Bilgisayar, 1 ve 0'ın Ne Olduğunu Nereden Biliyor?

1,7 Mn görüntülenme24.11.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun Yazısı"The Imitation Game" ("Enigma") Filmi, Size Turing'in En Büyük Zaferini Anlatmıyor!
Derinlemesine

Özet

Videoda bilgisayarların 1 ve 0'ı nasıl "anladığı" (aslında voltaj ve elektronik devre davranışıyla nasıl temsil edildiği) anlatılıyor; analog ve dijital sinyaller, ikili sayı sistemi, transistörlerin rolü, bit/bayt kavramı, protokoller ve pratik bir klavye-ASCII örneği üzerinden açıklamalar yapılıyor. Ayrıca yer yer sayı sistemlerinin tarihçesi, kuantum bilgisayarların farkı ve dijital/analog arasındaki ilişki gibi yan konulara değiniliyor.

Terimler

  • İkili sistem (binary)

    İkili sistem, nesnelerin sayısını belirtmek için sadece iki sembol (0 ve 1) kullanan sayma sistemidir. 10'luk sistemde olduğu gibi basamaklardan faydalanır; her basamak pozisyona göre 2'nin kuvvetiyle çarpılır. Örneğin ikili dizideki bitleri sağdan sola doğru 2 üzeri kuvvetleriyle çarparak onluk sisteme çevirebiliriz (ör. 0-0-1-1-0 dizisinde sağdan ikinci basamak 2 üzeri 1 ile, üçüncü basamak 2 üzeri 2 ile çarpılır; 4+2=6). Bilgisayarlar yalnızca iki temel fiziksel durumu (açık/kapalı) kolayca temsil edebildiği için ikili sistemi kullanırlar.

  • Onluk sayı sistemi

    Günlük hayatta kullandığımız 10'luk sistem, 0'dan 9'a kadar olan on sembolü kullanır ve basamaklar sayesinde büyük sayıları verimli şekilde ifade eder. Her basamak sağdan sola doğru 10'un kuvvetiyle çarpılır (en sağdakine 10^0, bir sonraki 10^1 vb.). Sol hanelerde görünmez sayıda sıfır olduğunu varsayabiliriz ve bir basamak dolduğunda sola doğru artış olur (ör. 9'dan sonra 10).

  • Basamak (pozisyonel gösterim)

    Sayı sistemlerinde her basamak, o basamaktaki rakamın belirli bir kuvvetle (kullandığınız tabana göre) çarpılmasını ifade eder. Örneğin onluk sistemde en sağdaki basamak 10^0 ile, bir sonraki 10^1 ile çarpılır. İkili sistemde ise her basamak 2'nin kuvvetleriyle çarpılır. Basamaklar sağdan sola doğru 0'dan başlayarak sayılır.

  • Analog sinyal

    Analog sinyal, zaman içinde durmaksızın, sürekli değişen sinyaldir. Örneğin analog bir saatte akrep ve yelkovanın sürekli, kesintisiz hareketi zamanı analog olarak bildirir. Elektrikte analog ses sinyali, zaman içinde sürekli değişen bir voltajla temsil edilebilir ve voltajın alabildiği her değer (ör. 3.2 V, 3.25 V, 17 V gibi) bilgi taşıyabilir. Analogun avantajı çok fazla bilginin aynı anda aktarılabilmesi, dezavantajı ise küçük gürültülerin sinyalin anlamını anında değiştirebilmesidir.

  • Dijital sinyal

    Dijital sinyal, sürekli dalgalanan sinyali belli aralıklara bölerek (kuantize ederek) yorumlama yöntemidir: Sinyalin voltajı sadece belirli aralıklara denk geldiğinde o değeri dikkate alırız, aksi halde görmezden geliriz. Bu kesintili doğa sayesinde gürültünün ve istenmeyen değişimlerin etkisi sınırlanır; dijital sinyal belirsizliği ortadan kaldırarak daha kesin bir iletişim sağlar. Modern devrelerde genellikle 'yüksek' ve 'düşük' voltaj aralıkları 1 ve 0'a karşılık gelir.

  • Elektrik

    Videoda anlatıldığı üzere elektrik, devreler boyunca akan bir olgudur; taşıdığı enerji, çoğunlukla tel boyunca akan elektronların kendisinden ziyade, bu elektronların hareketi sırasında oluşturdukları elektrik alan içinde ışık hızına yakın hızlarda yayılan elektromanyetik dalgalar aracılığıyladır. Bu elektromanyetik dalgalar sayesinde devre içindeki elektrik neredeyse anlık değişimler yaratabilir.

  • Elektron

    Elektronlar, elektrik enerjisinin akışını mümkün kılan ve pekiştiren parçacıklardır; tel boyunca akarken asıl işi yapan doğrudan onlar değil, bu akım sırasında oluşturulan ve ışık hızına yakın hızlarda yayılan elektromanyetik dalgalardır. Elektronlar kablo üzerinden yavaşça hareket ederken elektrik alanı içinde bilgi taşıyan dalgalar yayılır.

  • Elektromanyetik dalga

    Elektronların hareketi sırasında ortaya çıkan ve ışık hızına yakın hızlarda yayılan dalgalardır. Her türlü elektromanyetik, akustik veya başka tür dalgada olduğu gibi frekans, dalga boyu, şiddet gibi karakteristik özellikleri değiştirerek farklı dalgalar üretebiliriz. Üzerinde bilgi taşıyan elektromanyetik dalgalara 'sinyal' denir.

  • Sinyal

    Sinyal, üzerinde bilgi taşıyan elektromanyetik dalgadır. Elektronik cihazlar devrelerinde akan elektromanyetik dalgayı değiştirerek, dönüştürerek veya modüle ederek sinyaller üretir ve birbirleriyle iletişim kurarlar. Sinyaller frekans, dalga boyu, şiddet gibi özellikleriyle farklılaşır.

  • Frekans, dalga boyu, şiddet (dalga özellikleri)

    Bir dalganın karakteristik özellikleri olarak frekans (zaman başına salınım sayısı), dalga boyu (iki tepe noktası arasındaki mesafe) ve şiddet (amplitüd, genlik) sayılabilir. Bu özellikleri değiştirerek farklı dalgalar elde ederiz ve bu değişiklikler bilgi taşımak için kullanılabilir.

  • Voltaj (volt)

    Voltaj, devredeki elektrik sinyalinin büyüklüğünü volt cinsinden ifade eder. Modern dijital devrelerde kuantizasyon genellikle belirli voltaj aralıklarına karşılık gelir: örneğin bir '1' sinyali için 5 V veya 3.3 V gibi yüksek bir değer; '0' için 0 V veya düşük bir değer alınabilir. Hangi voltajın 1 ya da 0 sayılacağı protokollerle belirlenir ve gerçek sinyallerde dalgalanma olacağından aralıklar toleranslarla tanımlanır (ör. 3.5–5 V arası 1 kabul edilir).

  • Kuantize etmek (kuantizasyon)

    Kuantize etmek, sürekli değişen analog bir sinyali belli ayrık aralıklara bölerek yorumlama işlemidir. Dijital sistemlerde sinyalin voltajı belli aralıklara denk gelirse o aralığı bir değer (ör. 1 veya 0) olarak alıyoruz; böylece analogdaki küçük gürültülerin etkisini azaltır ve daha kesin okumalar elde ederiz.

  • Transistör

    Transistör, elektroniğin temel devre elemanlarından biridir ve videodaki anlatıma göre üzerine belli bir akım düştüğünde davranışı değişen, açılıp kapanabilen bir elemandır. Transistör üzerine düşen akımı geçirirse o hattan yüksek voltaj (ör. 5 V) iletilir yani '1' olarak düşünülebilir; iletmezse düşük voltaj (0 V) olur yani '0' olur. Elektroniğin açma/kapama özelliği sayesinde transistörler bilgiyi depolama ve işlem yapma için kullanılır; bitler transistörlerle temsil edilir.

  • Bit

    Bit, bilgisayarlarda en temel bilgi birimidir ve tek bir transistörün açık mı kapalı mı olduğunun bilgisini temsil eder. Bir bit ya 1 değerini alabilir ya da 0 değerini alabilir; dolayısıyla bir transistörün iki durumu (açık/kapalı) bir biti temsil eder.

  • Bayt (byte)

    Bayt, genellikle 8 bitten oluşan bilgi birimidir. Sekiz bit bir araya geldiğinde bir bayt oluşturur; bilgisayar sistemleri geleneksel olarak veriyi 2'nin katları halinde gruplayıp işlerler ve 1 bayt = 8 bit (2^3) olarak kabul edilmiştir. Bu 8'li gruplar iletişim ve veri işleme açısından önemlidir.

  • ASCII

    ASCII, Amerikan Karşılıklı Bilgi Değişimi Standart Kodu olarak geçen ve karakterlerin ikili sistemde kodlanmasını sağlayan yaygın bir karakter kodlama protokolüdür. Örneğin klavyede A tuşuna bastığınızda klavye işlemciye ASCII'de 01000001 şeklinde 8 bitlik bir bayt gönderir; bu, işlemcinin A karakteri olarak yorumladığı sinyal dizisidir.

  • Protokol / Standartlar (IEEE, IEC, IETF, ISO)

    Protokoller ve standartlar, farklı donanım ve yazılımların birbirleriyle uyumlu çalışmasını sağlayacak kuralları belirler. IEEE, IEC, IETF, ISO gibi kurumlar iletişim yöntemleri, sinyal seviyeleri, zamanlama gibi konularda standartlar koyar. Bu standartlar olmasaydı karmaşık elektronik sistemlerin ahenk içinde çalışması çok zor olurdu; üreticiler de bu protokollere uyarak donanımlarını ve yazılımlarını oluşturur.

  • USB (örnek protokol)

    USB, cihazlar arası iletişim için kullanılan bir protokol örneğidir. Videoda örnek olarak USB üzerinden gönderilen bir sinyalin içindeki bilgiyi belirli zaman dilimlerine (ör. 83 nanosaniyelik aralıklar) bölerek okuma konusundaki ortak anlaşma verildi; böylece sinyal içindeki uzun 0 volt sürelerinin kaç ayrı bit olduğunu ayırt etmek mümkün oluyor. Ayrıca USB'de hangi voltaj seviyelerinin 1 veya 0 olarak sayılacağı da protokollerle tanımlanır.

  • Sürücü yazılımı (driver)

    Sürücü yazılımları, donanım cihazlarının işletim sistemi ve diğer yazılımlarla doğru şekilde iletişim kurmasını sağlayan yazılım bileşenleridir. Videoda belirtildiği üzere protokollerle birlikte sürücü yazılımları da karmaşık elektronik sistemlerin birlikte çalışmasında rol oynar; eğer önceden anlaşılmış uluslararası protokoller olmasaydı, sadece basit devrelerle sınırlı sistemler kurulabilirdi.

  • Kübit (qubit) / Kuantum bilgisayar

    Kübit, kuantum bilgisayarlarda bilgi birimi olan 'kuantum bit'tir. Normal bitler gibi sadece 0 veya 1 olmak zorunda değildir; aynı anda birden fazla durumda olabilme gibi özelliklere sahiptir (süperpozisyon vb.), bu yüzden kuantum bilgisayarlar teoride çok daha hızlı ve karmaşık işlem kapasitelerine erişebilirler. Videoda bu meselenin ayrıntılarının başka bir videoda ele alınacağı belirtilmiştir.

  • İşlemci (CPU) ve transistör yoğunluğu

    İşlemci, içinde trilyonlara kadar transistör barındırabilen ve bu transistörlerin açılıp kapanmasıyla hesaplama yapan merkezi bir devre elemanıdır. Videoda örnek olarak modern işlemcilerin (ör. M1 Ultra) yüz milyonlarca veya yüz milyarlarca transistör içerdiği, süperbilgisayarlarda ise trilyonlarca transistör olabileceği ve bunların nanosaniyeler içinde açılıp kapanmasıyla muazzam hızlarda işlem yapılabildiği belirtildi.

  • Piksel ve LED

    Ekrandaki harf ve görsellerin oluşturulması, işlemcinin gönderdiği 1'ler ve 0'lar (yüksek ve düşük voltajlar) ile pikselleri oluşturan LED ışıkların kontrol edilmesiyle olur. Yani ekrandaki 'A' harfi gibi görsel öğeler, nihayetinde voltaj değişimleriyle LED/piksel sürücüleri tarafından uygun aydınlatma düzenleri oluşturularak gösterilir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Bilgisayarlar 1 ve 0'ı 'anlıyor' veya kavrıyor.

    Bilgisayarlar fiziksel voltaj seviyelerini okur; '1' ve '0' insanlar tarafından voltaj aralıklarına atfedilen anlamlardır, bilgisayar sadece düşük/yüksek fiziksel durumlara tepki verir.

  • Elektrik enerjisi esasen elektronu hızlı hareket ettiren şeydir.

    Enerji büyük ölçüde elektromanyetik alan ve dalgaların yayılmasıyla taşınır; kablodaki elektronlar nispeten yavaş hareket ederken alan çok daha hızlı etki eder.

  • 1 her zaman tam olarak 5 Volt ve 0 tam olarak 0 Volt olmalıdır.

    Farklı devre ve protokoller farklı yüksek/düşük voltaj aralıkları kullanır; protokoller belirli aralıkları 1 veya 0 olarak kabul edecek şekilde tanımlanır.

  • Analog ile dijital tamamen farklı ve alakasız şeylerdir.

    Her ikisi aynı fiziksel sinyalin farklı yorumlanışıdır: analog süreğen bir yorumken dijital bu sinyali kuantize edip kesintili değerler kullanır.

  • Binary'deki '10' bizim 10'umuzdur (esprinin yanlış okunuşu).

    İkili sistemde '10' ifadesi onluk (decimal) sistemde 2'yi temsil eder; espri buradaki taban farkına dayanır.

  • Transistörler çok farklı, anlaşılması zor gizemli elemanlardır.

    Transistörler de diğer devre elemanları gibi giriş akım/gerilimine bağlı davranan elemanlardır; temel işlevleri anahtarlama veya yükseltme yapmaktır.

  • Bitler yalnızca soyut kavramlardır ve fiziksel karşılığı yoktur.

    Bitlerin fiziksel bir karşılığı vardır; genelde bir transistörün veya mantıksal hücrenin yüksek/düşük durumudur.

  • Bilgisayarlar ondalık sistemi kullanabilirdi kolayca (her eleman 0–9 değerini saklardı).

    Gerçekte bir bileşenin güvenilir biçimde çok sayıda farklı kararlı durum depolaması zordur; iki kararlı durumlu (açık/kapalı) tasarımlar daha pratik ve güvenilirdir.

Sorular

  • Bilgisayar 1 ve 0'ı nereden biliyor?

    Bilgisayarlar 'anlamaz'; devredeki voltaj seviyeleri (yüksek = 1, düşük = 0) transistörler ve devre elemanları tarafından okunur ve bu fiziksel durumlara insanlar anlam yükler.

  • Analog ile dijital arasındaki temel fark nedir?

    Analog sürekli değişen sinyaldir; dijital ise bu sürekli sinyali belirli aralıklara bölüp (kuantize edip) yalnızca birkaç değerle (ör. 0/1) temsil eder, bu da gürültüye karşı dayanıklılık sağlar.

  • Neden bilgisayarlar 2'lik sistemi (binary) kullanıyor, 10'luk kullanılmıyor?

    Elektronik bileşenler doğal olarak iki kararlı duruma (açık/kapalı) sahiptir, bu yüzden iki sembollü sistem pratik ve güvenilirdir; ondalık insan parmak sayısına dayanır ama elektronik için uygun değildir.

  • Elektrikte enerji taşıyan şey elektronlar mıdır?

    Enerji esas olarak elektromanyetik alan ve dalgalar tarafından ışık hızına yakın hızlarda taşınır; elektronların kendisi kabloda nispeten yavaş hareket eder.

  • Transistör nedir ve nasıl 1/0 üretir?

    Transistör bir anahtardır: belirli bir giriş akımı/gerilimine göre açılır veya kapanır; açıkken yüksek voltaj iletilir (1), kapalıyken düşük voltaj kalır (0).

  • Bit ve bayt ne demektir?

    1 bit bir transistörün (veya mantıksal hücrenin) 1/0 durumudur; genellikle 8 bit = 1 bayt olarak gruplanır ve veri bu temel birimlerle işlenir.

  • Klavye tuşuna bastığımda nasıl ekranda 'A' görünür?

    Klavye bastığınız harfi önceden tanımlı ikili koda (ör. ASCII'de 'A' = 01000001) çevirip arayüz üzerinden zamanlanmış voltaj değişimleriyle işlemciye gönderir; işlemci bu kodu işler ve ekran sürücülerine pikselleri oluşturacak komutları yine ikili olarak yollar.

  • 1 = 5V ve 0 = 0V olmak zorunda mı?

    Hayır; farklı teknolojilerde 1 için 5V, 3.3V, 1.8V gibi çeşitli seviyeler ve 0 için farklı aralıklar kullanılabilir; önemli olan protokollerin hangi aralıkları hangi değere denk sayacağını tanımlamasıdır.

  • Dijital sinyal gürültüye karşı nasıl dayanıklı oluyor?

    Dijitalde voltaj belirli aralıklara kuantize edilir; protokol, bir aralığı '1', başka bir aralığı '0' kabul ettiği için küçük dalgalanmalar yorum değişikliğine yol açmaz.

  • Zamanlama (ör. USB'deki nanosaniler) neden önemli?

    Çünkü bir sinyalin uzunluğunun ve bit sınırlarının nasıl yorumlanacağı üreticilerce kararlaştırılmalıdır; sabit bit süreleri sayesinde ardışık aynı seviyedeki uzun sinyallerin kaç bit olduğu anlaşılabilir.

Ön Bilgiler

  • Temel aritmetik (üslü sayılar, pozisyonel sayma)
  • Onlu ve ikili sayı sistemlerinin farkını anlamak
  • Voltaja dair temel kavrayış (volt, akım kavramı temel düzeyde)
  • Dalga kavramı ve frekans/genlik hakkında temel bilgi
  • Temel bilgisayar terimleri (bit, byte) hakkında temel farkındalık

Tarihsel Bağlam

  • Babillerin 12'li sayı sistemi kullanımı ve bunun zaman birimleri (60'lık) üzerinde etkisi (Antik Çağ)
  • Ampulün icadı (19. yüzyıl, örnek: Thomas Edison 1879)
  • ASCII karakter kodlamasının geliştirilmesi ve standartlaşması (1963)
  • USB protokolünün ortaya çıkışı ve yaygınlaşması (1996)
  • Raspberry Pi tarzı küçük tek kartlı bilgisayarların piyasaya çıkışı (Raspberry Pi ilk lansman 2012)
  • Apple M1 Ultra işlemcisinin tanıtımı (2022)
  • Kurt Gödel'in eksiklik teoremlerinin yayınlanması (1931)
  • Uluslararası standart kuruluşlarının faaliyetleri ve etkisi: IEC kuruluşu (1906), ISO kuruluşu (1947), IETF oluşumu (1980'ler), IEEE biçimlenmesi/modernleşmesi (20. yüzyıl)
  • Antik Çağ
  • Babil Uygarlığı
  • 19. Yüzyıl
  • 20. Yüzyıl
  • 21. Yüzyıl
  • Dijital/Bilişim Çağı
  • Uzay Çağı

Kişiler

  • Kurt Gödel

    Transcript'te 'Gödelciler için de bir video gelecek' ifadesiyle anılmış; Gödel ve ona atıf yapan takipçilerinden söz ediliyor.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Kuantum bilgisayarlar ve kübitlerin (kuantum bitlerin) ikili sistemin ötesine geçmesi, yani kübitlerin sadece 0 ve 1 pozisyonunda olmak zorunda olmaması

Her bir kübit, 2'den fazla değer alabildiği için, kuantum bilgisayarlar da çok daha hızlı ve karmaşık işlem kapasitesine erişebiliyorlar. Ama bu da bir başka videonun konusu. Peki, güzel, bilgisayardaki elemanlar birbiriyle sürekli 0 ve 5 volt

Kuantum bilgisayarlardaki kübitlerin (kuantum bitlerin) sadece 0 ve 1 pozisyonunda olmaması ve bunun kuantum bilgisayarların hız/karmaşıklık kapasitesine etkisi

Her bir kübit, 2'den fazla değer alabildiği için, kuantum bilgisayarlar da çok daha hızlı ve karmaşık işlem kapasitesine erişebiliyorlar. Ama bu da bir başka videonun konusu. Peki, güzel, bilgisayardaki elemanlar birbiriyle sürekli 0 ve 5 volt arasında değişen değerlerle iletişim kuruyor.

Gödelciler hakkında bir video

Şey... Hemen hemen her şeyi... Gödelciler için de bir video gelecek, merak etmeyin. Kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın.

Babillilerin 12'li sayma sistemi ve zaman birimlerindeki 60 sayısının kökenine dair detaylar

Ama bundan sapılan vakalar da var: Mesela Babillilerin saymak için parmaklarını değil de, başparmak hariç 4 parmaklarındaki 3'er boğumu kullandıkları için 12'li sistemi kullandıkları anlatılır; hatta bu nedenle 1 dakika içinde 100 değil de 60 saniye, 1 saat içinde 100 değil de 60 dakika bulunuyor; 60 sayısı 12'nin en temel ve kullanışlı katlarından biri olduğu için çok yaygın ve zaman birimlerimizde de kendine yer bulmuş. Ama bu detaylar, bir başka videonun konusu. Ne olursa olsun, biz insanlar için "parmakla saymak" çok önemli.

İlerleyen videolarda, bu videoda attığımız temel üzerinden çok daha karmaşık elektronik teknolojilerin nasıl çalıştığını göstermek/anlatmak.

Ama bu kadar çok sayıda elektronik alete gömülmüş hayatlar yaşarken, etrafımızı elektronikle ilgili bunca komplo teorisi sarmışken, o aletlerin nasıl çalıştığına yönelik bu kadarcık da olsa bir kavrayışımızın olması gerektiğini düşünüyorum. Ve ilerleyen videolarda göreceğimiz gibi bu videoda attığımız temel, çok daha karmaşık elektronik teknolojilerin nasıl çalıştığını anlamamızı sağlayacak ve hep birlikte aydınlanacağız. Bir sonraki videoda görüşmek üzere, hoşçakalın.