Beyinsiz Bir Mantar, Evrenin Sırlarını Çözebilir mi?

287 B görüntülenme30.06.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Derinlemesine

Özet

Video, beynin gerekliliği ve sinir sisteminin evrimi bağlamında “beyinsiz yaşamak” konusunu tartışıyor; lisensefali, kafasız horoz Mike vakası, cıvık mantarlar ve sinir sistemi evrimi gibi örneklerle sinir hücrelerinin ve beynin nasıl ortaya çıktığını, beyin kaybında hangi işlevlerin korunabildiğini ve nöroplastisiteyi anlatıyor.

Terimler

  • girus

    Beyindeki o meşhur girinti çıkıntılardan biri; beyin yüzeyindeki çıkıntılı kıvrımlardan biri olarak anılır (transkriptte 'o meşhur girinti çıkıntılar, yani girus ve sulkuslar' şeklinde bahsedilmiştir).

  • sulkus

    Beyindeki o meşhur girinti çıkıntılardan biri; beyin yüzeyindeki çukur (yarık) şeklindeki kıvrımlardan biri olarak anılır (transkriptte 'o meşhur girinti çıkıntılar, yani girus ve sulkuslar' şeklinde bahsedilmiştir).

  • lisensefali (düz beyin)

    Normal bir beyin değil; lisensefali, yani düz beyin hastasının beyni. Bu nadir genetik hastalıkla doğan çocuklar çoğu zaman 10 yaşını göremeden ölüyorlar ve hayatta kalabilenler yaklaşık 4 aylık bir çocuğun zekasıyla yaşamak zorunda kalıyorlar.

  • ökaryotik

    Zarlı organellere sahip canlılar; transkriptte '8.7 milyon ökaryotik, yani zarlı organellere sahip en küçük canlılardan bitkilere, hayvanlara, mantarlara kadar tüm karmaşık türlerin yaklaşık %90'ında en azından bir sinir sistemi ... bulunuyor' şeklinde tanımlanmıştır.

  • sinir sistemi

    Hem dış dünyadan hem de organizma içinden gelen bilgileri işleyen sistem; transkriptte sinir sistemi hücrelerinin bilgi işleme işi yaptığı ve birçok karmaşık türde en azından bir sinir sistemi bulunduğu anlatılmıştır.

  • sinir hücresi (nöron)

    İç ve dış dünyadan gelen sinyallere göre hücre yapısını değiştirme ve diğer hücreleri uyarma ve hatta onların ne yapacaklarını belirleyen kimyasalları salgılayabilme konusunda özelleşmiş hücreler; transkriptte sinir hücrelerinin kasları kasılmaya yöneltecek kimyasalları salgılayabildiği ve milyonlarca nörondan söz edildiği gibi açıklanmıştır.

  • tek hücrelilik

    Organizmanın tek bir hücreden oluşması durumu; transkriptte bugünkünden çok daha basit yapılı hücrelerin etraflarındaki kimyasal maddelerle bazı tepkimelere girip buna bağlı değişimler yaşadığı, bazı etkileşimlerin ölümcü olabildiği ve zamanla seçilimle daha uygun tepkileri veren hücrelerin kaldığı anlatılmıştır.

  • çok hücrelilik / hücre kolonileri

    Bir grup hücreyle tanımlanan organizma durumudur; hücreler organizma içindeki pozisyonlarına göre özelleşip belli işleri daha başarılı yapmaya başlarlar (örneğin dış katmandakiler çevresel kimyasallarla daha fazla etkileşime girer, ara katmanlar maddeleri içe taşır, içtekiler molekülleri parçalayıp işlemede uzmanlaşır). Transkript bunu çok hücreliliğin evrimi ve hücreler arası işbölümünün başlangıcı olarak açıklamaktadır.

  • koanoflajellalılar

    Hayvansı protistalar; tek hücreli olmalarına rağmen koloniler halinde yaşayan, rozet dediğimiz gruplar halinde bir araya gelen ve böylece sillerini ortaklaşa kullanarak birim zamanda daha fazla besini bünyelerine alabilen organizmalar (transkriptte protistalardan hayvanlara geçişi gösteren basamaklar arasında örnek verilmiştir).

  • rozet

    Koanoflajellalıların oluşturduğu grup yapısı; hücrelerin rozet dediğimiz gruplar halinde bir araya gelip sillerini ortaklaşa kullanarak daha fazla besin almalarını sağlayan, tek hücreden çok hücreliye geçişe benzer bir organizasyon şekli olarak transkriptte tanımlanmıştır.

  • koanosit

    Süngerlerde bulunan bir hücre tipi; transkriptte koanoflajellalıların kolonilerinin süngerlerin koanosit dediğimiz hücrelerine çok benzediği, bu nedenle süngerlerin protistalardan hayvanlara geçiş basamaklarının temsilcileri olduğu şeklinde bahsedilmiştir.

  • süngerler

    Sanılanın aksine bitki veya mantar değiller; hayvanlar aleminin en basit yapılı ve en antik organizması (transkriptte bu ifade ile süngerlerin hayvan olduğu ve basit/antik bir yapı sergilediği vurgulanmıştır).

  • hücreler arası işbölümü

    Çok hücrelilerde hücre gruplarının belirli görevlerde özelleşmesi durumu; transkriptte koloninin dış katmanındaki hücrelerin çevreyle etkileşimde uzmanlaşması, ara katmanların taşımada uzmanlaşması, içtekilerin molekülleri parçalayıp işlemekte uzmanlaşması örnekleriyle açıklanmıştır.

  • embriyolojik gelişim

    Tek bir hücreden (zigot) bugünkü halinize gelene kadar geçen gelişim süreci; transkriptte hücreler arası işbölümünün izlerinin ve sırasının embriyolojik gelişimde halen görülebildiği belirtilmiştir.

  • gangliyon

    Sinir düğümleri; transkriptte bunlar 'bir nevi röle istasyonu' gibi düşünülebilir diye tanımlanmış, vücudun başka bir kısmına gidecek sinyallerin bu yoğun nöral yumaklarda işlenip öyle gönderildiği, eklembacaklılarda vücut genelinde belli bölgelere dağılmış halde bulunduğu anlatılmıştır.

  • beyin

    Sinir sisteminin bazı türlerde merkezi bir organ haline gelmiş, çevresel sinyalleri işleyen ve diğer sistemler üzerinde denetim kazanmış yapı; transkriptte beynin gangliyonların bazılarının baskın hale gelip 'beyin' dediğimiz organa evrimleşmesiyle ortaya çıktığı ve beynin birçok davranış ve bilişsel işlevi yönettiği şeklinde açıklanmıştır.

  • beyin kökü

    Çok antik bir beyin yapısı; transkriptte 'beyin kökü dediğimiz çok antik bir yapı. Bu yapı şu anda sizin solunumunuzu, kalp atışlarınızı, kan basıcınızı ve yutma refleksinizi kontrol ediyor' şeklinde tanımlanmıştır.

  • sefalizasyon (kafa oluşumu)

    Kafa oluşumu süreci; transkriptte çift yanlı simetrinin hareketin öne doğru yönlü olması baskısı yarattığı ve bunun da duyu organlarının öne toplanması ile bu duyu organlarının verisini işleyen merkezin başta, kafada yoğunlaşmasıyla sefalizasyonun tetiklendiği açıklanmıştır.

  • bilateral (çift yanlı simetri)

    Vücudun iki simetrik yanının olduğu düzen; transkriptte bilateral, yani çift yanlı simetriye sahip organizmaların ince ve uzun gövdeler geliştirdiği, bunun da hareketin bir yönde olmasına neden olduğu ve sefalizasyonu tetiklediği şeklinde açıklanmıştır.

  • radyal simetri

    Merkezi bir eksen etrafına düzenlenen simetri biçimi; transkriptte 'merkezi bir eksen etrafına bir çiçek gibi' düsturuyla ve sölenterlerin bu tür bir düzen göstermesiyle sinir ağının vücuda rastgele dağılmış olduğu örneğiyle açıklanmıştır.

  • vestibüler organ

    Dengeyi sağlayan yapıların başında gelen organ; transkriptte kafasız bir horoz örneğinde vestibüler organın kopmuş olmasına rağmen kuşların lumbosakral organ sayesinde dengeyi koruyabildikleri vurgulanmıştır.

  • lumbosakral organ

    Kuşlarda pelvik bölgede bulunan ve dengeyi korumaya yardımcı olan yapı; transkriptte kafasız horoz Mike örneğinde bu organ sayesinde kuşların dengelerini koruyup yürüyebildikleri belirtilmiştir.

  • omurilik

    Beyne ihtiyaç duymadan bazı otomatik tepkileri gerçekleştiren sinir yapısı; transkriptte omuriliğin refleksleri kontrol ettiği, ereksiyonun fiziksel olarak sürdürülmesi gibi bazı işlevlerin neredeyse tamamen omurilik tarafından kontrol edildiği örneklenmiştir.

  • refleks

    Otomatik davranışlar; transkriptte beyne ihtiyaç duymadan, örneğin sıcak sobaya dokunulduğunda omurilikten geçerken tepkiye dönüşen ve elin çekilmesini sağlayan otomatik tepkiler olarak tanımlanmıştır.

  • beyin-omurilik sıvısı

    Beyin dokusunun yerini alabilen sıvı; transkriptte bazı vakalarda beyinlerinin %95'inin yerini beyin-omurilik sıvısı almış kişilerde (beyin sapları normal olduğu sürece) normal hayat sürdükleri örneği verilmiştir.

  • nöroplastisite

    Beynın bir bölgesinin bir başka bölgenin görevlerini üstlenebilme becerisi; transkriptte insanların beynin tamamı olmaksızın da normal hayat sürebilmelerinin en temel nedeninin nöroplastisite olduğu belirtilmiştir.

  • beyin lobları (frontal, parietal, temporal, oksipital loplar)

    Beynin farklı işlevsel bölümleri; transkriptte 'Frontal lop, parietal lop, temporal lop, oksipital lop ... Bunlar az buz değil, hareketi, mantığı, dili, görüşü, işitmeyi, duyguları, bilişsel fonksiyonları kontrol eden alanlar' şeklinde açıklanmıştır.

  • biyomoleküller

    Hücrelerin en dış katmanlarındaki proteinler, yağlar ve şekerler gibi moleküller; transkriptte erken hücrelerin dış katmanlarındaki proteinler, yağlar ve şekerler gibi biyomoleküllerin etraflarındaki kimyasallarla bazı tepkimelere girdiği ve bu etkileşimlerin evrimde rol oynadığı anlatılmıştır.

  • gen

    Biyokimyayı üreten ve belirli tepkileri verebilecek protein/kodları taşıyan miras birimidir; transkriptte 'doğru zamanda doğru tepkileri verebilecek biyokimyayı üreten genlere sahip bireyler seçildikçe...' şeklinde genlerin seçilimde rolü anlatılmıştır.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Canlı kalmak için mutlaka bir beyin olmak zorundadır.

    Bazı organizmalar beyin olmadan yaşayabilir ve insanlarda bile beyin sapı korunduğu sürece çok büyük beyin kayıplarıyla yaşam mümkün olabilir; beyin zorunlu değildir ama karmaşık davranışlar için kritiktir.

  • Bütün hayvanlarda sistemler (dolaşım, sinir, sindirim vb.) birbirinden bağımsız ve rastgele karmaşıktır.

    Evrimsel süreçte organizmaların bütün sistemleri birlikte ve uyumlu şekilde karmaşıklaşır; daha yakın evrimsel ilişkili canlıların genelde tüm sistemleri benzer derecede karmaşıktır.

  • Süngerler bitki veya mantardır.

    Süngerler hayvanlar aleminin en basit ve en antik üyeleridir, bitki veya mantar değillerdir.

  • Evrim tek doğrusal bir merdivendir; karmaşıklık her zaman artar.

    Evrim doğrusal bir merdiven değildir; canlıların sinir sistemi ve beyin yapıları çevresel koşullara göre farklı biçimlerde evrimleşebilir.

  • Bütün nöronları tek bir yerde toplamak (büyük merkezi beyin) her zaman en iyi çözümdür.

    Bazı türler (ör. ahtapot) dağıtılmış nöral mimarilerle avantaj sağlar; merkezi toplanma her durumda üstün değildir.

  • Davranışların tamamı bilinçli ve beynin direkt kontrolündedir.

    Çok sayıda otomatik davranış ve refleks beyne ihtiyaç duymadan omurilik ve periferik sistemler tarafından yürütülür.

  • Beyin hasarı veya kaybı her zaman geri dönüşü olmayan, tüm fonksiyonları yok eden sonuçlar doğurur.

    Nöroplastisite sayesinde bazı beyin bölgelerinin fonksiyonları başka bölgelerce üstlenilebilir ve bazı bireyler ciddi beyin kayıpları sonrası bile işlevlerini sürdürebilir.

  • Kafasız organizma mutlaka tüm fonksiyonlarını kaybeder ve hemen ölür.

    Kafa veya büyük beyin parçalarının kaybı ölümle sonuçlanmayabilir; hayati merkezler (ör. beyin sapı) korunduğu sürece bazı temel fonksiyonlar devam edebilir.

Sorular

  • Bir insan, beyninin ne kadarı olmadan yaşayabilir?

    Çok büyük kısmı işlevsizleşmiş olsa bile (örneklerde %50–%95 kayıp) beyin sapı sağlam kaldığı ve hayati yapıların işlevi korunduğu sürece bazı insanlar normal veya yakın-normal yaşam sürdürebiliyor.

  • Beynimize muhtaç mıyız?

    Canlı olmak için mutlaka bir beyne gerek yok ama karmaşık davranışlar ve çoğu düzenleyici işlev için bir sinir sistemi (ve omurgalılarda beyin) önemli hale gelmiştir.

  • Kafasız Horoz Mike nasıl iki yıl yaşayabildi?

    Balta beyin sapını ve onu besleyen şah damarını sağlam bıraktı ve dolaşımdaki pıhtı kanamayı durdurdu; böylece temel yaşamsal fonksiyonlar devam etti, beslenme insan eliyle sağlandı.

  • Refleksler beyne ihtiyaç duyar mı?

    Hayır; birçok refleks, sinyaller omurilikten geçerken doğrudan tepkiye dönüşür ve beyne ulaşmadan gerçekleşir.

  • Sinir sistemi nasıl evrimleşti?

    İlk olarak kimyasal etkileşimlere dayanan basit tepki mekanizmalarından, hücrelerin özelleşmesi ve işbölümüyle sinir hücreleri ortaya çıktı; bu hücreler düğümlenip gangliyonları ve daha sonra beyin benzeri yapıları oluşturdu.

  • Neden bazı hayvanlarda nöronlar vücudun her yerine dağılmıştır (ör. ahtapot)?

    Farklı evrimsel baskılar farklı çözümler üretti; ahtapotlarda kol hareketlerinin bağımsızlığı ve karmaşıklığı nedeniyle nöronların büyük kısmı kollarda dağıtılmıştır.

  • Beyin sapı neden önemli?

    Beyin sapı solunum, kalp atışı, kan basıncı ve yutma gibi temel yaşam fonksiyonlarını denetler; bu kısım yoksa organizma yaşayamaz.

  • İnsanlarda büyük beyin kayıplarıyla normal yaşam mümkün mü?

    Evet; literatürde beyin hacminde ciddi azalma olan kişilerin günlük yaşamı sürdürebildikleri vakalar bulunmaktadır, bunun altında nöroplastisite ve hayatta kalan yapıların işlev sağlaması yatar.

  • Çok hücreliliğin evrimi sinir sistemini nasıl etkiledi?

    Çok hücreliliğe geçiş hücreler arası işbölümünü gerektirdi ve bu da dış ve iç sinyalleri işleyen özelleşmiş hücre gruplarının (sinir hücreleri) evrimleşmesine yol açtı.

Ön Bilgiler

  • Lise düzeyinde biyoloji bilgisi (hücre, doku, organ, sistem kavramları)
  • Temel evrim bilgisi (doğal seçilim ve adaptasyonlar)
  • Hücre biyolojisi: hücre yapısı ve işlevleri hakkında temel bilgi
  • Nörobilim/temel anatomi: beyin bölümleri, sinir sistemi temel kavramları
  • Embriyolojiye dair temel fikirler (hücre farklılaşması, embriyonik katmanlar)
  • Temel kimya bilgisi (reaksiyonlar, moleküller arası etkileşimler)

Tarihsel Bağlam

  • 1945 - Lloyd Olsen'ın horozu Mike kafası kopmasına rağmen yaklaşık 2 yıl hayatta kaldı
  • 2007 - Marsilya Akdeniz Üniversitesi vakası; bir hastanın beyninin %50 ila %75 oranında işlevsiz olduğu görüldü ve hasta normal hayat sürdü
  • 1980'ler - Science dergisinde yayımlanan çalışma; beyninin %95'i beyin-omurilik sıvısıyla dolu olan kişilerin normal hayat sürdüğü gösterildi, bir vakada %5 beyinle IQ 126 ölçüldü
  • 20. Yüzyıl ortaları - Psikiyatride beyin lopları arasındaki bağlantıların kesilmesi gibi psikocerrahi uygulamalarıyla bazı hastalıkların tedavisi (lobotomi vb.)
  • Son 3-4 yıl - Lise müfredatlarında diğer hayvanlardaki sistem karşılıklarının öğretilmesinde değişiklikler yapılması
  • Erken evrimsel olay - Tek hücrelilikten çok hücreliliğe geçiş süreci ve bu süreçte hücreler arası işbölümünün ortaya çıkması
  • Güncel gözlem - Koanoflajellalılar ve süngerlerin protistalardan hayvanlara geçişi gösteren yaşayan örnekler olarak varlığı
  • Evrimsel süreçte sefalizasyonun ortaya çıkışı - Çift taraflı simetrinin evrimiyle kafa ve duyu organlarının öne toplanması
  • 20. Yüzyıl
  • 1980'ler
  • 21. Yüzyıl
  • Son 3-4 yıl
  • Tek hücrelilikten çok hücreliliğe geçiş dönemi
  • Protistalardan hayvanlara geçiş dönemi
  • Erken evrimsel dönem (antik hayvan evrimi)
  • Çift taraflı simetri ve sefalizasyonun evrimi
  • Omurgalıların evrimi
  • Omurgasızların evrimi
  • Evrimsel tarih (genel, antik dönemler)

Kişiler

  • Lloyd Olsen

    1945'te genç horozlarından birinin kafasına baltasını indirdiği ve kafasız horoz Mike vakasının anlatımında bahsedilen kişi.

  • Mike (Kafasız Horoz Mike)

    1945'te kafası kesilmesine rağmen yaklaşık 2 yıl yaşamış ünlü 'kafasız horoz' vakası olarak anlatıldı.

  • Cem Yılmaz

    "Beyni yok fikri var." sözü alıntılanarak bahsedildi.

  • Isaac Newton

    Eğitim benzetmesinde ("Newton'u öğretmeden kuantumu anlatmaya çalışmak") örnek olarak anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Beyin ve sinir sistemi bağlamında veri işlemeye odaklanacak video

Yani protistalardan hayvanlara geçişi gösteren basamaklar halen aramızda yaşıyorlar! İşte bu basit hücre kolonilerinde oluşan katmanların her biri, nihayetinde bir veya birkaç farklı sisteme evrimleşti; ama bugün, bu videoda, veri işlemeye odaklanacağız, çünkü konumuz beyin ve sinir sistemi. Sadece şunu söylemek istiyorum: Şu kısacık arka plan bilgisini liselerde vermekten korkmasalardı, aylar boyu ezberlettikleri sistemler ve vıcık vıcık detayları çok daha bütüncül, çok daha rasyonel bir şekilde anlaşılabilirdi.

Nöroplastisite: beynin bir bölgesinin başka bir bölgenin görevlerini üstlenebilme becerisi (konuyu ayrı bir videoda detaylandırma)

Yok yok şaka, görebileceğiniz gibi, beynin tamamı olmaksızın da insanlar normal, hatta ortalama üstü hayatlar sürebiliyorlar. Bunun en temel nedeni de nöroplastisite dediğimiz, beynin bir bölgesinin bir başka bölgenin görevlerini üstlenebilme becerisi; ama şimdi buna da girerek konuyu iyice uzatmayalım, bunu bir başka videoya bırakıyorum. Eğer bu tür videoları kaçırmak istemezseniz, kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın.