- Detoks / Detoksifikasyon
Detoks, aslında detoksifikasyon demek. Yani toksin atımı.
- Toksin
Toksin de, terimin tam anlamıyla 'doğal zehir' demek. Yani doğada bulabileceğiniz her türlü zehir, aslında bir çeşit toksin.
- venomous / poisonous (zehirci / zehirli)
İngilizcede bunun bir ayrımı var: Bir canlı, ısırma veya sokma yoluyla size aktif olarak zehir enjekte edebiliyorsa 'venomous', pasif olarak kendini zehirle savunuyorsa 'poisonous' deniyor. Türkçede maalesef bu konuda resmi bir ayrım yok; her ikisine de 'zehirli' diyoruz; ama Evrim Ağacı olarak 'venomous' sözcüğü için 'zehirci'; 'poisonous' sözcüğü içinse 'zehirli' ayrımını önermiştik. Mesela sizi ısıran yılan, 'zehirci' bir hayvan, çünkü aktif olarak vücudunuza zehir sokabiliyor. Ama zakkum bitkisi veya zehirli ok kurbağaları, siz onlara dokunmadan zehirlerini kullanamadıkları için, 'zehirli' olarak nitelendirilebilirler.
- Nörotoksin
Çöl kobrasının zehri, nörotoksin dediğimiz türden, yani merkezi ve/veya çevresel sinir sisteminize ait sinir hücrelerine saldırarak onlara zarar veren ve hatta onları öldüren bir molekül çorbası.
- Sitotoksin
Sitotoksinler, hücreleri parçalayan toksinlerdir.
- Kardiyotoksin
Kardiyotoksinler, dolaşım sistemiyle kalbe ulaştığında kalp kasını zayıflatıyorlar.
- Hemotoksin
Hemotoksinler, kırmızı kan hücrelerinizi parçalayabiliyorlar.
- Fototoksin
Fototoksinler, ışığa aşırı duyarlı hale gelmenize neden oluyor.
- Hepatotoksin
Hepatotoksinler karaciğerinize zarar veriyor.
- Doz / LD50 (ölümcül doz)
Unutmayın: 'Doz, her şeydir.' Her bir toksinin, hatta her bir molekülün vücudunuza zarar vermeye başladığı ve öldürdüğü bir seviye, yani bir doz var. Bunu genelde LD50 diye bir birimle ölçüyoruz. Bunu şöyle düşünün: Diyelim 100 tane insanı aldık ve vücutlarına giderek artan miktarda zehir vermeye başladık. Baştaki örneklemimizin yarısı, yani 50 kişinin ölümüyle sonuçlanan doza 'ölümcül doz' diyoruz; yani kabaca %50 ihtimalle öldürüyor. Örneğin çöl kobrasının LD50 değeri kilogram başına ~0.4 mg civarında; yani 80 kiloysanız ve vücudunuza 32 mg çöl kobrası nörotoksini alırsanız, %50 ihtimalle ölüyorsunuz. Daha düşük dozda ölüm ihtimaliniz de daha düşük oluyor.
- Arsenik
Barbunya gibi deniz ürünlerinde arsenik bulunabiliyor; örneğin Mullus barbatus içinde kilogram başına 9 mg arsenik ölçülmüştü. İnsan vücudu her bir gün kilogramı başına 2 ila 20 mikrogram arseniği tolere edebiliyor. Bir maddenin verebileceği tek zarar ölüm değil: günde kilogram başına 0.3 mikrogramın üzerine düzenli olarak çıkıldığında dermatit, sinir hastalıkları ve karaciğer kanseri riskiniz artıyor. Yapılan ölçümlere göre yediğimiz barbunyalardaki arsenik miktarı, milyonda 5 kanser riskine karşılık geliyor; Amerikan Çevre Koruma Ajansı'na göre gıdalardaki kanser riski milyonda 1–4 arasını aşarsa 'riskli' sayılıyor.
- Cıva → Metilcıva (birikim)
Cıva, vücudumuzda metilcıva diye bir forma dönüşerek sürekli birikebiliyor; yani vücutta atılamayıp zamanla biriken toksik form meydana geliyor.
- İyonize radyasyon / Sievert ve zamanla birikim
İyonize radyasyonun etkileri de vücutta birikebiliyor; bu yüzden radyasyonla ilgili değerlendirmelerde Sievert gibi değerlerden ve bunların belli sürelerdeki limitlerinden bahsediyoruz. Radyasyon işçilerinin alabileceği maksimum sınır, sadece toplam doz ile değil, o dozun saatlik veya yıllık güvenli limitleriyle tanımlanıyor, çünkü etkileri zamanla birikiyor.
- Asetaldehit
Alkol içtiğinizde karaciğer bunu çok toksik bir madde olan asetaldehite çeviriyor; asetaldehitin toksisitesi hücre tipine göre değişiyor (örneğin deri hücreleri için daha az ölümcü olabilir). Karaciğerimiz bu ölümcül asetaldehiti karbondioksit ve suya dönüştürerek vücut dışına atıyor. Çok alkol alınırsa karaciğerin dönüştürebileceğinden fazla asetaldehit oluşur ve karaciğer hastalıkları (örneğin siroz) riski artar.
- Karaciğer detoksifikasyon enzimleri (indüksiyon)
Alkol karaciğerdeki detoksifikasyon enzimlerini aktive edebilir; bu enzimler diğer zararlı toksinleri parçalama konusunda da daha faal olur. Benzer şekilde brokoli içinde az miktarda siyanür bulunuyor ve bu siyanür karaciğeri aktive ederek toksin parçalama süreçlerini hızlandırabiliyor.
- Yoksunluk semptomları (withdrawal)
Hücreleriniz alkol ve uyuşturucu içindeki maddelere bağımlı hale geldikçe, bu maddeler olmaksızın görevlerini düzgün yerine getiremez hale geliyorlar; bundan kurtulmak istediğinizde hekim kontrolünde 'detoksa' başlarsınız çünkü karaciğeriniz maddeleri atarken hücreler düzgün çalışamaz ve 'yoksunluk semptomları' ortaya çıkar.
- Benzodiazepin / Barbiturat / Naltrekson
Klinik ortamda yoksunluk semptomlarını baskılamak için kullanılan ilaç sınıfları örnekleri: benzodiazepinler, barbituratlar veya naltrekson gibi ilaçlar; ayrıca hastanın düzenli danışmanlık alması sağlanıyor.
- Bağırsak yıkaması / Kolon sulaması
Bağırsak yıkaması (veya kolon sulaması) denen uygulama, detoks şarlatanlarının sattığı saçma sapan detoks yöntemlerinden biri olarak anılıyor; video bağlamında bu tür uygulamalar bilimsel olarak geçerli ve etkin detoks yöntemi olarak tanımlanmıyor.
- Nano-gümüş (nano silver)
Pazarlamacıların kullandığı terimlerden biri; videoda araştırmacıların nano-gümüş gibi ifadelerin çoğunun hiçbir anlamı olmadığı, detoks üreticilerinin iddialarını destekleyecek akademik makale veya patent gösteremedikleri belirtiliyor.