Çanakkale Savaşı'nda Türk Sniper'ın Vurduğu Fizikçi, Kimyayı Nasıl Değiştirdi? | Henry Moseley

191 B görüntülenme16.01.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıAtom Numarası Nedir? Kütle Numarası Nasıl Hesaplanır?
Derinlemesine

Özet

Video, genç İngiliz fizikçi Henry Moseley'in yaşamını, X-ışını spektroskopisiyle periyodik cetvele kattığı objektif anlamı ve atom numarası kavramını nasıl ortaya koyduğunu; ayrıca Moseley'in atom pili icadı, periyodik tabloda bilinmeyen elementlerin öngörülmesi ve Çanakkale'de Birinci Dünya Savaşı sırasında bir Türk sniper'ı tarafından öldürülüşünü anlatıyor. Video sonunda ise Periodum adlı Türkiye odaklı kimya veritabanı platformunun tanıtımı yapılıyor.

Terimler

  • Alfa ışıması

    Alfa ışıması, radyoaktif bir izotopun çekirdeğinden 2 proton ve 2 nötrondan oluşan bir Helyum-4 çekirdeğinin kopması olayına verdiğimiz isim. Mesela atom numarası 92 olan bir uranyum atomu alfa ışıması yaptığında 2 proton yitirdiği için atom numarası 90'a düşer. Atom numarası 90 olan element ne? Toryum. İşte size gerçek simya! Uranyum, toryuma dönüştü.

  • Beta ışıması

    Beta ışıması ise, radyoaktif elementlerin etraflarına yüksek enerjili bir elektron ve elektron antinötrino saçması demek. Mesela vücudumuzdaki karbonun radyoaktif bir izotopu olan karbon-14, bir beta ışıması yaptığında, saçtığı antinötrino nedeniyle proton sayısı 1 artar ve azot-14'e dönüşür.

  • Helyum-4 çekirdeği

    Alfa ışıması sırasında çekirdekten kopan, 2 proton ve 2 nötrondan oluşan çekirdek türü; metinde alfa parçacığı olarak tanımlanan yapı Helyum-4 çekirdeğidir.

  • Elektron antinötrino

    Beta ışıması sırasında radyoaktif elementlerin etraflarına saçtıkları, beta ışımasına eşlik eden parçacıklardan biri; metinde karbon-14'ün beta ışıması sırasında saçtığı antinötrino nedeniyle proton sayısının 1 arttığı örneğinde bahsedilmiştir.

  • X-ışınları

    Moseley'nin 1913'te incelediği, elementlerin saçtığı ışınlar; metinde bu X ışınlarının dalgaboyları/frekansları ile elementlerin atom numaraları arasında bir ilişki bulunduğu açıklanmaktadır.

  • X-ışını spektroskopisi

    Moseley'nin çalışmalarının, fizik ve kimyada devrim yaratacak olan X-ışını spektroskopisi sahasının da ilk adımları olduğu belirtiliyor; yani elementlerin saçtığı X ışınlarını inceleyen bir alan.

  • Moseley Yasası

    Sonradan Moseley Yasası olarak bilinecek bu yasa: 'Elementin saçtığı X-ışınlarının frekansının karekökü, atomun proton sayısıyla doğru orantılıdır.' Metinde bu yasa, elementlerin X-ışını frekansı ile atom numarası (proton sayısı) arasında matematiksel bir ilişki kurduğu için periyodik cetvele objektif anlam kazandırdığı şekilde açıklanıyor.

  • Atom numarası

    Metinde 'O sayı nereden geliyor? Lisede öğrenmişsinizdir, elementin çekirdeğinde bulunan proton sayısından' şeklinde tanımlanan, bir elementi tanımlayan ve çekirdekteki proton sayısına karşılık gelen sayı.

  • Periyodik cetvel

    Metinde 'Periyodik cetvelde atomların atom numarası denen bir sayıya göre dizildiğini bilirsiniz' şeklinde geçen, elementlerin belirli bir sıraya göre (günümüzde atom numarasına göre) dizildiği tablo. Mendeleev'in eski tablosunda bu sıralama çoğunlukla atom ağırlığına göre yapılmaktaydı.

  • Atom ağırlığı

    Metne göre atomun ağırlığını üreten ana faktörler proton ve nötronlardır ve genelde proton ve nötron sayısı da eşit olduğu için eski cetvellerde atomların sıralaması atom ağırlığına göre yapılmış, bu nedenle o cetveller bugünkü sıraya oldukça yakın olmuştur.

  • Atom pili

    Metinde Moseley'in radyum kullanarak elektrik potansiyeli farkı yaratabileceğini görmesiyle tarihin ilk atom pili ortaya çıktığı belirtiliyor. 'İlk etapta kusursuz çalışmıyordu elbette, ama Moseley neler yapabileceğini genç yaşında ispatlamış oldu. Günümüzde onun açtığı yolda üretilen modern atom pilleri, ömür boyunca değiştirilmeye gerek duyulmayan kalp pillerini mümkün kıldı.' şeklinde açıklanmıştır.

  • Radyoaktif izotop

    Metinde örnek olarak 'vücudumuzdaki karbonun radyoaktif bir izotopu olan karbon-14' ifadesiyle geçen, kararlı olmayan ve radyoaktif bozunma gerçekleştiren bir izotop türü.

  • Lantanidler

    Metinde 'periyodik cetvelin Lantanidler kısmını bilirsiniz. Lantan'dan lutesyum'a kadar olan elementler bunlar.' denilerek tanımlanan, periyodik cetvelde Lantan'dan Lutesyum'a kadar uzanan element serisi; Moseley'in yöntemiyle bunların tam olarak 15 elementten oluştuğu öngörülmüştür.

  • Proton ve nötron (nükleonlar)

    Metinde atom ağırlığını üreten ana faktörler olarak belirtilen parçacıklar. Protonlar atom numarasını belirlerken, proton ve nötronların toplamı atomun kütlesine/atom ağırlığına katkıda bulunur; alfa parçacığı ise 2 proton ve 2 nötrondan oluştuğu şekilde örneklendirilmiştir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Periyodik cetvelin sıralaması yalnızca atom ağırlığına dayanır ve bu sıranın fiziksel bir temeli yoktur.

    Moseley, X-ışını spektroskopisiyle gösterdi ki periyodik cetveldeki sıra atom numarası (çekirdekteki proton sayısı) ile ilişkilidir; dolayısıyla sıra fiziksel bir temele dayanır ve yalnızca ağırlığa indirgenemez.

  • Atom numarası ölçülebilir değildi çünkü protonlar 1919'da keşfedildi; bu nedenle atom numarası önceden anlamsızdı.

    Moseley, proton keşfinden önce X-ışını frekansları üzerinden atom numarasına karşılık gelen niceliği ölçerek atom numarasının anlamını ve ölçülebilirliğini ortaya koydu.

  • Alpha ve beta ışıması aynı türden parçacık yayımıdır veya beta sadece bir elektron yayımıdır ve element değişikliğine yol açmaz.

    Alpha ışıması He-4 çekirdeğinin kopmasıdır ve atom numarasını iki azaltır; beta (beta-minus) ışıması bir elektron ve antinötrino yayımıdır, bir nötron protona dönüşür ve atom numarası bir artar (ör. C-14 → N-14).

  • Mendeleev'in tabloyu oluştururken yaptığı sıralama tamamen rastgele veya yalnızca sezgiseldi; eksik elementleri öngörmek spekülatiftir.

    Mendeleev'in ağırlığa dayalı sıralaması çoğu zaman doğru sonuç verse de Moseley'in çalışması periyodik cetvelin ardında yatan fiziksel gerçekliği (atom numarası) göstererek öngörülerin nesnel dayanağını sağladı.

  • Lantanidler dizisinin kaç elementten oluştuğu belirsizdi ve kimyagerlerin bu konuda net bir sayısı yoktu.

    Moseley'in yöntemleri lantanidler bölümünün tam olarak 15 element içerdiğini öngördü ve bu öngörü doğru çıktı.

  • Alüminyum (13) ile altın (79) arasında mutlaka keşfedilmemiş elementler olabilir.

    Moseley'in verileri alüminyum ile altın arasındaki sırada eksik element olmadığını gösterdi, böylece arada kayıp element bırakmadı.

Sorular

  • Çanakkale Savaşı'nda öldürülen fizikçi Henry Moseley kimdi ve neden önemliydi?

    Henry Moseley, X-ışını spektroskopisi ile atom numarasının fiziksel temelini ortaya koyan İngiliz fizikçiydi; periyodik cetvele objektif anlam kazandırması ve birçok elementi öngörmesiyle kimya ve fizik alanında çok etkili oldu.

  • Moseley periyodik cetvele nasıl katkıda bulundu?

    X-ışını frekanslarının karekökü ile atom numarası arasında doğrusal bir ilişki keşfederek atom numarasını ölçülebilir hale getirdi ve periyodik tablonun gerçek fiziksel temeline işaret etti.

  • Moseley Yasası nedir, kısaca ne söyler?

    Moseley Yasası, bir elementin saçtığı X-ışını frekansının karekökünün o elementin atom numarasıyla doğru orantılı olduğunu belirtir.

  • Protonlar 1919'da keşfedilmişken Moseley atom numarasını nasıl belirledi?

    Moseley X-ışını spektroskopisi kullanarak atom çekirdeğindeki yük ile ilişkili bir niceliği ölçerek (daha sonra proton sayısı olduğu anlaşılan atom numarasını) ampirik olarak belirledi.

  • Moseley hangi bilinmeyen elementleri öngördü?

    Moseley 43, 61, 72 ve 75 numaralı elementlerin eksik olduğunu gösterdi; bunlar daha sonra sırasıyla teknesyum, prometyum, hafniyum ve renyum olarak keşfedildi.

  • Moseley atom pilleriyle mi ilgilendi, bu ne anlama geliyor?

    Evet, Moseley radyum kullanarak elektrik potansiyeli farkı yarattı ve tarihte ilk atom pili benzeri fikri uygulamaya koydu; bu hat, radyoizotop pillerin gelişimine zemin hazırladı.

  • Moseley neden Çanakkale'ye gitti ve nasıl öldü?

    Vatanseverlikle İngiliz Ordusu'na katıldı, Kraliyet Mühendisleri'ne yazıldı ve Nisan 1915'te iletişim teknik memuru olarak Çanakkale'ye gönderildi; 10 Ağustos 1915'te bir Türk keskin nişancı tarafından öldürüldü.

  • Moseley neden Nobel Ödülü alamadı?

    Videoya göre Moseley, çok büyük bir bilimsel potansiyele sahip olup Nobel'e layık bulunabilecek çalışmaları yapmıştı ancak I. Dünya Savaşı'nda hayatını kaybettiği için ödül alma imkânı olmadı.

  • Alpha ve beta ışıması (radyasyon) nedir, örneklerle açıklaması?

    Alpha ışıması çekirdekten He-4 (2 proton + 2 nötron) kopmasıdır; örneğin uranyum alfa ışımasıyla atom numarasını 92'den 90'a (uranyumdan toryuma) düşürür. Beta ışıması yüksek enerjili bir elektron ve elektron antinötrino yayımıdır; örneğin karbon-14 beta ışımasıyla proton sayısı artar ve azot-14'e dönüşür.

  • Moseley'in keşfinin bilime etkisi ne oldu?

    Periyodik cetvele fiziksel bir temel kazandırdı, bilinmeyen elementlerin yerlerini belirledi, yeni araştırma alanları açtı ve atom fiziği ile kimya arasındaki ilişkiyi güçlendirdi.

Ön Bilgiler

  • Atomun temel yapısı (proton, nötron, elektron bilgisi)
  • Periyodik cetvelin temel yapısı ve amaçları
  • Radyoaktivite ve temel bozunum çeşitleri hakkında giriş düzey bilgi
  • Frekans ve dalga boyu kavramlarına dair temel anlayış
  • Spektroskopi ve elektromanyetik spektrumun temel bilgisi
  • Temel tarihsel bağlam (19. ve 20. yüzyıl bilim tarihi, Birinci Dünya Savaşı hakkında genel bilgi)

Tarihsel Bağlam

  • 1887 - Henry Moseley doğumu, Dorset
  • 1860'lar - Dmitri Mendeleev periyodik cetveli geliştirdi
  • 1898 - Radyumun keşfi (Marie ve Pierre Curie tarafından)
  • 1908 - Ernest Rutherford'a Nobel Ödülü verilmesi
  • 1908 - Henry Moseley'nin Ernest Rutherford ile Oxford'da çalışmaya başlaması
  • 1913 - Henry Moseley'in X-ışını spektroskopisi çalışması ve Moseley Yasası'nın ortaya konması
  • 1913 - Moseley'in periyodik cetvelde 43, 61, 72 ve 75 numaralı elementlerin eksik olduğunu göstermesi
  • 1913 - Moseley'in lantanidlerin 15 elementten oluşması gerektiğini öngörmesi
  • 1914 - I. Dünya Savaşı'nın patlak vermesi ve Moseley'nin askere yazılması
  • Nisan 1915 - Henry Moseley'nin Çanakkale'ye iletişim teknik memuru olarak gönderilmesi
  • 10 Ağustos 1915 - Henry Moseley'in Çanakkale'de bir keskin nişancı tarafından öldürülmesi
  • 1916 - Moseley'nin muhtemel Nobel Fizik Ödülü (öngörü olarak anılmıştır)
  • 1919 - Protonun keşfi
  • 1923 - Hafniyumun (element 72) keşfi
  • 1925 - Renyumun (element 75) keşfi
  • 1937 - Teknezyumun (element 43) keşfi
  • 1945-1947 - Prometyumun (element 61) keşfi ve tanımlanması
  • 1910'lar - Moseley'in radyum kullanarak yaptığı erken dönem atom pili çalışmaları (erken atom pili uygulamaları)
  • 1962 - Niels Bohr'un Moseley hakkında yaptığı konuşma
  • Isaac Asimov'un Moseley'nin ölümü üzerine yazdığı değerlendirme (tarih belirtilmemiş)
  • 1860'lar
  • 19. Yüzyıl
  • 1910'lar
  • 20. Yüzyıl
  • Birinci Dünya Savaşı 1914-1918
  • Çanakkale Savaşı 1915
  • Uzay Çağı

Kişiler

  • Henry Moseley

    Videonun ana konusu; X-ışını spektroskopisiyle Moseley Yasası'nı geliştirdi, periyodik cetvele atom numarasına göre objektif anlam kazandırdı; Çanakkale'de 1915'te hayatını kaybetti.

  • Ernest Rutherford

    Moseley'in yanında fizik eğitmeni olarak çalıştığı büyük nükleer fizikçi; Moseley'in çalışmaları bağlamında bahsedildi.

  • Marie Curie

    Radyum üzerinde çalışan bilim insanı olarak anıldı; Moseley ile benzer şekilde radyum ve atom pili çalışmaları bağlamında geçti.

  • Dmitri Mendeleev

    Periyodik cetveli geliştiren büyük Rus kimyager olarak anıldı; atom numarası kavramı ve tarihsel sıralama tartışmasında bahsedildi.

  • Niels Bohr

    Moseley'nin önemini vurgulayan bilim insanı olarak alıntılandı; Moseley olmasaydı Rutherford'un çalışmalarının ciddiye alınmayabileceğini söylediği aktarıldı.

  • Isaac Asimov

    Moseley'nin ölümü hakkında görüş bildiren kişilerden biri olarak anıldı; 1. Dünya Savaşı'nın en büyük maliyetinin Moseley'nin ölümü olduğunu yazdığı belirtildi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Beta ışınlarının bilim için önemi (ayrı bir videoda ele alınacak)

Mesela vücudumuzdaki karbonun radyoaktif bir izotopu olan karbon-14, bir beta ışıması yaptığında, saçtığı antinötrino nedeniyle proton sayısı 1 artar ve azot-14'e dönüşür. Bunun bilim için önemi bir başka videonun konusu, ama işte Henry Moseley, bu beta ışınları üzerine çalışmaya başladı. Marie Curie gibi o da radyum üzerine çalışıyordu ve yaptığı araştırmalar sonucunda, radyum kullanarak elektrik potansiyeli farkı yaratabileceğini gördü.

Videonun sonunda izleyicilere verilecek özel duyuru (video içi haber)

İşte bu, onun öyküsü. Ve aynı zamanda videoyu sonuna kadar izleyenlere çok özel bir haberim de olacak. Hazırsanız, başlayalım.