- İkili sistem (binary)
İkili sistem, nesnelerin sayısını belirtmek için sadece iki sembol (0 ve 1) kullanan sayma sistemidir. 10'luk sistemde olduğu gibi basamaklardan faydalanır; her basamak pozisyona göre 2'nin kuvvetiyle çarpılır. Örneğin ikili dizideki bitleri sağdan sola doğru 2 üzeri kuvvetleriyle çarparak onluk sisteme çevirebiliriz (ör. 0-0-1-1-0 dizisinde sağdan ikinci basamak 2 üzeri 1 ile, üçüncü basamak 2 üzeri 2 ile çarpılır; 4+2=6). Bilgisayarlar yalnızca iki temel fiziksel durumu (açık/kapalı) kolayca temsil edebildiği için ikili sistemi kullanırlar.
- Onluk sayı sistemi
Günlük hayatta kullandığımız 10'luk sistem, 0'dan 9'a kadar olan on sembolü kullanır ve basamaklar sayesinde büyük sayıları verimli şekilde ifade eder. Her basamak sağdan sola doğru 10'un kuvvetiyle çarpılır (en sağdakine 10^0, bir sonraki 10^1 vb.). Sol hanelerde görünmez sayıda sıfır olduğunu varsayabiliriz ve bir basamak dolduğunda sola doğru artış olur (ör. 9'dan sonra 10).
- Basamak (pozisyonel gösterim)
Sayı sistemlerinde her basamak, o basamaktaki rakamın belirli bir kuvvetle (kullandığınız tabana göre) çarpılmasını ifade eder. Örneğin onluk sistemde en sağdaki basamak 10^0 ile, bir sonraki 10^1 ile çarpılır. İkili sistemde ise her basamak 2'nin kuvvetleriyle çarpılır. Basamaklar sağdan sola doğru 0'dan başlayarak sayılır.
- Analog sinyal
Analog sinyal, zaman içinde durmaksızın, sürekli değişen sinyaldir. Örneğin analog bir saatte akrep ve yelkovanın sürekli, kesintisiz hareketi zamanı analog olarak bildirir. Elektrikte analog ses sinyali, zaman içinde sürekli değişen bir voltajla temsil edilebilir ve voltajın alabildiği her değer (ör. 3.2 V, 3.25 V, 17 V gibi) bilgi taşıyabilir. Analogun avantajı çok fazla bilginin aynı anda aktarılabilmesi, dezavantajı ise küçük gürültülerin sinyalin anlamını anında değiştirebilmesidir.
- Dijital sinyal
Dijital sinyal, sürekli dalgalanan sinyali belli aralıklara bölerek (kuantize ederek) yorumlama yöntemidir: Sinyalin voltajı sadece belirli aralıklara denk geldiğinde o değeri dikkate alırız, aksi halde görmezden geliriz. Bu kesintili doğa sayesinde gürültünün ve istenmeyen değişimlerin etkisi sınırlanır; dijital sinyal belirsizliği ortadan kaldırarak daha kesin bir iletişim sağlar. Modern devrelerde genellikle 'yüksek' ve 'düşük' voltaj aralıkları 1 ve 0'a karşılık gelir.
- Elektrik
Videoda anlatıldığı üzere elektrik, devreler boyunca akan bir olgudur; taşıdığı enerji, çoğunlukla tel boyunca akan elektronların kendisinden ziyade, bu elektronların hareketi sırasında oluşturdukları elektrik alan içinde ışık hızına yakın hızlarda yayılan elektromanyetik dalgalar aracılığıyladır. Bu elektromanyetik dalgalar sayesinde devre içindeki elektrik neredeyse anlık değişimler yaratabilir.
- Elektron
Elektronlar, elektrik enerjisinin akışını mümkün kılan ve pekiştiren parçacıklardır; tel boyunca akarken asıl işi yapan doğrudan onlar değil, bu akım sırasında oluşturulan ve ışık hızına yakın hızlarda yayılan elektromanyetik dalgalardır. Elektronlar kablo üzerinden yavaşça hareket ederken elektrik alanı içinde bilgi taşıyan dalgalar yayılır.
- Elektromanyetik dalga
Elektronların hareketi sırasında ortaya çıkan ve ışık hızına yakın hızlarda yayılan dalgalardır. Her türlü elektromanyetik, akustik veya başka tür dalgada olduğu gibi frekans, dalga boyu, şiddet gibi karakteristik özellikleri değiştirerek farklı dalgalar üretebiliriz. Üzerinde bilgi taşıyan elektromanyetik dalgalara 'sinyal' denir.
- Sinyal
Sinyal, üzerinde bilgi taşıyan elektromanyetik dalgadır. Elektronik cihazlar devrelerinde akan elektromanyetik dalgayı değiştirerek, dönüştürerek veya modüle ederek sinyaller üretir ve birbirleriyle iletişim kurarlar. Sinyaller frekans, dalga boyu, şiddet gibi özellikleriyle farklılaşır.
- Frekans, dalga boyu, şiddet (dalga özellikleri)
Bir dalganın karakteristik özellikleri olarak frekans (zaman başına salınım sayısı), dalga boyu (iki tepe noktası arasındaki mesafe) ve şiddet (amplitüd, genlik) sayılabilir. Bu özellikleri değiştirerek farklı dalgalar elde ederiz ve bu değişiklikler bilgi taşımak için kullanılabilir.
- Voltaj (volt)
Voltaj, devredeki elektrik sinyalinin büyüklüğünü volt cinsinden ifade eder. Modern dijital devrelerde kuantizasyon genellikle belirli voltaj aralıklarına karşılık gelir: örneğin bir '1' sinyali için 5 V veya 3.3 V gibi yüksek bir değer; '0' için 0 V veya düşük bir değer alınabilir. Hangi voltajın 1 ya da 0 sayılacağı protokollerle belirlenir ve gerçek sinyallerde dalgalanma olacağından aralıklar toleranslarla tanımlanır (ör. 3.5–5 V arası 1 kabul edilir).
- Kuantize etmek (kuantizasyon)
Kuantize etmek, sürekli değişen analog bir sinyali belli ayrık aralıklara bölerek yorumlama işlemidir. Dijital sistemlerde sinyalin voltajı belli aralıklara denk gelirse o aralığı bir değer (ör. 1 veya 0) olarak alıyoruz; böylece analogdaki küçük gürültülerin etkisini azaltır ve daha kesin okumalar elde ederiz.
- Transistör
Transistör, elektroniğin temel devre elemanlarından biridir ve videodaki anlatıma göre üzerine belli bir akım düştüğünde davranışı değişen, açılıp kapanabilen bir elemandır. Transistör üzerine düşen akımı geçirirse o hattan yüksek voltaj (ör. 5 V) iletilir yani '1' olarak düşünülebilir; iletmezse düşük voltaj (0 V) olur yani '0' olur. Elektroniğin açma/kapama özelliği sayesinde transistörler bilgiyi depolama ve işlem yapma için kullanılır; bitler transistörlerle temsil edilir.
- Bit
Bit, bilgisayarlarda en temel bilgi birimidir ve tek bir transistörün açık mı kapalı mı olduğunun bilgisini temsil eder. Bir bit ya 1 değerini alabilir ya da 0 değerini alabilir; dolayısıyla bir transistörün iki durumu (açık/kapalı) bir biti temsil eder.
- Bayt (byte)
Bayt, genellikle 8 bitten oluşan bilgi birimidir. Sekiz bit bir araya geldiğinde bir bayt oluşturur; bilgisayar sistemleri geleneksel olarak veriyi 2'nin katları halinde gruplayıp işlerler ve 1 bayt = 8 bit (2^3) olarak kabul edilmiştir. Bu 8'li gruplar iletişim ve veri işleme açısından önemlidir.
- ASCII
ASCII, Amerikan Karşılıklı Bilgi Değişimi Standart Kodu olarak geçen ve karakterlerin ikili sistemde kodlanmasını sağlayan yaygın bir karakter kodlama protokolüdür. Örneğin klavyede A tuşuna bastığınızda klavye işlemciye ASCII'de 01000001 şeklinde 8 bitlik bir bayt gönderir; bu, işlemcinin A karakteri olarak yorumladığı sinyal dizisidir.
- Protokol / Standartlar (IEEE, IEC, IETF, ISO)
Protokoller ve standartlar, farklı donanım ve yazılımların birbirleriyle uyumlu çalışmasını sağlayacak kuralları belirler. IEEE, IEC, IETF, ISO gibi kurumlar iletişim yöntemleri, sinyal seviyeleri, zamanlama gibi konularda standartlar koyar. Bu standartlar olmasaydı karmaşık elektronik sistemlerin ahenk içinde çalışması çok zor olurdu; üreticiler de bu protokollere uyarak donanımlarını ve yazılımlarını oluşturur.
- USB (örnek protokol)
USB, cihazlar arası iletişim için kullanılan bir protokol örneğidir. Videoda örnek olarak USB üzerinden gönderilen bir sinyalin içindeki bilgiyi belirli zaman dilimlerine (ör. 83 nanosaniyelik aralıklar) bölerek okuma konusundaki ortak anlaşma verildi; böylece sinyal içindeki uzun 0 volt sürelerinin kaç ayrı bit olduğunu ayırt etmek mümkün oluyor. Ayrıca USB'de hangi voltaj seviyelerinin 1 veya 0 olarak sayılacağı da protokollerle tanımlanır.
- Sürücü yazılımı (driver)
Sürücü yazılımları, donanım cihazlarının işletim sistemi ve diğer yazılımlarla doğru şekilde iletişim kurmasını sağlayan yazılım bileşenleridir. Videoda belirtildiği üzere protokollerle birlikte sürücü yazılımları da karmaşık elektronik sistemlerin birlikte çalışmasında rol oynar; eğer önceden anlaşılmış uluslararası protokoller olmasaydı, sadece basit devrelerle sınırlı sistemler kurulabilirdi.
- Kübit (qubit) / Kuantum bilgisayar
Kübit, kuantum bilgisayarlarda bilgi birimi olan 'kuantum bit'tir. Normal bitler gibi sadece 0 veya 1 olmak zorunda değildir; aynı anda birden fazla durumda olabilme gibi özelliklere sahiptir (süperpozisyon vb.), bu yüzden kuantum bilgisayarlar teoride çok daha hızlı ve karmaşık işlem kapasitelerine erişebilirler. Videoda bu meselenin ayrıntılarının başka bir videoda ele alınacağı belirtilmiştir.
- İşlemci (CPU) ve transistör yoğunluğu
İşlemci, içinde trilyonlara kadar transistör barındırabilen ve bu transistörlerin açılıp kapanmasıyla hesaplama yapan merkezi bir devre elemanıdır. Videoda örnek olarak modern işlemcilerin (ör. M1 Ultra) yüz milyonlarca veya yüz milyarlarca transistör içerdiği, süperbilgisayarlarda ise trilyonlarca transistör olabileceği ve bunların nanosaniyeler içinde açılıp kapanmasıyla muazzam hızlarda işlem yapılabildiği belirtildi.
- Piksel ve LED
Ekrandaki harf ve görsellerin oluşturulması, işlemcinin gönderdiği 1'ler ve 0'lar (yüksek ve düşük voltajlar) ile pikselleri oluşturan LED ışıkların kontrol edilmesiyle olur. Yani ekrandaki 'A' harfi gibi görsel öğeler, nihayetinde voltaj değişimleriyle LED/piksel sürücüleri tarafından uygun aydınlatma düzenleri oluşturularak gösterilir.