Biraz Alkol Gerçekten Sağlıklı Olabilir mi?

1,5 Mn görüntülenme01.08.2024
Evrim AğacıBi' Başka Video
Derinlemesine

Özet

Video, kontrollü alkol tüketiminin gerçekten sağlıklı olup olmadığını tartışıyor; özellikle önceki çalışmaların metodolojik zaaflarını (bozucu faktörler) inceleyen yeni bir meta-analiz ve diğer büyük çalışmaların bulguları ışığında, 'güvenli alkol seviyesi' iddialarını sorguluyor. Videoda alkolün biyokimyasal mekanizmaları (resveratrol, antioksidanlar, etanol → asetat metabolizması vb.), epidemiyolojik kanıtların yorumu ve araştırmalardaki sistematik hatalar (confounding, J-eğrisi) ele alınıyor.

Terimler

  • Alkolizm

    Alkol denince akla gelen berbat hastalıklardan biri; alkol bağımlılığı durumunu ifade eder (video bağlamında alkolle ilişkilendirilen ciddi hastalıklardan örnek olarak verilmiştir).

  • Siroz

    Alkolle ilişkilendirilen ciddi karaciğer hastalıklarından biri olarak anılmıştır (video bağlamında alkolün yol açabileceği berbat hastalıklardan örnek).

  • Kontrollü alkol tüketimi

    Genel bir kural olarak kadınlar için günde 1 bardak, erkekler içinse 2 bardaktan az alkol tüketimi; '1 bardak' şarap için 150 mililitre, bira için 350 mililitreye denk gelir. Videoda 'az' veya 'orta' seviye alkol tüketimini tanımlamak için kullanılan ölçüt budur.

  • Antioksidanlar

    Kırmızı şarapta reveratrol ve flavonoidler gibi bol bulunan maddeler; videoda bu antioksidanların HDL (iyi kolesterol) oranlarını arttırıp LDL (kötü kolesterol) oranlarını düşürdüğü ve böylece kan damarlarını saran hücre katmanlarının fonksiyonunu iyileştirdiği belirtiliyor.

  • Reveratrol

    Kırmızı şarapta bulunan bir antioksidan; videoda reveratrolün enflamasyona sebep olan enzimleri ve sitokinleri baskılayarak anti-enflamatuvar etkiye sahip olduğu, ayrıca GLP-1 hormonunun salgı miktarını ve etkinlik oranlarını değiştirerek insülinin yağ olarak depolanmasına engel olduğu şeklinde açıklanmıştır.

  • Flavonoidler

    Kırmızı şarapta bulunan diğer antioksidan bileşikler; videoda reveratrol ile birlikte örnek olarak verilmiş ve antioksidan etkileri sayesinde kolesterol dengesi ve damar fonksiyonu üzerinde olumlu etkileri olduğu belirtilmiştir.

  • HDL (iyi kolesterol)

    Videoda 'iyi kolesterol' olarak anılan lipoprotein; antioksidanların HDL oranlarını arttırdığı ve bunun damar sağlığı açısından olumlu olduğu ifade edilmiştir.

  • LDL (kötü kolesterol)

    Videoda 'kötü kolesterol' olarak anılan lipoprotein; antioksidanların LDL oranlarını düşürdüğü ve bunun damar sağlığını iyileştirdiği belirtilmiştir.

  • Enflamasyon (inflamasyon)

    Videoda kronik enflamasyonun kalp hastalıkları, diyabet, obezite, Alzheimer gibi birçok hastalıkla ilişkilendirildiği; reveratrolün enflamasyona sebep olan enzimleri ve sitokinleri baskılayarak anti-enflamatuvar etki gösterdiği açıklanmıştır.

  • Sitokinler

    Enflamasyona sebep olabilen moleküller olarak anılmış; reveratrolün bu sitokinleri baskıladığı ve dolayısıyla anti-enflamatuvar etki yaptığı belirtilmiştir.

  • GLP-1 (Glukagon-benzeri peptit-1)

    Videoda obeziteyle mücadelede son dönemde etkili yöntemlerden birine bağlanan hormon olarak tanıtılmış; reveratrolün GLP-1 hormonunun salgı miktarını ve etkinlik oranlarını değiştirerek insülinin yağ olarak depolanmasına engel olduğu ifade edilmiştir.

  • Etanol

    Videoda 'alkolü "alkol" yapan molekül' olarak tanımlanmıştır; etanol karaciğerde parçalanarak asetata dönüşür.

  • Asetat

    Etanolün karaciğerde parçalanmasıyla oluşan ürün; videoda asetatın kandaki serbest yağ asitlerinin oranını düşürerek karaciğer yağlanmasını azalttığı ve bunun da insülin hassasiyetini artırdığı açıklanmıştır.

  • Karaciğer yağlanması

    Videoda asetatın kandaki serbest yağ asitlerini azaltarak karaciğer yağlanmasını düşürdüğü; daha az yağlı karaciğerin kas ve yağ dokusundaki insülin hassasiyetini artırdığı ve kan şekeri kontrolünü kolaylaştırdığı şeklinde ilişkilendirilmiştir.

  • İnsülin hassasiyeti

    Videoda karaciğer ne kadar az yağlıysa kas ve yağ dokusundaki insülin hassasiyetinin o kadar arttığı; bunun da vücudun kan şekerini daha başarılı kontrol etmesini sağladığı şeklinde tanımlanmıştır.

  • Fransız Paradoksu (Fransız Paradoksu)

    Videoda bahsedildiği şekliyle: Fransızların doymuş yağ tüketimi diğer milletlere göre daha fazla olmasına rağmen koroner kalp hastalığı oranlarının daha düşük olması; bu paradoksun açıklayıcı unsurlarından birinin Fransa'daki görece yüksek kırmızı şarap tüketimi olduğunun düşünüldüğü belirtilmiştir.

  • Bozucu faktör (confounding)

    Videoda 'bozucu etken' olarak çevrilen confounding; örneğin düzenli şarap içen insanların aynı zamanda düzenli egzersiz yapıyor olmaları gibi, alkolün etkilerini diğer davranışların etkileriyle karıştırabilecek faktörlerdir. Araştırmalarda bu faktörleri ayıklamak güç olabilir ve sonuçları yanıltabilir.

  • Sistematik hata

    Videoda bilimde bu tür hatalara 'sistematik hata' denildiği; örnek olarak alkol almayan grubun halihazırda daha hasta olmasının sonuçları doğrudan etkilemesi gösterilmiş ve bu tür sistematik hataların tespit edilip ayıklanmasının gerçeğe ulaşmayı hızlandırdığı vurgulanmıştır.

  • J-eğrisi (J-curve)

    Videoda açıklanan şekliyle: Bir davranışın hiç sergilenmemesiyle aşırı sergilenmesinin kötü olduğu ama orta düzeyde sergilenmesinin iyi olduğu durumlarda ortaya çıkan ilişki biçimi. Örneğin alkol ile inme veya herhangi bir nedenle ölüm arasındaki ilişkinin J şeklinde olduğu, hiç içmeyenlerde ve çok içenlerde riskin yüksek, orta düzeyde içenlerde daha düşük görüldüğü örneklenmiştir. Yeni çalışma, bozan faktörler ayıklandığında bu J-eğrisinin ortadan kalktığını göstermiştir.

  • Anekdotal veri

    Sistematik araştırmaya dayanmayan, sadece kulaktan dolma veya kişisel deneyime dayalı argümanlar; videoda 'görgü tanıklığı' olarak da tanımlanıp bilimin en düşük seviyeli, en güvenilmez veri hattı olduğu belirtilmiştir.

  • Aceleci Genelleme

    Felsefede kullanılan terim; videoda insanların etraflarında gördükleri bireysel örneklerden yola çıkarak genelleme yapma eğilimi olarak tanımlanmış ve bunun benmerkezci önyargının bir sonucu olduğu belirtilmiştir.

  • Doğrulama önyargısı (confirmation bias)

    Videoda bahsedildiği üzere, halihazırda inandığımız bir şeyi doğrulayan makalelere veya verilere daha fazla atlama eğilimi; bu önyargı nedeniyle bilimin doğru değerlendirilmesinde hata yapılabileceği uyarısı yapılmıştır.

  • Saha tarama makalesi (review makalesi)

    Videoda kullanılan tanımıyla: Bir alanı bir bütün olarak değerlendiren, uzun yıllar biriken çalışmaların ve tartışmaların sintesi olarak görüşlerin değişip değişmeyeceğinin anlaşılmasında kullanılan makale türü; bilimsel konsensusu değerlendirmek için önemlidir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Orta veya az miktarda alkol tüketimi kesinlikle sağlıklıdır.

    Yeni analizler bozucu faktörler ayıklandığında korunmuş fayda bulgusunun ortadan kalktığını ve güvenli bir alkol seviyesinin olmadığını gösteriyor.

  • Alkol içen herkes alkoliktir.

    Alkol tüketenlerin büyük çoğunluğu alkolik değildir; dünya çapında içenlerin yaklaşık %80'i alkol bağımlısı değil.

  • Kırmızı şarap kesinlikle kalp hastalıklarına karşı korur.

    Kırmızı şarapta faydalı bileşikler bulunmakla birlikte, epidemiyolojik çalışmalardaki potansiyel confounderlar nedeniyle şarabın net koruyucu etkisi kesinleşmemiştir.

  • Büyükannenin/güvendiğimiz birinin çok içip uzun yaşaması bilimsel kanıt sağlar.

    Anekdotlar bilimsel kanıt yerine geçmez; bireysel örnekler aceleci genelleme yapmaya yol açar ve en düşük düzeyde güvenilir kanıttır.

  • J-eğrisi alkolün orta düzeyde faydalı olduğunu kanıtlar.

    J-eğrisi gözlemi, çoğunlukla 'hasta olduğu için içmeme' gibi bozucu faktörlerden kaynaklanıyor olabilir; bu faktörler temizlendiğinde eğri kaybolabiliyor.

  • Alkol araştırmalarındaki istatistiksel düzeltmeler her zaman tüm bozucu etkenleri yok eder.

    Araştırmacılar düzeltmeler yapsa da birçok çalışmada tüm confounderları kusursuz şekilde ortadan kaldırmak mümkün değil; bu nedenle dikkatli yorum gerekir.

  • Antioksidan faydalarını elde etmek için şarap tek yoldur.

    Antioksidanlar üzüm ve diğer gıdalarda da bulunur; şarap bunların tek kaynağı değildir.

Sorular

  • Biraz alkol gerçekten sağlıklı olabilir mi?

    Yeni analizler, önceki fayda bulgularının büyük kısmının bozucu faktörlerden kaynaklandığını gösteriyor; dolayısıyla 'biraz alkol sağlıklıdır' genellemesi artık güvenilir görünmüyor.

  • Önceki çalışmalar neden alkolün faydalı olduğunu gösteriyordu?

    Birçok çalışma confounding (örneğin hasta oldukları için içmeyenlerin kontrol grubunda yer alması) ve diğer sistematik hatalar nedeniyle alkol tüketiminin faydalıymış gibi görünmesine neden oldu.

  • Kontrollü/orta düzey alkol tüketimi ne demek?

    Genel tanıma göre kadınlar için günde 1 bardak (şarap 150 ml, bira 350 ml), erkekler için günde 2 bardaktan az tüketim kontrollü sayılıyor.

  • Kırmızı şarap neden koroner kalp hastalıklarına iyi gelebilir?

    Kırmızı şarapta bulunan resveratrol ve flavonoidler HDL'i artırıp LDL'i azaltabilir, ayrıca anti-enflamatuvar etkileri ve damar fonksiyonunu olumlu etkileyen mekanizmaları vardır.

  • Alkol diyabet riskini nasıl etkiler?

    Etanol karaciğerde asetata dönüşerek kandaki serbest yağ asitlerini azaltabilir; bu karaciğer yağlanmasını düşürüp insülin duyarlılığını artırarak tip 2 diyabete karşı koruyucu etki gösterebilir (önerilen mekanizma).

  • Alkolün zararları ne kadar büyük?

    Büyük çalışmalara göre alkol 2016'da 2.8 milyon ölüme yol açtı ve birçok çalışmada onlarca hastalıkla ilişkilendirildi; özellikle 15–49 yaş grubunda erken ölüm ve sakatlığın önde gelen nedenlerinden biri.

  • J-eğrisi alkol için ne anlatır ve geçerli mi?

    J-eğrisi, hiç içmeyenlerde ve çok içenlerde riskin yüksek, orta düzeyde içenlerde daha düşük göründüğü durumu gösterir; ancak bozucu faktörler ayıklandığında bu eğrinin ortadan kalktığı görüldü.

  • Türkiye'de alkol tüketimi nasıldır, diğer ülkelerle karşılaştırma?

    2019'da Türkiye'de kişi başına yıllık yaklaşık 1.8 litre tüketilirken, ABD'de ~9.5 litre ve Almanya'da ~12+ litre; Türkiye'de tüketim 2000'den beri yaklaşık %30 azaldı.

  • Alkol içen herkes alkolik midir?

    Hayır; dünya genelinde insanların yaklaşık %33'ü alkol tüketiyor ve bu içenlerin yaklaşık %80'i alkolik değil.

  • Şarap tüketmenin faydalarını üzüm yiyerek de elde eder miyiz?

    Evet, resveratrol ve flavonoidler gibi antioksidanları şarap yerine üzüm yiyerek de almak mümkün, şarap bunların tek kaynağı değil.

Ön Bilgiler

  • Temel biyoloji bilgisi (vücut metabolizması, organ fonksiyonları)
  • Temel biyokimya (etanol metabolizması, hormonlar)
  • Temel epidemiyoloji ve istatistik kavramları (kohort çalışması, meta-analiz, confounding)
  • Kardiyovasküler sistem ve lipid metabolizması hakkında temel bilgi
  • Bilimsel literatür okuma ve eleştirel değerlendirme becerisi

Tarihsel Bağlam

  • 2000 yılından bu yana Türkiye'de kişi başı alkol tüketiminin %30 azalması
  • 2019 verilerine göre Türkiye'de kişi başına düşen alkol tüketiminin yılda yaklaşık 1.8 litre olması
  • 2016 yılında alkol nedeniyle yaklaşık 2.8 milyon insanın öldüğü bildirilmesi
  • 2018 yılında yayımlanan çalışma: 2016 verilerine göre alkolün 15-49 yaş arası erken ölüm ve sakatlıklarda bir numaralı neden olduğu bulgusu
  • Kanadalı araştırma ekibinin Journal of Studies on Alcohol and Drugs dergisinde yayımladığı meta-analiz: 107 çalışma, yaklaşık 5 milyon kişiyi kapsayan analiz ve 'içmeyenlerin halihazırda hasta olma' bozucu faktörünü düzelttiğinde alkol faydasının ortadan kalktığı sonucu
  • Geçen yıl yayımlanan çalışma: 500.000'den fazla Çinlinin sağlık verisinin incelenmesi ve siroz dışında inme, mide-bağırsak hastalıkları, gut, katarakt, gastrik ülser dahil 60'tan fazla hastalığın alkol tüketimiyle ilişkilendirilmesi
  • Fransız Paradoksu olgusu: Fransa'da göreli yüksek doymuş yağ tüketimine rağmen koroner kalp hastalığı oranlarının daha düşük olması
  • Gözlemlenen J-eğrisi: Alkol tüketimi ile inme ve genel ölüm arasında orta düzeyde tüketimde riskin daha düşük görünmesi şeklindeki J eğrisi gözlemi
  • 2000 yılından bu yana
  • 2019
  • 2016
  • 2018
  • Geçen yıl
  • Son on yıllar
  • Son dönemde
Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Fransız Paradoksu ve sebepleri

Hatta öyle ki, beslenme biliminde "Fransız Paradoksu" denen bir kavram var: Aslında Fransızlar kalp ve damar yolları için riskli olduğu bilinen doymuş yağlardan diğer milletlere göre daha fazla tüketiyorlar; ama buna rağmen Fransızlar arasında koroner kalp hastalığı oranları daha düşük. Bu paradoksu ve sebeplerini size bir başka videoda anlatırım; ama paradoksu çözen unsurlardan birinin Fransa'daki görece yüksek kırmızı şarap tüketimi olduğu düşünülüyor. Tabii bu tür çalışmalarla ilgili bir problem, "bozucu etken" olarak çevirebileceğimiz "confounding" faktörleri ayırmakta zorlanıyor olması: Mesela atıyorum, düzenli şarap içen insanlar, aynı zamanda düzenli egzersiz yapmaya da daha meyillilerse, egzersizin faydalarıyla şarap tüketiminin potansiyel etkileri birbiriyle karıştırılabilir ve sanki şarap içmek faydalı gibi gözükebilir.

Kanadalı araştırmanın, alkol tüketenlerin daha uzun ve daha sağlıklı yaşadığına dair fikri sorgulayan yeni çalışmasını anlatma

Ama neyse ki çalışmalar, en azından bu inancı doğruluyormuş gibi gözüküyordu. Ta ki, bugün anlatacağım yeni araştırmaya kadar. Kanadalı bir araştırma ekibi, Journal of Studies on Alcohol and Drugs (yani Alkol ve Uyuşturucu Araştırmaları Dergisi'nde) tam da bu fikre, yani alkol tüketenlerin daha uzun ve daha sağlıklı hayatlar yaşadığına yönelik düşünceye meydan okuyan yeni bir çalışma yayınladılar.

Bu videoyla tutulanlar

Alkolün fayda ve zararları (başka bir videoda ele alınacak)

Zaten bu nedenle çok alkol alırsanız, aralarında sirozun da bulunduğu 100 kadar karaciğer hastalığından birine yakalanma ihtimaliniz artıyor, çünkü karaciğerin dönüştürebileceğinden daha fazla asetaldehit oluşuyor. Hatta biraz paradoksal bir şekilde, az miktarda ve kontrollü alkol tüketmenin birçok durumda faydalı olması da belki bundan olabilir: Alkol, karaciğerdeki detoksifikasyon enzimlerini aktive ettiği için, bu enzimler diğer zararlı toksinleri parçalama konusunda da daha faal olabiliyorlar; ama alkolün fayda ve zararları bir başka videonun konusu. Şunu diyeyim: Sahte detoksçuların en çok övdüğü besinlerden biri olan brokoli de aslında benzer bir mekanizmaya sahip: Brokoli içinde de az miktarda siyanür bulunuyor ve bu siyanür, karaciğeri aktive ederek toksin parçalama süreçlerini hızlandırıyor.