Beyinsiz Yaşam: Beyninin %95'i Olmayan İnsanlar Nasıl Yaşayabiliyor?

1 Mn görüntülenme04.08.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıHayvanlarda Zeka Kıyaslaması: Zeka Farkını Anlamak İçin Beyin Büyüklüğü Kullanılabilir mi?
Derinlemesine

Özet

Video beyin ve sinir sisteminin evrimsel kökenlerini, hücre düzeyinden başlayarak sinir sistemlerinin ve beynin nasıl ortaya çıktığını, kafasız hayvan örneklerini ve insanların beyninin büyük bir kısmı olmasa bile nasıl yaşayabildiğine dair nörobilimsel vaka ve açıklamaları ele alıyor. Lisensefali ve Kafasız Horoz Mike gibi örneklerle beyin sapının hayati önemi, refleksler, nöroplastisite ve bazı sıra dışı klinik vaka örnekleri tartışılıyor.

Terimler

  • girus ve sulkuslar

    o meşhur girinti çıkıntılar, yani girus ve sulkuslar

  • lisensefali

    bir lisensefali, yani düz beyin hastasının beyni... Bu nadir genetik hastalıkla doğan çocuklar, çoğu zaman 10 yaşını göremeden ölüyorlar. Hayatta kalabilenler, yaklaşık 4 aylık bir çocuğun zekasıyla yaşamak zorunda kalıyorlar.

  • ökaryotik

    ökaryotik, yani zarlı organellere sahip en küçük canlılardan bitkilere, hayvanlara, mantarlara kadar tüm karmaşık türlerin yaklaşık %90'ında, en azından bir sinir sistemi, büyük ihtimalle de bir beyin bulunuyor.

  • çok hücrelilik

    tek hücrelilikten çok hücreliliğin evrimleşmesiyle, işler bir anda değişmeye başladı.

  • hücreler arası işbölümü

    Bir koloninin en dış katmanındaki hücreler, doğal olarak çevredeki kimyasallarla daha fazla etkileştikleri için, bu etkileşimler üzerinden seçilmeye başladılar. Daha ara katmanlardakiler, bu dış katmanlardan gelen maddeleri daha iç kısımlara taşıma konusunda özelleştiler. Daha iç kısımdakilerse, organizma genelinden gelen molekülleri parçalayıp işleme ve ürüne dönüştürme konusunda özelleşmeye başladılar. Bu, çok hücreli organizmalarda gördüğümüz hücreler arası işbölümünün başlangıcıydı ve bugün ... embriyolojik gelişimi incelediğimizde de bu iş bölümünün izlerini ve sırasını halen görebiliyoruz!

  • koanoflajellalılar

    koanoflajellalılar dediğimiz hayvansı protistalar var; bunlar tek hücreli olmalarına rağmen koloniler halinde yaşıyorlar ve rozet dediğimiz gruplar halinde bir araya geliyorlar ve böylece sillerini ortaklaşa kullanarak birim zamanda daha fazla besini bünyelerine alabiliyorlar.

  • rozet

    rozet dediğimiz gruplar halinde bir araya geliyorlar ve böylece sillerini ortaklaşa kullanarak birim zamanda daha fazla besini bünyelerine alabiliyorlar.

  • koanosit

    bu kolonilerin yapı ve prensipleri, günümüzdeki süngerlerin koanosit dediğimiz hücrelerine çok benziyorlar

  • süngerler

    süngerler, sanılanın aksine bitki veya mantar değiller; hayvanlar aleminin en basit yapılı ve en antik organizması.

  • sinir hücresi

    Dolayısıyla gelecekte, bugün bizim 'sinir hücresi' olarak adlandıracağımız yapıya dönüşecek olan hücreler, iç ve dış dünyadan gelen sinyallere göre hücre yapısını değiştirme ve diğer hücreleri uyarma ve hatta onların ne yapacaklarını belirleyen kimyasalları salgılayabilme konusunda giderek iyileştiler.

  • sinir ağı

    Örneğin hidralar gibi sölenterlerde sinir ağı dediğimiz bir şey var. Vücudun dört bir yanına rastgele dağılmış kaotik bir sinir ağı bu.

  • sölenterler

    Örneğin hidralar gibi sölenterlerde sinir ağı dediğimiz bir şey var.

  • gangliyon (sinir düğümü)

    yengeçler gibi eklembacaklılarda, bu az önce sözünü ettiğim sinir düğümleri, ya da bilimsel adıyla gangliyonlar, vücut genelinde belli bölgelere dağılmış halde bulunuyor. Bunlar, bir nevi röle istasyonu gibi düşünülebilir.

  • nöron

    500 milyon nörona, yani bizimkinden 172 kat daha az sayıda nörona sahip olan ahtapotların bu hücrelerinin %67'si kollarında bulunuyor. Bizim nöronlarımızınsa neredeyse hepsi beynimizde bulunuyor.

  • çift yanlı simetri (bilateral)

    bilateral, yani çift yanlı simetri, hayvanların radyal simetride olduğu gibi yuvarlak veya küresel değil de, daha ince ve uzun gövdelere sahip olmalarıyla sonuçlandı.

  • sefalizasyon

    bu da evrim tarihinde 'sefalizasyon', yani 'kafa oluşumu' dediğimiz şeyi tetikledi. Yani bugün bir kafaya ve o kafa üzerinde öbeklenmiş duyu organlarıyla, o kafa içinde oturan işlem merkezine sahip olmamızı bu küçük, çift yanlı simetrik, antik atalarımıza borçluyuz.

  • beyin kökü

    beyin dediğimiz organın parçalarından biri, beyin kökü dediğimiz çok antik bir yapı. Bu yapı şu anda sizin solunumunuzu, kalp atışlarınızı, kan basıcınızı ve yutma refleksinizi kontrol ediyor.

  • vestibüler organ

    normalde hayvanlarda dengeyi sağlayan yapıların başında gelen vestibüler organı

  • lumbosakral organ

    kuşlar, pelvik bölgede bulunan lumbosakral organ sayesinde de dengelerini koruyup yürüyebiliyorlar.

  • refleks

    refleks dediğimiz otomatik davranışları beyne ihtiyaç duymadan gerçekleştirebiliyorlar. Mesela... sıcak bir sobaya dokunduğunuzda beyniniz 'Aaa bu sıcakmış, şimdi elimizi çekelim.' demiyor. Ellerinizden gelen sinyal daha beyninize ulaşmadan, omurilikten geçerken tepkiye dönüşüyor ve elinizi çekiyorsunuz.

  • omurilik

    ereksiyonun fiziksel olarak yaşanması ve sürdürülmesi için beyne gerek yok, neredeyse tamamen omurilik tarafından kontrol ediliyor. Ellerinizden gelen sinyal daha beyninize ulaşmadan, omurilikten geçerken tepkiye dönüşüyor.

  • beyin-omurilik sıvısı

    beyinlerinin %95'inin yerini beyin-omurilik sıvısı almış olan kişilerin bile (beyin sapları normal olduğu sürece) normal hayatlar sürebildikleri gösterildi.

  • beyin lobları (frontal, parietal, temporal, oksipital lop)

    Frontal lop, parietal lop, temporal lop, oksipital lop, hem sol hem sağ tarafta küçülmüştü. Bunlar az buz değil, hareketi, mantığı, dili, görüşü, işitmeyi, duyguları, bilişsel fonksiyonları kontrol eden alanlar.

  • nöroplastisite

    nöroplastisite dediğimiz, beynin bir bölgesinin bir başka bölgenin görevlerini üstlenebilme becerisi;

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Beyin olmadan canlı kalmak mümkün değildir.

    Bazı organizmalar beyin olmadan yaşamlarını sürdürür ve insanlarda da beyin sapı sağlam olduğu sürece büyük oranda beyin dokusu kaybı ile hayatta kalma vakaları vardır.

  • Tüm davranış ve refleksler için beyin gereklidir.

    Birçok otomatik davranış ve refleks omurilik veya gangliyonlar tarafından beyne ihtiyaç duymadan yürütülür (ör. elin sıcaklıktan çekilmesi, ereksiyonun bazı fizyolojik yönleri).

  • Daha karmaşık organizmaların tek bir sistemi her zaman diğerlerinden daha gelişkindir (tek yönlü ilerleme).

    Evrim çizgileri farklı sistemleri farklı oranlarda geliştirebilir; örneğin bazı omurgasızlar (ahtapot) sinir sisteminde olağanüstü karmaşıklık gösterir, evrim basamaklı tek bir merdiven değildir.

  • Süngerler bitki veya mantardır.

    Süngerler hayvanlar aleminin en basit yapılı ve antik üyeleridir, bitki veya mantar değillerdir.

  • Beyin merkezi, zekânın veya bilgi işlemenin 'büyüklük' ölçüsüdür ve her zaman merkezi toplanmalıdır.

    Nöron sayısı ve dağılımı türler arasında değişir; bazı türlerde dağıtık ağlar (örn. ahtapot kolları) merkezi bir beyin kadar veya daha fazla işlevsel olabilir.

  • Beyin dokusunun büyük bölümünü kaybeden birinin mutlaka ağır zihinsel bozuklukları olur.

    Bazı vakalarda insanların büyük bir kısmı işlevsizleşmiş beyin dokusuna rağmen günlük yaşamlarını sürdürübildikleri ve hatta yüksek bilişsel performans gösterebildikleri belgelenmiştir.

  • Kafasız bir hayvanın hayatta kalması tamamen imkânsızdır (Mike örneği istisna sayılmaz).

    Kafasız örneklerde hayatta kalma, hangi yapıların (özellikle beyin sapı ve damarsal yapıların) korunmuş olduğuna bağlıdır; doğru koşullarda bazı türler aylar-yıllar sürebilir.

  • Eğitimde sistemleri ezberletmek yeterlidir; evrimsel bağlam gereksizdir.

    Sistemleri evrimsel bağlam içinde öğretmek, farklı canlılardaki karşılıkları ve gelişimsel sebepleri anlamayı kolaylaştırır ve bilginin bütüncül kavranmasını sağlar.

Sorular

  • Bir insan beyninin ne kadarı olmadan yaşayabilir?

    Beynin büyük bir kısmı eksik olsa bile (örneğin vakalarda %50–95 arasında kayıp), beyin sapı sağlam olduğu sürece kişiler yaşamlarını sürdürebilir; tam olarak ne kadarının 'yeterli' olduğu vakaya bağlıdır.

  • Beyin canlı olmak için gerekli midir?

    Hayır; birçok basit canlıda beyin yoktur, ancak karmaşık davranış ve sistem kontrolü için sinir sistemi/beyin evrimsel bir avantaj sağlar.

  • Lissensefali (düz beyin) nedir ve sonuçları nelerdir?

    Girus ve sulkusların yokluğu ile karakterize nadir genetik hastalık; çoğu hasta erken yaşta ölür ve hayatta kalanlar ağır zihinsel gerilik gösterir.

  • Beyin neden ve nasıl evrimleşti?

    Tek hücreli kimyasal sinyalleşmeden başlayıp çok hücreliliğe geçişle hücrelerin bilgi işleme görevine özelleşmesiyle; daha sonra sinir ağları, gangliyonlar ve merkezi beyin yapıları evrimleşti.

  • Sefalizasyon (kafa oluşumu) neden ortaya çıktı?

    Çift taraflı simetri ve öne doğru hareket eden organizmalarda, çevreyle ilk karşılaşan ve hızlı tepki veren duyusal organların öne toplanması seçici avantaj sağladığı için ortaya çıktı.

  • Refleksler için beyne ihtiyaç var mı?

    Hayır; birçok refleks omurilik veya gangliyon düzeyinde gerçekleşir ve beyin katılımı olmadan hızlı şekilde yürütülür.

  • Kafasız Horoz Mike nasıl iki yıl yaşayabildi?

    Balta beyin sapını ve onu besleyen şah damarını sağlam bıraktı ve bir pıhtı kanamayı durdurdu; ayrıca kuşlarda dengeyi sağlayan lumbosakral organ yardımıyla hareket edebildi.

  • Beynin büyük kısmı olmadan normal zihin fonksiyonları mümkün mü?

    Bazı vakalarda evet; nöroplastisite sayesinde kalan beyin dokusu bazı işlevleri üstlenerek bireylerin günlük hayatlarını sürdürmesine olanak sağlayabilir.

  • Omurgalılarda neden nöronlar merkezi bir beyin etrafında toplanmıştır?

    Çok eski bilateral ataların vücut planı ve öne doğru hareket etme tarzı, duyusal bilgiyi önde toplayıp hızlı işleyebilen merkezi bir yapıyı avantajlı kıldı.

  • Beyin sapı hangi hayati fonksiyonları kontrol eder?

    Solunum, kalp atışı, kan basıncı ve yutma gibi temel refleks ve homeostaz işlevlerini düzenler; bu yüzden yaşamsal öneme sahiptir.

Ön Bilgiler

  • Lise düzeyi biyoloji bilgisi (hücre, organ sistemleri, evrim temel kavramları)
  • Hücre biyolojisi ve moleküler etkileşimler hakkında temel kimya bilgisi
  • Nöroanatomi ve merkezi/çevresel sinir sistemi temelleri (nöron, gangliyon, omurilik, beyin sapı)
  • Embriyoloji hakkında temel kavramlar (gelişimsel iş bölümünün izleri)
  • Temel evrimsel biyoloji kavramları (doğal seçilim, adaptasyon)

Tarihsel Bağlam

  • 1945: Lloyd Olsen tarafından kafası kesilen ve 'Kafasız Horoz Mike' olarak bilinen horozun beyin sapı ve şah damarı sağlam kaldığı için yaklaşık 2 yıl yaşayabilmesi olayı (horozun sonunda mısır tanesi kaçması sonucu boğularak ölmesi)
  • 2007: Marsilya'daki Akdeniz Üniversitesi'nde tespit edilen vaka — bir hastanın beyin taramasında beyninin %50 ila %75'inin işlevsiz olduğu bulunması (hasta evli, 2 çocuklu ve işlevsel yaşamını sürdürüyordu; IQ ~75)
  • 1980'ler: Science dergisinde yayımlanan çalışma — beyinlerinin %95'inin yerini beyin-omurilik sıvısının aldığı kişilerin (beyin sapı sağlam kaldığı sürece) normal hayat sürdüklerini gösteren bulgular; çalışmada bir vakada beyninin %5'i kalan kişinin IQ'su 126 olarak raporlanması
  • Tarihsel uygulama (tarihler belirtilmemiş): Psikiyatride beyin lopları arasındaki bağlantıların cerrahi olarak kesilmesi (lobotomi/benzeri işlemler) uygulamaları; günümüzde epilepsi cerrahisinde bağlantı kesme yöntemlerinin hâlâ kullanılması
  • 20. Yüzyıl
  • 1980'ler (20. Yüzyıl)
  • 21. Yüzyıl

Kişiler

  • Lloyd Olsen

    1945'te genç horozlarından birinin kafasını baltayla kopardığında ortaya çıkan ve 'Kafasız Horoz Mike' hikâyesiyle anılan kişi.

  • Cem Yılmaz

    "Beyni yok fikri var." sözüyle alıntılanan Türk komedyen ve sanatçı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Beyin ve sinir sistemi bağlamında veri işlemenin anlatılması

Yani protistalardan hayvanlara geçişi gösteren basamaklar halen aramızda yaşıyorlar! İşte bu basit hücre kolonilerinde oluşan katmanların her biri, nihayetinde bir veya birkaç farklı sisteme evrimleşti; ama bugün, bu videoda, veri işlemeye odaklanacağız, çünkü konumuz beyin ve sinir sistemi. Sadece şunu söylemek istiyorum: Şu kısacık arka plan bilgisini liselerde vermekten korkmasalardı, aylar boyu ezberlettikleri sistemler ve vıcık vıcık detayları çok daha bütüncül, çok daha rasyonel bir şekilde anlaşılabilirdi.

Nöroplastisite (beynin bir bölgesinin başka bir bölgenin görevlerini üstlenebilme becerisi) hakkında ayrı bir video

Yok yok şaka, görebileceğiniz gibi, beynin tamamı olmaksızın da insanlar normal, hatta ortalama üstü hayatlar sürebiliyorlar. Bunun en temel nedeni de nöroplastisite dediğimiz, beynin bir bölgesinin bir başka bölgenin görevlerini üstlenebilme becerisi; ama şimdi buna da girerek konuyu iyice uzatmayalım, bunu bir başka videoya bırakıyorum. Eğer bu tür videoları kaçırmak istemezseniz, kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın.

Bu videoyla tutulanlar

Nöroplastisite: beynin bir bölgesinin başka bir bölgenin görevlerini üstlenebilme becerisi (konuyu ayrı bir videoda detaylandırma)

Yok yok şaka, görebileceğiniz gibi, beynin tamamı olmaksızın da insanlar normal, hatta ortalama üstü hayatlar sürebiliyorlar. Bunun en temel nedeni de nöroplastisite dediğimiz, beynin bir bölgesinin bir başka bölgenin görevlerini üstlenebilme becerisi; ama şimdi buna da girerek konuyu iyice uzatmayalım, bunu bir başka videoya bırakıyorum. Eğer bu tür videoları kaçırmak istemezseniz, kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın.