalışmamaktadır. Sicim Teorisi'ndeki üst boyutların detaylarını önümüzdeki haftanın videosunda ele alacağım. Bu videoda, Sicim Teorisi'nin kendisine odaklanacağız.

Metindeki soruların yanıtlarını içerecek bir sonraki videonun konusu: üst boyutların nerede olduğu, neden deneyimleyemediğimiz, kozmolojik etkileri, kütleçekiminin zayıflığını açıklaması ve Sicim Teorisi eleştirileri.

Ve belki de hepsinden önemlisi: Teorik fizikçiler, sırf sorunları kolaylaştırmak adına Sicim Teorisi gibi açıklamalar mı uyduruyorlar? Eğer bu soruların yanıtlarını merak ediyorsanız, bir sonraki haftanın videosunu kaçırmayın. Bir sonraki videoda görüşmek üzere, hoşçakalın!

Sicim Teorisi'ndeki üst boyutların detaylarını bir sonraki haftanın videosunda ele alma

Ancak Sicim Teorisi'nin belki de en ilginç tarafı, tüm bu açıklamaların mümkün olabilmesi için 4 boyuttan fazlasının gerektiğini ortaya koymasıdır; yani ek boyutlar olmaksızın Sicim Teorisi çalışmamaktadır. Sicim Teorisi'ndeki üst boyutların detaylarını önümüzdeki haftanın videosunda ele alacağım. Bu videoda, Sicim Teorisi'nin kendisine odaklanacağız.

Üst boyutların, 3 boyutlu fizikle daha önce açıklayamadığımız bazı noktaları nasıl açıklayabildiğinin ilerleyen videolarda ele alınması

Ancak üst boyutları dahil edince, bu soruların daha basit bir hal aldığını ve daha önceden açıklayamadığımız bazı noktaları açıklayabildiğimizi görüyoruz. Bunlara ilerleyen videolarda gireriz. Peki, üst boyutlara ihtiyaç var, bunu kabullendik ama...